MONIAC: iqtisodiyotni suv quvurlari bilan qanday tushuntirishgan?

Iqtisodiyot darsligidagi "pulning aylanma oqimi" sxemasi ko'pchilikka quruq strelkalardek tuyuladi. 1949-yilda London iqtisodiyot maktabining bir talabasi bu strelkalarni haqiqiy quvurlarga, pulni esa oqib turgan suvga aylantirdi. Natijada iqtisodiyotni ko'z bilan ko'rish mumkin bo'lgan mashina paydo bo'ldi.

Asosiy tezislar

Muallif va yil. London Fan muzeyi (Science Museum Group) kolleksiyasidagi yozuvga ko'ra, bu analog kompyuterni 1949-yilda London iqtisodiyot maktabida (LSE) Bill Filips ishlab chiqqan va u MONIAC nomi bilan tanilgan. Yangi Zelandiya Rezerv banki ma'lumotida Filips yangizelandiyalik iqtisodchi sifatida tasvirlanadi.
Nomi nimani anglatadi. Rezerv bank ma'lumotiga ko'ra, MONIAC "Monetary National Income Analogue Computer", ya'ni "milliy daromadning pul analog kompyuteri" degan so'zlarning qisqartmasi. Hisoblash tishli g'ildiraklar bilan emas, oqayotgan suv bilan bajarilgan.
Qanday ishlagan. Istanbul universiteti iqtisodchilarining 2021-yilgi maqolasiga ko'ra, mashinada aylanayotgan suv pul oqimini ifodalagan va uning harakati orqali uy xo'jaliklari, firmalar, davlat, eksport va import sektorlarining xatti-harakatini kuzatish mumkin bo'lgan. Mualliflar mashinaning ishlash tamoyili Keyns va klassik maktab farazlarini aks ettirishini qayd etadi. Shu tariqa bir sektordagi o'zgarish suv orqali boshqa sektorlarga qanday yetib borishini ko'z bilan kuzatish mumkin edi.
Birinchi namoyish. Kompyuter tarixi markazi (Centre for Computing History) ma'lumotiga ko'ra, MONIAC 1949-yil noyabrida LSE'da tomoshabinlarga ko'rsatilgan. Smithsonian jurnali qayd etishicha, mashinaning asosiy qadri murakkab hisob emas, natijani ko'rinadigan qilib ko'rsatishda bo'lgan.
Bugun qayerda ko'rish mumkin. London Fan muzeyi kolleksiyasida bitta nusxa saqlanadi. Rezerv bank ma'lumotiga ko'ra, uning muzeyidagi nusxa birinchi seriyali nusxa bo'lib, dastlab Britaniya iqtisodiyotiga moslangan va janubiy yarimsharda ishlaydigan holatdagi yagona ma'lum MONIAC hisoblanadi. Kembrij universitetida ham Filips mashinasi bor: uni muhandislik fakulteti olimi Allan Makrobi tiklab, talabalarga namoyish qilgan (Kembrij iqtisodiyot fakulteti sahifasi).
Mashinadan mashhur egri chiziqqa. Filips iqtisod tarixiga yana bir ish bilan kirdi: 1958-yilda Economica jurnalida Buyuk Britaniyada 1861–1957-yillarda ishsizlik va ish haqi o'zgarishi o'rtasidagi bog'liqlik haqida maqola chop etdi (EconPapers). Bu bog'liqlik keyinchalik "Filips egri chizig'i" deb ataldi.
Bugungi vorislar. MONIAC g'oyasi, ya'ni iqtisodiyotni o'zaro bog'langan oqimlar sifatida modellashtirish, bugun kompyuterdagi makroiqtisodiy modellarda davom etmoqda. Farqi shundaki, endi "quvur" va "idish" tenglamalar bilan yoziladi.

O'shanda va hozir

Jihat	MONIAC (1949)	Bugungi modellar
Hisoblash vositasi	Suv, idishlar, quvurlar, klapanlar	Kompyuter dasturlari
Natija qanday ko'rinadi	Idishlardagi suv sathi	Grafiklar va jadvallar
Asosiy maqsad	Talabaga pul oqimini ko'rsatish	Siyosat variantlarini taqqoslash, prognoz
O'zgaruvchilar soni	Bir necha asosiy oqim	Ko'plab tenglama va ko'rsatkich
Xatoni tuzatish	Klapanni qayta sozlash	Dastur parametrini o'zgartirish

Misol: "Oqtepa" iqtisodiyotida suv qayerga oqadi?

Quyidagi model muallif tomonidan tuzilgan va juda soddalashtirilgan; raqamlar shartli (milliard so'm). U MONIAC'ning aniq sxemasi emas, balki "oqib ketish" va "quyilish" g'oyasini tushuntiradi.

"Oqtepa" degan shartli iqtisodiyotda bir davrdagi daromad oqimi 100 ga teng. Undan 20% soliq bo'lib davlat idishiga, soliqdan keyingi daromadning 10% i jamg'arma idishiga "oqib ketadi", qolgani iste'molga qaytadi. Davlat xarajati 20, investitsiya 8: bular tizimga "quyiladigan" suv.

Oqim	Hisob	Boshlang'ich holat	Davlat xarajati 25 gacha oshgandan keyin
Daromad (Y)	muvozanat	100	≈ 117,86
Soliq	Y × 20%	20	≈ 23,57
Jamg'arma	(Y − soliq) × 10%	8	≈ 9,43
Iste'mol	(Y − soliq) × 90%	72	≈ 84,86
Quyilish (davlat + investitsiya)	G + I	20 + 8 = 28	25 + 8 = 33
Oqib ketish (soliq + jamg'arma)	T + S	20 + 8 = 28	23,57 + 9,43 = 33

Muvozanatda "quyilgan" suv "oqib ketgan" suvga teng bo'ladi. Davlat xarajati 5 ga oshganda daromad taxminan 17,86 ga o'sdi, ya'ni 5 × 1 ÷ (0,2 + 0,1 × 0,8) ≈ 5 × 3,57. Bu ko'paytuvchi (multiplikator) samarasi: qo'shimcha suv tizimda bir necha marta aylanib, keyin soliq va jamg'arma orqali chiqib ketadi. MONIAC talabalarga aynan shuni formulasiz ko'rsatgan.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: Keyns 1936-yilda davlat xarajati va talabning rolini nazariya sifatida bayon qilgan edi; MONIAC bu g'oyalarni ko'rinadigan modelga aylantirdi. Keyingi bosqichda xulq-atvor iqtisodiyoti odamlar har doim ham modeldagi "quvur" kabi oldindan aytiladigan harakat qilmasligini ko'rsatdi.