Fransua Kene va "Iqtisodiy jadval" (1758): saroy shifokori iqtisodiyotni qanday qilib bitta sxemaga sig'dirgan?
Adam Smitdan oldin Fransiyada iqtisodiyotni yaxlit tizim sifatida o'rgangan bir guruh olimlar bo'lgan. Ularning yetakchisi qirol shifokori Fransua Kene edi. Uning 1758-yilgi "Iqtisodiy jadvali" nimani ko'rsatgani, "sof mahsulot" g'oyasi va fiziokratlar qayerda adashgani haqida.
Shifokor bemorni davolashdan oldin qon aylanishini tushunishi kerak. XVIII asrda bir fransuz shifokori xuddi shu mantiqni butun mamlakatga qo'llagan: pul va mahsulot ham jamiyatda "aylanadi", demak bu aylanishni chizib ko'rsatish mumkin. Natijada iqtisod tarixidagi eng mashhur sxemalardan biri tug'ildi.
Fransua Kene kim bo'lgan?
Fransua Kene 1694-yilda tug'ilgan va 1774-yilda vafot etgan (Encyclopedia.com). U Versalda qirol Lyudovik XV xizmatida iqtisodchi sifatida emas, shifokor sifatida turgan (Econlib). Encyclopedia.com qayd etishicha, iqtisodga oid ilk asarini u faqat 1756-yilda, ya'ni 60 yoshdan oshganida e'lon qilgan.
Britannica Keneni fiziokratlar maktabining g'oyaviy yetakchisi deb ataydi va bu maktabni siyosiy iqtisodning birinchi tizimli maktabi sifatida tavsiflaydi. "Fiziokratiya" so'zi "tabiat hukmronligi" ma'nosini bildiradi.
"Iqtisodiy jadval" nimani ko'rsatgan?
Kene tizimi 1758-yilda "Tableau économique" ("Iqtisodiy jadval") asarida jamlangan. Britannica yozishicha, unda jamiyatdagi turli iqtisodiy sinflar va tarmoqlar o'rtasidagi munosabat va ular orasidagi to'lovlar oqimi sxema shaklida ko'rsatilgan. Shu asar orqali iqtisodiy muvozanat tushunchasi iqtisodiy fikrga kirib keldi va keyingi tahlillar uchun umumiy boshlang'ich nuqtaga aylandi.
Sxemada jamiyat uch guruhga bo'linadi (1911-yilgi Britannica maqolasi asosida): 1. Unumli sinf: yerni ishlovchi dehqonlar. 2. Yer egalari: sof mahsulotni ijara shaklida oluvchilar. 3. "Steril" sinf: hunarmandlar va savdogarlar. Fiziokratlar nazarida ular foydali ish qiladi, ammo yangi boylik yaratmaydi.
Encyclopedia.com qayd etishicha, Kene keyinroq, 1766-yilda, jadvalning soddalashtirilgan ko'rinishini maqola shaklida e'lon qilgan.
"Sof mahsulot" va yagona soliq g'oyasi qanday edi?
Fiziokratlar fikricha, faqat qishloq xo'jaligi millat boyligini ko'paytiradi (Britannica). Dehqon yerga bitta urug' ekib, ko'p hosil oladi: xarajatlardan ortib qolgan qism sof mahsulot deb atalgan. 1911-yilgi Britannica maqolasida tushuntirilishicha, aynan shu sof mahsulot jamiyat boyligiga haqiqiy yillik qo'shimcha hisoblangan.
Bundan mantiqiy soliq xulosasi kelib chiqqan: davlat daromadi sof mahsulotdan, ya'ni yagona to'g'ri soliq, yer solig'i orqali olinishi kerak. Fiziokratlar, shuningdek, davlat tabiiy iqtisodiy qonunlarga aralashmasligi kerak deb hisoblagan va merkantilistlarning yuqori soliq hamda savdo to'siqlariga qarshi chiqqan (Britannica).
Fiziokratlar qayerda adashgan va ulardan nima qoldi?
Hunarmand va savdogarni "steril" deb atash keyinchalik tanqidga uchradi. 1911-yilgi Britannica maqolasida yozilishicha, Adam Smit va boshqalar sanoat va savdoga "sterillik" tamg'asini bosish xato ekanini ko'rsatgan. Britannica qisqacha ma'lumotiga ko'ra, maktab 1768-yilga kelib so'na boshlagan.
Shunga qaramay, fiziokratlar iqtisodga ilmiy usulni olib kirgan va bu ta'sir doimiy bo'lib qoldi (Britannica). 1911-yilgi Britannica'dagi Adam Smit haqidagi maqolaga ko'ra, Smit Parijda Kene davrasi bilan tanishgan va fiziokratik tizimni kamchiliklariga qaramay o'sha davrgacha e'lon qilinganlar ichida haqiqatga eng yaqini deb baholagan. Econlib ham Kene ishi klassik iqtisodga, xususan Smitga yo'l ochganini ta'kidlaydi.
Tarmoqlar o'rtasidagi oqimlarni jadvalda ko'rsatish g'oyasi XX asrda yangi hayot topdi. Vasiliy Leontyev xarajat–ishlab chiqarish (input–output) usuli uchun 1973-yilda iqtisod bo'yicha Nobel mukofotini oldi (NobelPrize.org). Cambridge nashriyotidagi kitob muqaddimasida uning ishi Kene kabi o'tmishdoshlarning sxemalari bilan solishtiriladi va keng ko'lamli empirik asosi bilan ulardan ajralib turgani qayd etiladi.
O'shanda va hozir
| Jihat | Kene jadvali (1758) | Bugungi milliy hisoblar |
|---|---|---|
| Boylik qayerda yaratiladi | Faqat qishloq xo'jaligida | Barcha tarmoqlarda (qo'shilgan qiymat) |
| Jamiyat guruhlari | Dehqonlar, yer egalari, hunarmand-savdogarlar | Uy xo'jaliklari, korxonalar, davlat, tashqi dunyo |
| Asosiy ko'rsatkich | Sof mahsulot | Yalpi ichki mahsulot (YaIM) |
| Soliq g'oyasi | Yagona yer solig'i | Ko'p turdagi soliqlar tizimi |
| Ko'rinishi | Qo'lda chizilgan sxema | Xarajat–ishlab chiqarish jadvallari, kompyuter modellari |
Misol: "Oqdaryo" qishlog'ida boylikni kim yaratadi?
Quyidagi model muallif tomonidan tuzilgan va juda soddalashtirilgan; raqamlar shartli (milliard so'm). U Kene jadvalining aniq nusxasi emas, faqat "sof mahsulot" va "qo'shilgan qiymat" farqini ko'rsatadi.
Shartli "Oqdaryo" qishlog'ida dehqonlar yiliga 10 lik hosil yetishtiradi. Ular o'z oilalari va ishchilarining yashashiga 5, hunarmanddan olingan asbob-uskunaga 1 sarflaydi. Hunarmand usta Bahodir dehqonlardan 2 lik xomashyo (paxta, yog'och) sotib olib, 3 lik buyum sotadi; ortiqcha 1 uning o'z yashashiga ketadi.
| Ko'rsatkich | Hisob | Natija |
|---|---|---|
| Dehqonlarning sof mahsuloti (fiziokratcha) | 10 − 5 − 1 | 4 |
| Hunarmandning "ortig'i" (fiziokratcha) | 3 − 2 − 1 | 0, ya'ni "steril" |
| Yagona yer solig'i, sof mahsulotning 25% i (shartli) | 4 × 25% | 1 |
| Dehqonlarning qo'shilgan qiymati (bugungi usul) | 10 − 1 | 9 |
| Hunarmandning qo'shilgan qiymati (bugungi usul) | 3 − 2 | 1 |
| Jami qo'shilgan qiymat | 9 + 1 | 10 |
Fiziokrat bu qishloqda faqat 4 lik "haqiqiy boylik" ko'radi va hunarmandni hech narsa yaratmaydi deb hisoblaydi. Bugungi milliy hisoblar esa hunarmandning 1 lik qo'shilgan qiymatini ham, dehqon va ishchilarning mehnat daromadini ham hisobga oladi: jami 10. Farq shunda: Kene yerning "sovg'asi"ni izlagan, zamonaviy iqtisod esa har bir bosqichda yaratilgan qiymatni sanaydi.
Bu tarixda qayerda turadi?
Oldingi davr bilan bog'liqlik: Ibn Xaldun XIV asrda soliq yuki va davlat farovonligi o'rtasidagi bog'liqlikni kuzatgan edi; Kene esa butun iqtisodiyotni bitta yopiq aylanma sxema sifatida ko'rsatishga urindi. Keyingi bosqichda Adam Smit 1776-yilda boylik manbaini qishloq xo'jaligidan mehnat taqsimoti va barcha tarmoqlardagi mehnatga kengaytirdi.
Yana qarang
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: François Quesnay · fransuz iqtisodchisi, fiziokratlarning g'oyaviy yetakchisi; fiziokratlar siyosiy iqtisodning birinchi tizimli maktabi ekani; "Tableau économique" (1758) iqtisodiy sinflar, tarmoqlar va ular o'rtasidagi to'lov oqimlarini sxemada ko'rsatgani; iqtisodiy muvozanat tushunchasini kiritgani
- Library of Economics and Liberty (Econlib): François Quesnay · Kene Versalda Lyudovik XV xizmatida iqtisodchi sifatida emas, shifokor sifatida bo'lgani; uning ishi klassik iqtisodga, xususan Adam Smitga yo'l ochgani
- Britannica Money: Physiocrat · fiziokratlar davlat siyosati tabiiy iqtisodiy qonunlarga aralashmasligi kerak, yer esa barcha boylik manbai deb hisoblagani; nom "tabiat hukmronligi" ma'nosini bildirishi; faqat qishloq xo'jaligi millat boyligini ko'paytiradi degan qarash
- Britannica: physiocrat summary · maktab 1768-yilga kelib so'na boshlagani; boylik nazariyasi keyinroq rad etilgan bo'lsa-da, iqtisodga ilmiy usulni olib kirgani doimiy ta'sir qoldirgani; merkantilistlarning yuqori soliq va savdo to'siqlariga qarshi chiqqani
- Encyclopædia Britannica (1911), Wikisource: Physiocratic School · faqat qishloq xo'jaligi mehnati unumli deb hisoblangani; jamiyat boyligiga haqiqiy yillik qo'shimcha "sof mahsulot" ekani; davlat daromadi sof mahsulotdan yagona to'g'ri soliq, ya'ni yer solig'i orqali olinishi kerakligi; A. Smit va boshqalar sanoat va savdoni "steril" deb hisoblash xato ekanini ko'rsatgani
- Encyclopedia.com: Quesnay, François · hayot yillari 1694–1774; iqtisodga oid ilk asarini faqat 1756-yilda e'lon qilgani; Kene 1766-yilda "Analyse de la formule arithmétique du Tableau économique" maqolasida jadvalning soddalashtirilgan ko'rinishini bergani
- Encyclopædia Britannica (1911), Wikisource: Adam Smith · Smit Parijda bo'lganida Kene davrasi bilan tanishgani va fiziokratik tizimni o'sha davrgacha e'lon qilinganlar ichida haqiqatga eng yaqini deb baholagani
- NobelPrize.org: The Prize in Economic Sciences 1973, press release · Vasiliy Leontyev xarajat–ishlab chiqarish (input–output) usulini ishlab chiqqani va uni muhim iqtisodiy muammolarga qo'llagani uchun 1973-yilda mukofotlangani
- Cambridge University Press: Wassily Leontief and Input–Output Economics (muqaddima) · Leontyev ishi Kene kabi "o'tmishdoshlari" sxemalari bilan solishtirilib, keng ko'lamli empirik asosi bilan ulardan ajralib turgani
- "Oqdaryo" misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan, soddalashtirilgan model va shartli raqamlar; hisob python bilan tekshirilgan