Mirzo Ulug'bek: Samarqand rasadxonasi va yulduzlar jadvali

Mirzo Ulug'bek tarixda ham hukmdor, ham olim sifatida qolgan. Ammo uning asosiy merosi taxt emas, jadval: yulduzlar o'rni sinchkovlik bilan o'lchanib, tartib bilan yozilgan katalog.

Asosiy tezislar

1. Kim edi? Britannica ma'lumotiga ko'ra, Ulug'bek 1394-yilda tug'ilgan, Amir Temurning nabirasi. Otasi Shohruh Samarqandni unga topshirgan va Ulug'bek shaharni ilm-madaniyat markaziga aylantirgan (MacTutor).
2. Madrasa va olimlar jamoasi. Ilmiy biografik manbalarga (Dictionary of Scientific Biography) ko'ra, 1417–1420-yillarda Samarqandda madrasa barpo etgan. Uning atrofida astronomlar jamoasi to'plangan; ulardan biri, matematik G'iyosiddin Jamshid al-Koshiy, astronomik jadvallar ustida ishlagan.
3. Rasadxona. Rasadxona 1420-yillarda qurilgan; Britannica qurilish 1428-yilda boshlangan deb yozadi, ayrim manbalarda esa 1424-yil ko'rsatiladi. Asosiy asbobi — ulkan devoriy yoy, "Faxriy sekstant". MacTutor saytidagi ilmiy biografiyalarga ko'ra uning radiusi taxminan 40 metr bo'lgan (ayrim manbalarda kichikroq qiymat keltiriladi).
4. "Ziji Sultoniy". Rasadxona kuzatuvlari natijasi — "Ziji Sultoniy" astronomik jadvallari; u "Ziji Ko'ragoniy" va o'zbek manbalarida "Ziji jadidi Ko'ragoniy" nomlari bilan ham tanilgan. Ko'p manbalarda, jumladan Stenford universiteti loyihasida, unda 1018 yulduz o'rni berilgani aytiladi; ayrim tadqiqotlarda bu son 992 yoki 994 deb ko'rsatiladi — farq yulduzlarni qanday sanashga bog'liq.
5. Aniqlik sinovdan o'tgan. 2012-yilda Astronomy & Astrophysics jurnalida chop etilgan tadqiqotda Ptolemey (II asr) va Ulug'bek kataloglari zamonaviy Hipparcos ma'lumotlari bilan solishtirilgan: o'rni 150 yoy daqiqasidan ko'p xato ko'rsatilgan yulduzlar ulushi Ptolemeyda taxminan 2%, Ulug'bekda esa taxminan 0,1% chiqqan.
6. Fojiali yakun. Britannica yozishicha, Ulug'bek 1449-yilda o'g'li Abdullatif tashabbusi bilan o'ldirilgan; rasadxona keyinchalik vayron bo'lgan. 1908-yilda arxeolog V. L. Vyatkin Faxriy sekstantning yer ostidagi qismini topgan (MacTutor).
7. Saboq. Bino yo'qoldi, jadval qoldi. Ma'lumot to'g'ri yig'ilib, tartibli yozilsa va nusxalari saqlansa, u o'z muallifidan ham uzoq yashaydi.

Misol: yulduzlar jadvali va tovar ma'lumotnomasi

Ulug'bek jadvalida har bir yulduz uchun bir xil ustunlar: nomi, koordinatalari, yorqinligi. Har qatorning tuzilishi bir xil bo'lgani uchun ming qatorli jadvalda ham kerakli yulduzni topish oson.

Supermarket tovar ma'lumotnomasi ham shu tamoyilda ishlaydi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli):

Agar bir qatorda "kg", boshqasida "qop" yozilsa yoki nom har xil yozilsa, oy oxiridagi hisobot buziladi. Ulug'bek jamoasi yuzlab kuzatuvni bitta qolipga solgani uchun ularning jadvali asrlar davomida foydalanishga yaroqli qoldi.