Statistik va nostatistik audit tanlovi: tanlov qanday tuziladi va topilgan xato butun to'plamga qanday tatbiq etiladi?
Auditor 2 400 ta hisob-fakturadan 72 tasini ko'rdi va 1,8 mln so'mlik xato topdi. Bu butun yil uchun nimani anglatadi? Tanlovning ikki yondashuvi, besh usuli, tanlov riski va ikki xil hisob bilan xatoni to'plamga tatbiq etish.
Auditor Dilnoza "Shirin Non" savdo uyining yillik sotuvlarini tekshiryapti. Yil davomida 2 400 ta sotuv hisob-fakturasi yozilgan, jami 6 000 mln so'm. Hammasini ko'rishga vaqt ham, ehtiyoj ham yo'q. Lekin "bir nechtasini olib qarayman" degan yondashuv ham yaramaydi: tanlov shunday tuzilishi kerakki, undan butun yil haqida asosli xulosa chiqsin. Bu maqolada aynan shu "qanday" savoliga javob beramiz.
O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda). Ular orasida tanlovga alohida standart, ISA 530 «Audit Sampling» bag'ishlangan; quyidagi tushunchalar shu standart mantiqiga tayanadi.
Statistik va nostatistik tanlovning farqi nimada?
ISA 530 bo'yicha tanlov statistik bo'lishi uchun ikki shart birga bajarilishi kerak: elementlar tasodifiy tanlanadi va natija ehtimollar nazariyasi yordamida baholanadi, jumladan tanlov riski o'lchanadi. Shu ikkisidan biri bo'lmasa, tanlov nostatistik hisoblanadi.
| Statistik tanlov | Nostatistik tanlov | |
|---|---|---|
| Elementlar qanday tanlanadi | Tasodifiy, har biri tanlanish imkoniga ega | Auditor mulohazasi bilan ham bo'lishi mumkin |
| Natija qanday baholanadi | Ehtimollar nazariyasi bilan | Kasbiy mulohaza bilan |
| Tanlov riskini son bilan o'lchash | Mumkin | Mumkin emas |
| Qachon qulay | Katta, bir xil turdagi to'plam | Kichik yoki xilma-xil to'plam |
Muhim: nostatistik tanlov "yomon" tanlov degani emas. U ham rejalashtiriladi, hujjatlashtiriladi va xatoni to'plamga tatbiq etishni talab qiladi. Farq faqat xulosaning ishonchliligini son bilan ifodalash mumkinmi-yo'qmi, shunda.
Tanlov qaysi usullar bilan olinadi?
Dilnoza to'plamni ikkiga bo'ldi. Avval asosiy elementlarni ajratdi: 50 mln so'mdan katta 12 ta hisob-faktura, jami 1 200 mln so'm. Ularni u to'liq tekshiradi, bu tanlov emas. Qolgan 2 388 ta hisob-faktura (4 800 mln so'm) uchun 60 ta element olinadi. Buni beshta usulda qilish mumkin edi:
| Usul | Misolda qanday bo'lardi | Izoh |
|---|---|---|
| Tasodifiy | Tasodifiy sonlar generatori 60 ta raqam beradi | Har bir hisob-faktura teng imkonga ega |
| Tizimli | 2 388 ÷ 60 ≈ 40: tasodifiy boshlanish nuqtasidan keyin har 40-chi hisob-faktura | To'plamda takrorlanuvchi naqsh bo'lsa, natija buziladi |
| Pul birligi bo'yicha | 4 800 mln ÷ 60 = har 80 mln so'mlik "qadam"ga to'g'ri kelgan hisob-faktura | Katta summali hujjat tanlanish ehtimoli yuqori |
| Tartibsiz (ongli qolip yo'q) | Auditor papkalardan "ko'ziga tushganini" oladi | Statistik tanlovda yaramaydi |
| Blok | Faqat mart oyining barcha hisob-fakturalari | Bitta blok butun yilni ifodalamaydi, kam qo'llanadi |
Dilnoza pul birligi bo'yicha usulni tanladi: sotuvlar oshirib ko'rsatilishi xavfi katta summalarda ko'proq, bu usul esa yirik hujjatlarni tanlovga ko'proq tushiradi.
Topilgan xato butun to'plam uchun nimani anglatadi?
60 ta tanlangan hisob-fakturaning jami summasi 120 mln so'm chiqdi. Ulardan uchtasida sotuv summasi 1,8 mln so'mga oshirib yozilgan. 12 ta asosiy elementda xato topilmadi.
Xatoni to'plamga tatbiq etishning ikki keng tarqalgan hisobi bor:
| Hisob | Formula | Natija |
|---|---|---|
| Nisbat usuli | 1,8 mln ÷ 120 mln = 1,5%; 1,5% × 4 800 mln | 72 mln so'm |
| Har bir elementga o'rtacha | 1,8 mln ÷ 60 = 30 ming; 30 ming × 2 388 | 71,64 mln so'm |
Ikkala hisob ham taxminan 72 mln so'm prognoz xatoni beradi. Asosiy elementlarda xato yo'q, demak butun to'plam bo'yicha kutilayotgan xato shu atrofda.
Endi buni auditor rejalashtirish bosqichida belgilagan yo'l qo'yiladigan xato bilan solishtirish kerak. Misolda u 90 mln so'm (shartli):
| Ko'rsatkich | mln so'm |
|---|---|
| Prognoz xato | 72 |
| Yo'l qo'yiladigan xato | 90 |
| Zaxira | 18 |
72 < 90, lekin zaxira kichik. Tanlov hech qachon to'plamni to'liq aks ettirmaydi: tanlov asosidagi xulosa butun to'plam xuddi shu protsedura bilan tekshirilganda chiqadigan xulosadan farq qilishi ehtimoli tanlov riski deyiladi. Bu yerda xavf shundaki, haqiqiy xato prognozdan katta bo'lib, yo'l qo'yiladigan chegaradan oshib ketishi mumkin. Zaxira kam bo'lgani uchun Dilnoza ikki yo'ldan birini tanlaydi: tanlovni kengaytirish yoki mijozdan topilgan va o'xshash xatolarni tuzatishni so'rash. U ikkinchisini tanladi: rahbariyat uchta xatoni tuzatdi va qolgan hisob-fakturalarda shu turdagi xato bor-yo'qligini o'zi tekshirdi.
Tanlov riskidan boshqa xavf ham bormi?
Ha. Auditor to'g'ri tanlov qilib, lekin hujjatni noto'g'ri baholasa yoki noto'g'ri protsedura qo'llasa ham xato o'tib ketadi. Bu tanlovga bog'liq bo'lmagan risk: tanlov hajmini oshirish uni kamaytirmaydi, faqat puxta rejalashtirish, tajribali jamoa va ish nazorati kamaytiradi.
| Risk | Manbai | Qanday kamayadi |
|---|---|---|
| Tanlov riski | Faqat bir qism ko'rilgani | Tanlov hajmini oshirish, to'g'ri usul tanlash |
| Tanlovga bog'liq bo'lmagan risk | Noto'g'ri protsedura yoki baho | Rejalashtirish, nazorat, tajriba |
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Charxpalak savdo» MChJ balansi 31-dekabr holatiga tuzilgan. Fevralda, hisobot e'lon qilish uchun tasdiqlanishidan oldin, auditor yirik xaridor to'lovga qobiliyatsiz deb topilganini aniqladi; bu xaridorning qarzi balans sanasida ham bor edi. 16-son BHMS bo'yicha qanday yo'l tutiladi?
Auditor «Zarafshon savdo» debitorlik qarzlarini summasiga qarab guruhlarga ajratdi: 100 mln so'mdan yuqori, 10–100 mln so'm va 10 mln so'mgacha, so'ng har guruhdan alohida tanlov oldi. 530-son AXSda bu jarayon qanday ataladi?
Batafsil tekshiruvda auditor tanlovga olingan hujjatlarda buzilishlar topdi. 530-son AXS bo'yicha u bu buzilishlar bilan nima qiladi?
Auditor moliyaviy hisobot barcha muhim jihatlarda tegishli hisobot asoslariga muvofiq tuzilgan degan xulosaga keldi. U qanday fikr bildiradi?
Auditor inventarizatsiyada qatnasha olmadi va zaxiralar qoldig'i bo'yicha boshqa usul bilan ham yetarli dalil to'play olmadi. Bu cheklov faqat zaxiralar moddasiga tegishli: ta'siri muhim bo'lishi mumkin, lekin keng qamrovli emas. 705-son AXS bo'yicha qanday fikr bildiriladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi
- IAASB: International Standard on Auditing 530 «Audit Sampling» (IAASB Handbook, 2012) · statistik tanlov ta'rifi (tasodifiy tanlash va natijani ehtimollar nazariyasi bilan baholash), qolgan yondashuvlar nostatistik; tanlov riski; xatoni to'plamga tatbiq etish
- ICAEW: ISA 530 Audit sampling · standart haqida umumiy ma'lumot
- Misol, korxona nomi, to'plam, tanlov hajmi va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli; tanlov hajmi hisoblash formulasi bilan emas, tushuntirish uchun olingan