Aksiya va obligatsiya bozori: dunyoda va O'zbekistonda
Birlamchi va ikkilamchi bozor, fond birjasi va birja indekslari nima; London va Nyu-York birjalari qanday paydo bo'lgan, Dow Jones va S&P 500 indekslari qanday hisoblanadi (o'z misolimiz bilan). O'zbekistonda: «Toshkent» respublika fond birjasi, kapital bozori regulyatori va xalqaro bozorda joylashtirilgan suveren obligatsiyalar.
Yangiliklarda «indeks 2% tushdi» yoki «hukumat xalqaro obligatsiya joylashtirdi» degan gaplarni tez-tez eshitamiz. Bu so'zlar ortida bitta tizim turadi: kompaniya va davlatlar pul jalb qiladigan, investorlar esa qog'ozlarni bir-biriga sotadigan bozor. Quyida shu bozorning tuzilishini, dunyodagi eng mashhur birja va indekslarni hamda O'zbekistondagi holatni faqat tekshirilgan manbalarga tayanib tushuntiramiz.
Birlamchi va ikkilamchi bozor
Qog'ozning hayoti ikki bosqichdan iborat. - Birlamchi bozor: emitent yangi aksiya yoki obligatsiyani birinchi marta investorlarga sotadi va pul emitentga tushadi. Aksiya nominaldan qimmat sotilsa, emitent hisobida emissiya daromadi paydo bo'ladi. - Ikkilamchi bozor: investorlar ilgari chiqarilgan qog'ozlarni bir-biriga sotadi. Emitent bu savdodan pul olmaydi, lekin narx unga bozor uni qanday baholayotganini ko'rsatadi.
Ikkilamchi savdo birjada yoki birjadan tashqarida bo'lishi mumkin. Britannica lug'ati fond birjasini turli kompaniyalarning aksiyalari sotib olinadigan va sotiladigan tizim yoki joy deb ta'riflaydi.
Dunyoda: ikki mashhur birja qanday boshlangan
Birinchi aksiyadorlik jamiyati va Amsterdam birjasi haqida saytda alohida tarix maqolasi bor. Undan keyingi ikki misol: - London. History Today jurnali yozishicha, birja o'z binosiga ega bo'lgunga qadar brokerlar taxminan bir asr davomida Exchange Alley ko'chasidagi qahvaxonalarda uchrashib savdo qilgan; o'z binosi 1773-yilda qurilgan. Britannica ham London fond birjasi tarixini 1773-yildan boshlaydi. - Nyu-York. Encyclopedia.com ga ko'ra Nyu-York fond birjasining ildizi 1792-yilda brokerlar imzolagan «Buttonwood kelishuvi»ga borib taqaladi; hozirgi nomini 1863-yilda olgan.
Birja indeksi: bozorning «termometri»
Minglab aksiya narxini birma-bir kuzatib bo'lmaydi, shuning uchun indeks tuziladi: tanlangan aksiyalar narxi bitta raqamga jamlanadi. Ikki mashhur misol: - Dow Jones Industrial Average: Britannica ma'lumotiga ko'ra u 30 ta sanoat kompaniyasi aksiyalari narxiga asoslanadi va narx bo'yicha tortilgan (qimmat aksiya indeksga ko'proq ta'sir qiladi). - S&P 500: Britannica uni bozor kapitallashuvi bo'yicha tortilgan va AQSh fond bozorining asosiy ko'rsatkichi sifatida keng qabul qilingan indeks deb ataydi (yirik kompaniya ko'proq ta'sir qiladi).
Bu farq amalda nimani anglatadi? Uchta shartli kompaniyada ko'raylik:
| Kompaniya | Aksiya narxi, so'm | Aksiyalar soni, mln dona | Kapitallashuv, mlrd so'm |
|---|---|---|---|
| Alfa | 50 000 | 10 | 500 |
| Beta | 20 000 | 100 | 2 000 |
| Gamma | 5 000 | 400 | 2 000 |
| Jami | 75 000 | 4 500 |
| Holat | Narx bo'yicha indeks o'zgarishi | Kapitallashuv bo'yicha indeks o'zgarishi |
|---|---|---|
| Faqat Alfa 10% qimmatlashdi (+5 000 so'm, +50 mlrd so'm) | 5 000 / 75 000 = +6,67% | 50 / 4 500 = +1,11% |
| Faqat Gamma 10% qimmatlashdi (+500 so'm, +200 mlrd so'm) | 500 / 75 000 = +0,67% | 200 / 4 500 = +4,44% |
Bir xil 10% o'sish birinchi usulda kichik, lekin qimmat aksiyali Alfa uchun, ikkinchi usulda esa yirik Gamma uchun ko'proq «og'irlik» qiladi. Shuning uchun turli indekslar bir kunda turlicha harakat qilishi mumkin.
Obligatsiyalar bozori
Obligatsiyalarni kompaniyalar ham, davlatlar ham chiqaradi. Davlat obligatsiyasi budjet uchun qarz jalb qilish vositasi; o'z mamlakatining valyutasida yoki xorijiy valyutada, ichki yoki xalqaro bozorda joylashtirilishi mumkin. Xalqaro bozorda joylashtirilgan davlat obligatsiyalari ko'pincha «suveren xalqaro obligatsiyalar» yoki «yevroobligatsiyalar» deb ataladi.
O'zbekistonda: kimlar bor?
Birja. Aksiya va korporativ obligatsiyalar savdosi uchun mamlakatda Respublika fond birjasi «Toshkent» faoliyat yuritadi (rasmiy sayti uzse.uz).
Regulyator. 2023-yil sentyabrida Prezident qarori bilan kapital bozorini tartibga solish vakolati Istiqbolli loyihalar milliy agentligiga berilgani xabar qilingan (Kun.uz, 2023-yil 4-sentyabr). Agentlikning rasmiy sayti napp.uz da kapital bozori sohasidagi «tartibga solish qumdoni» maxsus rejimi ishtirokchilari reyestri e'lon qilinadi.
Davlatning xalqaro obligatsiyalari. O'zbekiston 2019-yil fevralida xalqaro bozorda birinchi marta suveren obligatsiyalar joylashtirdi (Bloomberg, 2019-yil 13-fevral). BMT Taraqqiyot dasturi 2023-yil oktyabrida O'zbekiston ilk marta milliy valyutada (so'mda) «yashil» suveren xalqaro obligatsiyalar joylashtirganini xabar qildi. Iqtisodiyot va moliya vazirligi esa 2026-yil aprelida milliy valyutadagi suveren xalqaro obligatsiyalar tarixiy eng past foiz stavkada joylashtirilganini e'lon qildi. Summalar va stavkalarni rasmiy xabarlarning o'zidan o'qing: ular har bir joylashtirishda boshqacha.
Soliq qoidalari. Soliq kodeksining 304-moddasi 19-bandiga ko'ra O'zbekiston davlat obligatsiyalari va boshqa davlat qimmatli qog'ozlari bo'yicha daromadlar, shuningdek O'zbekiston va uning yuridik shaxslari chiqargan xalqaro obligatsiyalar bo'yicha daromadlar soliq solishda daromad sifatida hisobga olinmaydi. 483-moddaning 27-qismi esa 2022-yil 1-apreldan 2028-yil 31-dekabrgacha jismoniy shaxslarning aksiyalar bo'yicha dividendlarini JShDS dan, xo'jalik jamiyatlari obligatsiyalari foizlarini esa JShDS va foyda solig'idan ozod qiladi; norezident yuridik shaxslarning aksiyalari bo'yicha dividendlariga foyda solig'i bo'yicha 5% stavka qo'llaniladi. Batafsil — dividend va obligatsiya haqidagi maqolalarda.
Bozorni kuzatishda foydali odatlar
- Narx va indeks o'zgarishini emitentning moliyaviy hisoboti bilan solishtiring: narx kayfiyatni, hisobot esa haqiqiy natijani ko'rsatadi.
- Bitta kompaniyaga emas, bir nechtasiga bo'lib qo'yish xavfni kamaytiradi (diversifikatsiya).
- Obligatsiyada kupondan tashqari emitentning to'lov qobiliyatini va muddatini ham tekshiring.
- Statistika va stavkalarni faqat birja, regulyator va vazirlikning rasmiy saytidan, sanasi bilan oling.
Muhim eslatma: bu maqola ta'lim maqsadida yozilgan va biror qimmatli qog'ozni sotib olish yoki sotish bo'yicha tavsiya emas.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Marg'ilon atlas» AJ aksiyasining nominal qiymati 10 000 so'm, birjadagi joriy narxi 16 000 so'm. Jamiyat bir aksiyaga yillik 1 200 so'm dividend to'ladi (misol shartli). Dividend daromadliligi (bir aksiyaga yillik dividend / aksiyaning joriy bozor narxi) qancha?
Investor bo'sh pulini bitta kompaniya aksiyasiga emas, turli tarmoqlardagi bir nechta kompaniya aksiyalari va obligatsiyalariga taqsimladi (diversifikatsiya). Bu usulning asosiy maqsadi nima?
Nominal qiymati 1 000 000 so'm bo'lgan obligatsiya bo'yicha har yili nominalning 12% i miqdorida kupon to'lanadi. Obligatsiya bozorda 960 000 so'mga sotilmoqda. Joriy daromadlilik (yillik kupon / bozor narxi) qancha?
«Oqtepa sut» AJ aksiyadorlardan nominali 4 000 so'm bo'lgan 1 500 ta o'z oddiy aksiyasini har biri 5 200 so'mdan sotib oldi (8610 da 7 800 000 so'm) va keyin ularni bekor qilib, ustav kapitalini kamaytirdi. 21-son BHMS 348-band jadvaliga ko'ra bekor qilish qanday aks ettiriladi?
«Kattaqo'rg'on un» MChJ qisqa muddatli investitsiya sifatida sotib olgan davlat obligatsiyalarini 5810 schyotida nominal qiymatida hisobga olgan edi. Muddat tugab, obligatsiyalar nominal qiymatida qoplandi va pul hisob-kitob hisobvarag'iga tushdi. Qanday provodka beriladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- Britannica Dictionary: stock exchange · fond birjasi ta'rifi tekshirildi
- Britannica Money: London Stock Exchange
- History Today: The Years Before the Stock Exchange (Exchange Alley qahvaxonalari va 1773-yildagi bino)
- Encyclopedia.com: New York Stock Exchange, Inc. · 1792-yil: Buttonwood kelishuvi; 1863-yil: New York Stock Exchange nomi
- Britannica: Dow Jones Industrial Average
- Britannica Money: Dow Jones average · Dow Jones 30 ta aksiya, narx bo'yicha tortilgan; S&P 500 esa bozor kapitallashuvi bo'yicha tortilgan
- Britannica Money: S&P 500 · bozor kapitallashuvi bo'yicha tortilgan, AQSh aksiyalar bozorining keng ko'rsatkichi
- Respublika fond birjasi «Toshkent» rasmiy sayti
- Kun.uz, 2023-yil 4-sentyabr: Istiqbolli loyihalar milliy agentligi kapital bozori regulyatoriga aylandi
- Istiqbolli loyihalar milliy agentligi: kapital bozori sohasidagi maxsus rejim ishtirokchilari reyestri
- Bloomberg, 2019-yil 13-fevral: Uzbekistan Emerges From Isolation with $1 Billion Bond Sale
- BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) press-relizi, 2023-yil oktyabr: Uzbekistan Issues First Ever Green Sovereign Eurobonds Worth 4.25 Trillion UZS on the London Stock Exchange
- Iqtisodiyot va moliya vazirligi (gov.uz), 2026-yil aprel: O'zbekiston milliy valyutadagi suveren xalqaro obligatsiyalarni tarixiy eng past foiz stavkada joylashtirishga erishdi
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2026-yil avgust holatidagi tahrir): 304-moddaning 19-bandi; 483-moddaning yigirma yettinchi qismi
- Indeks hisob-kitobi misoli (Alfa, Beta, Gamma), raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli