Moliyaviy koeffitsiyentlar ma'lumotnomasi: to'lov qobiliyati, likvidlik guruhlari (A1–P4), barqarorlik va rentabellik

Bu sahifa ma'lumotnoma: har bir koeffitsiyent jadvalda bitta qator, formulasi so'z bilan va buxgalteriya balansi satr kodlari bilan. Misol uchun yangi korxona o'ylab topilmadi: raqamlar «Bo'stonliq Suv» MChJ keysidan olingan («Foyda bor, pul esa ikki baravar kamaydi» maqolasi, havolasi sahifa oxirida). Korxona tarixi, aktiv va passiv tarkibi, aylanish ko'rsatkichlari va rahbarga tavsiyalar o'sha yerda yozilgan, bu yerda takrorlanmaydi. Bu sahifa keysga uchta yangi narsa qo'shadi: to'lov qobiliyatini pog'onama-pog'ona o'qish, balans likvidligini A1–A4 va P1–P4 guruhlari bo'yicha tekshirish hamda keysda bo'lmagan barqarorlik va rentabellik koeffitsiyentlari.

Shartlar: summalar ming so'mda, korxona va raqamlar shartli, muallif tomonidan tuzilgan. Qavs ichidagi va formulalardagi uch xonali raqamlar 181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi (buxgalteriya balansi) va 2-ilovasi (moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobot) satr kodlari. Balans ko'rsatkichlari yil boshi va yil oxiri uchun alohida hisoblanadi; rentabellikda yil uchun sof foyda o'rtacha qoldiqqa bo'linadi: (yil boshi + yil oxiri) ÷ 2. Koeffitsiyentlar ikki xonagacha yaxlitlangan.

Atamalar: to'lov qobiliyati, likvidlik va balans likvidligi

Darsliklarda bir xil formula turli nom bilan uchraydi. Shuning uchun avval atamalarni ajratib olamiz:

Aktiv likvidligi: aktivni qanchalik tez va qiymatini yo'qotmasdan pulga aylantirish mumkinligi. Hisob raqamidagi pul eng likvid, bino va uskuna eng kam likvid aktivlar qatorida.
Balans likvidligi: aktivlar pulga aylanish tezligi bo'yicha, majburiyatlar to'lash muddati bo'yicha guruhlanganda, har bir aktiv guruhi o'ziga mos majburiyat guruhini qoplay oladimi degan savol. Pastdagi A1–P4 jadvallari shu haqida.
To'lov qobiliyati: korxonaning majburiyatlarini o'z vaqtida to'lay olishi. Ko'p darsliklarda mutlaq, oraliq va umumiy to'lov qobiliyati koeffitsiyentlari deb atalgan nisbatlar boshqa manbalarda mutlaq, tez va joriy likvidlik koeffitsiyentlari deyiladi: surat va maxraj bir xil, nomi boshqa.
Ingliz tilidagi adabiyot: "liquidity ratios" odatda qisqa muddatli qarzlarni to'lash qobiliyatini (cash ratio, quick ratio, current ratio), "solvency ratios" esa ko'pincha uzoq muddatli majburiyatlar va qarz yuki bilan bog'liq nisbatlarni bildiradi. Xorijiy manbadagi "solvency" so'zini avtomatik ravishda "to'lov qobiliyati koeffitsiyentlari" deb tarjima qilmang: avval formulaga qarang.

1-jadval. To'lov qobiliyati koeffitsiyentlari: formulalar

Koeffitsiyent	Formula (so'z bilan)	Formula (satr kodlari)	Nimani ko'rsatadi
Mutlaq to'lov qobiliyati (mutlaq likvidlik)	(pul mablag'lari + qisqa muddatli investitsiyalar) ÷ joriy majburiyatlar	(320 + 370) ÷ 600	joriy qarzlarning qancha qismini hozir qo'ldagi pul va qisqa muddatli investitsiyalar bilan yopish mumkin
Oraliq to'lov qobiliyati (tez likvidlik)	(pul mablag'lari + qisqa muddatli investitsiyalar + debitorlar) ÷ joriy majburiyatlar	(320 + 370 + 210) ÷ 600	debitorlar to'lasa, joriy qarzlarning qancha qismi yopiladi
Umumiy to'lov qobiliyati (joriy likvidlik)	(pul mablag'lari + qisqa muddatli investitsiyalar + debitorlar + tovar-moddiy zaxiralari) ÷ joriy majburiyatlar	(320 + 370 + 210 + 140) ÷ 600	zaxiralar ham sotilsa, joriy qarzlar necha marta qoplanadi

Umumiy koeffitsiyent suratiga ko'pincha barcha joriy aktivlar (390) olinadi; unda kelgusi davr xarajatlari (190), kechiktirilgan xarajatlar (200) va boshqa joriy aktivlar (380) ham kiradi. «Bo'stonliq Suv»da qisqa muddatli investitsiyalar va bu uch satr nolga teng, shuning uchun ikkala variant bir xil natija beradi. Qaysi variantni tanlasangiz, har yili o'shani qo'llang.

2-jadval. «Bo'stonliq Suv»: to'lov qobiliyati zinapoyasi

Ko'rsatkich	Yil boshi	Yil oxiri
Mutlaq to'lov qobiliyati	120 000 ÷ 732 000 = 0,16	60 000 ÷ 720 000 = 0,08
Oraliq to'lov qobiliyati	426 000 ÷ 732 000 = 0,58	504 000 ÷ 720 000 = 0,70
Umumiy to'lov qobiliyati	708 000 ÷ 732 000 = 0,97	894 000 ÷ 720 000 = 1,24
Birinchi pog'ona: pul, (320 + 370) ÷ 600	0,16	0,08
Ikkinchi pog'ona: debitorlar, 210 ÷ 600	306 000 ÷ 732 000 = 0,42	444 000 ÷ 720 000 = 0,62
Uchinchi pog'ona: zaxiralar, 140 ÷ 600	282 000 ÷ 732 000 = 0,39	390 000 ÷ 720 000 = 0,54

Uchta koeffitsiyent keysdagi likvidlik jadvali bilan bir xil chiqdi, chunki korxonaning joriy aktivlari faqat zaxira, debitor va puldan iborat. Har birining talqini keysda berilgan. Bu yerda boshqa narsaga qaraymiz: pog'onalar orasidagi farqqa.

Umumiy koeffitsiyent uch pog'onaning yig'indisi: yil oxirida 0,08 + 0,62 + 0,54 = 1,24, yil boshida 0,16 + 0,42 + 0,39 = 0,97. Yil davomidagi o'sish (+0,27) to'liq ikkinchi va uchinchi pog'onadan keldi: debitorlar +0,20, zaxiralar +0,15, pul esa −0,08. Demak, "joriy qarzlarni qoplash yaxshilandi" degan xulosa pul hisobidan emas, kutilayotgan to'lovlar va ombor hisobidan.

Amaliy maslahat: koeffitsiyentni bitta raqam sifatida emas, uch pog'ona sifatida yozib boring. Shunda yaxshilanish pulda yoki omborda ekani birinchi qarashdayoq ko'rinadi.

3-jadval. Balans likvidligi: A1–A4 va P1–P4 guruhlari

Aktivlar pulga aylanish tezligi bo'yicha, majburiyatlar va o'z mablag'lari to'lash muddati bo'yicha to'rt guruhga bo'linadi. Guruhlar va shartlar manbada ko'rsatilgan uslubiy materialga asoslangan; ularni 181-son buyruqdagi balans satrlari bilan bog'lash muallif tomonidan tuzilgan.

Guruh	Mazmuni	Balans satrlari
A1: eng likvid aktivlar	pul mablag'lari va qisqa muddatli investitsiyalar	320 + 370
A2: tez sotiladigan aktivlar	debitorlar	210
A3: sekin sotiladigan aktivlar	tovar-moddiy zaxiralari, kelgusi davr xarajatlari, kechiktirilgan xarajatlar, boshqa joriy aktivlar	140 + 190 + 200 + 380
A4: qiyin sotiladigan aktivlar	uzoq muddatli aktivlar	130
P1: eng shoshilinch majburiyatlar	joriy kreditorlik qarzlari	601
P2: qisqa muddatli majburiyatlar	joriy majburiyatlarning 601-satrga kirmagan qismi: kechiktirilgan daromadlar (640), boshqa kechiktirilgan majburiyatlar (660), qisqa muddatli bank kreditlari (730), qisqa muddatli qarzlar (740), uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi (750)	600 − 601
P3: uzoq muddatli majburiyatlar	uzoq muddatli majburiyatlar jami	490
P4: doimiy passivlar	o'z mablag'lari manbalari	480

Bunday guruhlashda A1 + A2 + A3 joriy aktivlarga (390), P1 + P2 joriy majburiyatlarga (600) teng bo'ladi. Balans mutlaq likvid deb hisoblanishi uchun to'rtta shart birga bajarilishi kerak: A1 ≥ P1, A2 ≥ P2, A3 ≥ P3 va A4 ≤ P4.

To'rtinchi shart haqida bitta foydali kuzatuv. Aktivlar jami passivlar jamiga teng (400 = 780), demak A1 + A2 + A3 + A4 = P1 + P2 + P3 + P4. Shuning uchun birinchi uchta shart bajarilsa, A4 ≤ P4 o'z-o'zidan bajariladi. Teskarisi to'g'ri emas: A4 ≤ P4 bajarilgani birinchi uchtasini kafolatlamaydi.

4-jadval. «Bo'stonliq Suv»: guruhlarni solishtirish

Farq = aktiv guruhi − passiv guruhi.

Aktiv guruhi	Yil boshi	Yil oxiri	Passiv guruhi	Yil boshi	Yil oxiri	Farq, yil boshi	Farq, yil oxiri	Shart: yil boshi / yil oxiri
A1	120 000	60 000	P1	516 000	552 000	−396 000	−492 000	A1 ≥ P1: bajarilmagan / bajarilmagan
A2	306 000	444 000	P2	216 000	168 000	+90 000	+276 000	A2 ≥ P2: bajarilgan / bajarilgan
A3	282 000	390 000	P3	360 000	540 000	−78 000	−150 000	A3 ≥ P3: bajarilmagan / bajarilmagan
A4	1 680 000	1 794 000	P4	1 296 000	1 428 000	+384 000	+366 000	A4 ≤ P4: bajarilmagan / bajarilmagan
Jami	2 388 000	2 688 000	Jami	2 388 000	2 688 000	0	0	—

Guruhlar qanday yig'ildi: P1 yil boshida 420 000 + 42 000 + 54 000 = 516 000, yil oxirida 444 000 + 48 000 + 60 000 = 552 000 (mol yetkazib beruvchilarga qarz 610, budjetga qarz 680, ish haqi bo'yicha qarz 720). P2 yil boshida 96 000 + 120 000 = 216 000, yil oxirida 48 000 + 120 000 = 168 000 (qisqa muddatli bank kreditlari 730 va uzoq muddatli majburiyatlarning joriy qismi 750). Farq ustunlari yig'indisi har doim nolga teng: −396 000 + 90 000 − 78 000 + 384 000 = 0 va −492 000 + 276 000 − 150 000 + 366 000 = 0. Bu hisobni tekshirishning eng oson yo'li.

Ma'nosi. To'rt shartdan faqat bittasi ikkala sanada bajarilgan, demak balans mutlaq likvid emas.

A1 < P1: pul eng shoshilinch qarzlarning yil boshida 23,26 foizini, yil oxirida faqat 10,87 foizini qoplaydi (120 000 ÷ 516 000 va 60 000 ÷ 552 000). Bu mutlaq to'lov qobiliyati pasayishining boshqa ko'rinishi, lekin maxrajda bank kreditlarisiz faqat joriy kreditorlik qarzlari turibdi.
A2 ≥ P2: debitorlar qisqa muddatli kredit va kreditning joriy qismidan ko'p, ortiqcha 90 000 dan 276 000 ga o'sgan. Ammo shart haqiqatda bajarilishi xaridorlar qarzini o'z vaqtida undirishga bog'liq: A2 ning katta qismi xaridorlar qarzi.
A3 < P3: zaxiralar uzoq muddatli majburiyatlardan kam. «Bo'stonliq Suv»da buning sababi aniq: kredit zaxira uchun emas, quyish liniyasi uchun olingan, ya'ni u A3 ni emas, A4 ni moliyalashtirgan.
A4 > P4: uzoq muddatli aktivlar o'z mablag'laridan 366 000 ga ko'p. Bu keysdagi o'z aylanma mablag'larining tor variantiga (−366 000) teng: bitta hisobning ikki ko'rinishi.

Qo'shimcha tekshiruv (muallif hisobi): yaqin muddatdagi holatni ko'rish uchun birinchi ikki guruhni birga solishtiramiz. (A1 + A2) − (P1 + P2) yil boshida 426 000 − 732 000 = −306 000, yil oxirida 504 000 − 720 000 = −216 000. Kamomad 90 000 ga qisqargan, lekin hali manfiy: zaxiralarni sotmasdan joriy qarzlarni yopib bo'lmaydi.

5-jadval. Moliyaviy barqarorlik koeffitsiyentlari: formulalar

Koeffitsiyent	Formula (so'z bilan)	Formula (satr kodlari)	Nimani ko'rsatadi
Avtonomiya (moliyaviy mustaqillik)	o'z mablag'lari ÷ balans jami	480 ÷ 400	aktivlarning qancha qismi o'z mablag'i hisobidan
O'z mablag'larining majburiyatlarga nisbati	o'z mablag'lari ÷ majburiyatlar jami	480 ÷ 770	har bir so'm qarzga qancha o'z mablag'i to'g'ri keladi
Moliyaviy qaramlik	balans jami ÷ o'z mablag'lari	400 ÷ 480	har bir so'm o'z mablag'iga qancha aktiv to'g'ri keladi
O'z kapitali manevrligi	(o'z mablag'lari + uzoq muddatli majburiyatlar − uzoq muddatli aktivlar) ÷ o'z mablag'lari	(480 + 490 − 130) ÷ 480	o'z kapitalining qancha qismi aylanma mablag'larni moliyalashtirishga qolgan
Qarz konsentratsiyasi	majburiyatlar jami ÷ balans jami	770 ÷ 400	aktivlarning qancha qismi qarz hisobidan
Qarz va o'z kapitali nisbati	majburiyatlar jami ÷ o'z mablag'lari	770 ÷ 480	har bir so'm o'z mablag'iga qancha qarz to'g'ri keladi

Balans jami aktiv bo'yicha ham (400), passiv bo'yicha ham (780) bir xil. Manevrlik suratida ba'zan uzoq muddatli majburiyatlarning hammasi emas, faqat uzoq muddatli bank kreditlari va qarzlar (570 + 580) olinadi. «Bo'stonliq Suv»da uzoq muddatli majburiyatlar faqat bank kreditidan iborat (490 = 570), shuning uchun natija o'zgarmaydi.

6-jadval. «Bo'stonliq Suv»: barqarorlik hisob-kitobi

Koeffitsiyent	Yil boshi	Yil oxiri
Avtonomiya	1 296 000 ÷ 2 388 000 = 0,54	1 428 000 ÷ 2 688 000 = 0,53
O'z mablag'lari ÷ majburiyatlar	1 296 000 ÷ 1 092 000 = 1,19	1 428 000 ÷ 1 260 000 = 1,13
Moliyaviy qaramlik	2 388 000 ÷ 1 296 000 = 1,84	2 688 000 ÷ 1 428 000 = 1,88
O'z kapitali manevrligi	−24 000 ÷ 1 296 000 = −0,02	174 000 ÷ 1 428 000 = 0,12
Qarz konsentratsiyasi	1 092 000 ÷ 2 388 000 = 0,46	1 260 000 ÷ 2 688 000 = 0,47
Qarz ÷ o'z kapitali	1 092 000 ÷ 1 296 000 = 0,84	1 260 000 ÷ 1 428 000 = 0,88

Manevrlik suratidagi summa: yil boshida 1 296 000 + 360 000 − 1 680 000 = −24 000, yil oxirida 1 428 000 + 540 000 − 1 794 000 = 174 000. Bu keysdagi o'z aylanma mablag'lari; uning kelib chiqishi va kredit qaytarilgan sari kamayishi keysda tushuntirilgan. Yangi ma'lumot shu: yil boshida o'z kapitalidan aylanma mablag'larga hech narsa qolmagan, yil oxirida esa o'z kapitalining 12 foizi aylanma mablag'larda ishlayapti. Avtonomiya va qarz/o'z kapitali nisbatining talqini ham keysda bor.

Oltita koeffitsiyent aslida ikki summadan, o'z mablag'lari va majburiyatlardan yasalgan, shuning uchun ular bir-biriga qat'iy bog'liq (balans tengligidan kelib chiqadi):

avtonomiya + qarz konsentratsiyasi = 1: yil oxirida 0,53 + 0,47 = 1,00;
moliyaviy qaramlik = 1 ÷ avtonomiya;
qarz ÷ o'z kapitali = moliyaviy qaramlik − 1: yil oxirida 1,88 − 1 = 0,88;
o'z mablag'lari ÷ majburiyatlar = 1 ÷ (qarz ÷ o'z kapitali).

Amaliy xulosa: hisobotda oltitasini ham ko'rsatish shart emas. Avtonomiya va qarz/o'z kapitali nisbatini kuzatsangiz, qolgan to'rttasidan uchtasi ulardan chiqadi. Manevrlik esa alohida ma'lumot beradi, chunki unda uzoq muddatli aktivlar va uzoq muddatli qarz qatnashadi.

7-jadval. Rentabellik koeffitsiyentlari

Sof foyda (270) yil uchun 204 000. O'rtacha qoldiqlar: aktivlar (2 388 000 + 2 688 000) ÷ 2 = 2 538 000; o'z mablag'lari (1 296 000 + 1 428 000) ÷ 2 = 1 362 000; majburiyatlar (1 092 000 + 1 260 000) ÷ 2 = 1 176 000. Sof aktivlar yil boshida 2 388 000 − 1 092 000 = 1 296 000, yil oxirida 2 688 000 − 1 260 000 = 1 428 000, o'rtachasi 1 362 000.

Koeffitsiyent	Formula (so'z bilan)	Formula (satr kodlari)	Nimani ko'rsatadi	«Bo'stonliq Suv», yil uchun
Aktivlar rentabelligi (ROA)	sof foyda ÷ o'rtacha aktivlar	270 ÷ o'rtacha 400	har 100 so'm aktiv qancha sof foyda bergan	204 000 ÷ 2 538 000 = 8,04%
O'z kapitali rentabelligi (ROE)	sof foyda ÷ o'rtacha o'z mablag'lari	270 ÷ o'rtacha 480	egalar mablag'ining har 100 so'mi qancha sof foyda bergan	204 000 ÷ 1 362 000 = 14,98%
Qarz kapitali rentabelligi	sof foyda ÷ o'rtacha majburiyatlar	270 ÷ o'rtacha 770	har 100 so'm jalb qilingan mablag'ga qancha sof foyda to'g'ri keladi	204 000 ÷ 1 176 000 = 17,35%
Sof aktivlar rentabelligi	sof foyda ÷ o'rtacha sof aktivlar	270 ÷ o'rtacha (400 − 770)	majburiyatlar ayirilgandan keyin qolgan mol-mulk qancha sof foyda bergan	204 000 ÷ 1 362 000 = 14,98%

Sof aktivlar bu yerda soddalashtirilgan ta'rif bilan olingan: aktivlar jami − majburiyatlar jami. «Bo'stonliq Suv» balansida bu ayirma o'z mablag'lariga (480) teng, shuning uchun sof aktivlar rentabelligi ROE bilan bir xil chiqdi. Sof aktivlar boshqa tartibda hisoblanadigan hollarda natija ROE dan farq qilishi mumkin.
Qarz kapitali rentabelligi (17,35%) qarz uchun to'langan foiz stavkasi emas. U faqat sof foydaning jalb qilingan mablag'lar hajmiga nisbatini ko'rsatadi; majburiyatlar ichida foizsiz qarzlar ham bor: yetkazib beruvchilar, budjet va ish haqi bo'yicha qarzlar.
ROA va ROE talqini hamda ROE ni uch omilga ajratish keysda berilgan.

Uchta rentabellik bir-birini tekshiradi (muallif hisobi). O'rtacha aktivlar o'rtacha o'z mablag'lari va o'rtacha majburiyatlar yig'indisiga teng, shuning uchun 100 ÷ ROA = 100 ÷ ROE + 100 ÷ qarz kapitali rentabelligi. Raqamlarda: 100 ÷ 14,98 = 6,68 va 100 ÷ 17,35 = 5,76; 6,68 + 5,76 = 12,44 = 100 ÷ 8,04. Ma'nosi: har 1 so'm sof foydaga o'rtacha 12,44 so'm aktiv to'g'ri keladi, shundan 6,68 so'mi o'z mablag'i, 5,76 so'mi qarz.

Raqamli mo'ljallar haqida

Bu ma'lumotnomada koeffitsiyentlar uchun raqamli mo'ljal berilmaydi. Turli darslik va uslubiy materiallarda bir xil koeffitsiyent uchun turli oraliqlar uchraydi; ular amaliyotda ko'p tilga olinadigan taxminiy mo'ljal, majburiy me'yor emas va tarmoqqa qarab farq qiladi. A1–P4 shartlari bundan mustasno: ular mo'ljal emas, uslubning o'zi, manbasi sahifa oxirida.

Koeffitsiyentni uch narsa bilan solishtirish foydaliroq: korxonaning o'z o'tgan davrlari, tarmoqdagi o'xshash korxonalar va kredit shartnomasida bank bilan kelishilgan shartlar (agar shartnomada koeffitsiyent talablari yozilgan bo'lsa).

O'z korxonangiz uchun hisoblash tartibi

Balansdan ikki ustunni (yil boshi, yil oxiri) oling va quyidagi satrlarni ko'chiring: 130, 140, 190, 200, 210, 320, 370, 380, 390, 400, 480, 490, 600, 601, 770.
Tekshiring: 130 + 390 = 400 va 480 + 770 = 780 = 400. Teng chiqmasa, satr noto'g'ri olingan.
A1–A4 va P1–P4 guruhlarini 3-jadval bo'yicha yig'ing: ikkala jami balans jamiga teng bo'lishi kerak.
Farq ustunini to'ldiring: farqlar yig'indisi nol bo'lishi kerak.
Moliyaviy natijalar to'g'risidagi hisobotdan sof foydani (270) oling va rentabellik uchun o'rtacha qoldiqlarni hisoblang.
Natijani o'tgan yil bilan yonma-yon qo'ying va eng ko'p o'zgargan uchta koeffitsiyent uchun sababini bir jumlada yozing.

Koeffitsiyent hukm emas, savol: u "nima o'zgardi?" deb so'raydi, javobni esa balans satrlari va birlamchi hujjatlardan qidirish kerak.