Obligatsiya chiqarish va sotib olish: emitent va investor hisobi
Emitent obligatsiyani diskont yoki mukofot bilan sotganda (0960, 3220, 7220, 6220), kupon hisoblanganda, joriy qismga o'tkazishda va qoplashda; investor obligatsiyani sotib olganda (0610, 5810), diskontni hisoblaganda, kupon olganda va qoplanganda. «Chorvoq Energiya» AJ va «Kumushkon Agro» MChJ misolida faqat 21-son BHMS qatorlari bilan.
Bitta obligatsiya ikki korxona hisobida ikki xil ko'rinadi. Chiqargan korxona uchun u majburiyat, sotib olgan korxona uchun esa investitsiya. Quyida bir xil shartli obligatsiyani ikkala tomondan yozamiz: emitent «Chorvoq Energiya» AJ va investor «Kumushkon Agro» MChJ. Har bir provodka yonida 21-son BHMS bandi va qatori bor; standartda aniq qator bo'lmagan joyda buni ochiq aytamiz.
Shartli ma'lumotlar
- «Chorvoq Energiya» 2 000 dona obligatsiya chiqardi, har birining nominali 1 000 000 so'm, muddati 3 yil.
- Kupon: yillik 16%, yiliga ikki marta to'lanadi.
- Sotish narxi: 982 000 so'm (diskont bilan).
- «Kumushkon Agro» shulardan 50 donasini muddatigacha ushlab turish uchun sotib oldi.
| Hisob | Natija, so'm |
|---|---|
| Nominal: 2 000 × 1 000 000 | 2 000 000 000 |
| Tushum: 2 000 × 982 000 | 1 964 000 000 |
| Diskont: 2 000 × 18 000 | 36 000 000 |
| Diskontning bir yillik qismi (teng taqsimlash): 36 000 000 / 3 | 12 000 000 |
| Yarim yillik kupon: 2 000 000 000 × 16% / 2 | 160 000 000 |
Diskontni teng qismlarda taqsimlash bu yerda soddalik uchun tanlangan: 21-son BHMS diskont qoplash muddati davomida xarajatlarga taqsimlanib borishini aytadi, aniq usulini esa belgilamaydi. Usulni hisob siyosatida yozing.
Emitent tomoni: «Chorvoq Energiya» AJ
1. Obligatsiyalar diskont bilan sotildi. 82-band: obligatsiyalarning chegirma bilan sotilishi 0960 «Diskont (chegirma)lar bo'yicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar» va olingan summaga pul schyotlari debetida, 7830 kreditida aks ettiriladi (84-band, 17-qator: Dt 0960 – Kt 7830). - Dt 5110 – Kt 7830: 1 964 000 000; - Dt 0960 – Kt 7830: 36 000 000.
Natijada 7830 da nominal (2 000 000 000) turadi.
2. Diskontning joriy qismi o'tkaziladi va xarajatga chiqariladi. 166-band, 5-qator: Dt 3220 – Kt 0960; 164-band va 166-band, 6-qator: joriy diskont hisoblanganda Dt 9610 «Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar» – Kt 3220. Har yili 12 000 000, oyma-oy taqsimlansa oyiga 1 000 000.
3. Kupon hisoblanadi va to'lanadi. 21-son BHMS da obligatsiya kuponi uchun alohida qator yo'q. 7830 «Uzoq muddatli kreditlar va qarzlar» (7800) guruhida turadi, 423-band esa qarzlar bo'yicha foizlar va «boshqa foiz to'lovi xarajatlari» 9610 debetida 6920 «Hisoblangan foizlar» bilan bog'lanib aks ettirilishini aytadi (427-band, 1-qator: Dt 9610 – Kt 6920). Quyidagi provodka shu kreditlar va qarzlar qatoridan o'xshashlik bo'yicha olingan, standartda obligatsiya uchun to'g'ridan-to'g'ri yozilmagan; uni obligatsiyaga qo'llashni hisob siyosatida yozib qo'ying. - Har yarim yilda (o'xshashlik bo'yicha): Dt 9610 – Kt 6920: 160 000 000; - to'langanda: 226-band, 24-qator Dt 6920 – Kt 5110: 160 000 000.
Bir yilda 9610 ga jami 160 000 000 × 2 + 12 000 000 = 332 000 000 so'm tushadi.
4. Oxirgi yil: joriy qismga o'tkazish. 334-band va 336-band, 6-qator: Dt 7830 – Kt 6950 «Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi»: 2 000 000 000.
5. Qoplash. 309-band, 11-qator: Dt 6950 – Kt 5110: 2 000 000 000. Muddati 12 oygacha bo'lgan obligatsiyalar 6830 da yuritilgan bo'lsa, qoplash 296-band, 7-qatori bo'yicha: Dt 6830 – Kt 5110–5530.
Chiqarish xarajatlari (broker, ro'yxatga olish va hokazo) 425-bandga ko'ra Dt 9630 – Kt majburiyat yoki pul schyotlari.
Mukofot bilan sotilganda. Faraz qilaylik, obligatsiyalar 1 012 000 so'mdan sotildi: tushum 2 000 × 1 012 000 = 2 024 000 000, mukofot 2 000 × 12 000 = 24 000 000 so'm. 334 va 323-bandlar: nominal 7830 ga, mukofot 7220 «Mukofot (ustama)lar ko'rinishidagi uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar» ga: - Dt 5110 – Kt 7830: 2 000 000 000; - Dt 5110 – Kt 7220: 24 000 000 (328-band, 3-qator); - joriy qismi: Dt 7220 – Kt 6220 (328-band, 4-qator; 269-band, 6-qator); - daromadga: Dt 6220 – Kt 9530 (264-band; 269-band, 5-qator); teng taqsimlansa yiliga 24 000 000 / 3 = 8 000 000.
Investor tomoni: «Kumushkon Agro» MChJ
| Hisob | Natija, so'm |
|---|---|
| Sotib olish: 50 × 982 000 | 49 100 000 |
| Diskont: 50 × 18 000 | 900 000 |
| Diskontning bir yillik qismi: 900 000 / 3 | 300 000 |
| Yarim yillik kupon: 50 000 000 × 16% / 2 | 4 000 000 |
1. Sotib olish. Muddatigacha ushlab turiladi, ya'ni 12 oydan ortiq: uzoq muddatli investitsiya (12-son BHMS, 6-band). 60-band, 6-qator: Dt 0610 – Kt 5110: 49 100 000. Broker haqi bo'lsa, 12-son BHMS ning 9-bandiga ko'ra u ham sotib olish qiymatiga qo'shiladi. Bir yilgacha ushlab turiladigan obligatsiya bo'lsa, 5810 schyoti ishlatiladi (241-band).
2. Diskont hisoblab boriladi. 59-band: xarid qiymati nominaldan past bo'lsa, farq qoplash vaqtigacha qo'shimcha hisoblanadi, Dt 0610 – Kt 9590 «Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari» (60-band, 11-qator «a»). Har yili 300 000. Qoplash kunida 0610 da 49 100 000 + 900 000 = 50 000 000, ya'ni nominal turadi: 59-bandning ikkinchi xatboshisi aynan shuni talab qiladi.
Nominaldan qimmat sotib olinganda farq aksincha kamaytirib boriladi: Dt 9690 – Kt 0610 (60-band, 11-qator «b»).
3. Kupon. 59-band, 416-band va 216-band, 5-qator «a»: Dt 4830 «Olinadigan foizlar» – Kt 9530 «Foizlar ko'rinishidagi daromadlar»: 4 000 000; pul kelganda 216-band, 6-qator: Dt 5110 – Kt 4830: 4 000 000.
Soliq tomoni: Soliq kodeksi 483-moddasining 27-qismiga ko'ra 2028-yil 31-dekabrgacha yuridik shaxslarning xo'jalik jamiyatlari obligatsiyalari bo'yicha foizlar tarzidagi daromadlari foyda solig'idan ozod. «Chorvoq Energiya» xo'jalik jamiyati, shuning uchun «Kumushkon Agro» oladigan kupon daromadi bu muddatda foyda solig'iga tortilmaydi. Buxgalteriyada esa daromad baribir 9530 da tan olinadi: imtiyoz soliq hisob-kitobiga ta'sir qiladi, buxgalteriya yozuviga emas.
4. Qoplash. 60-band, 14-qator «Uzoq muddatli investitsiyalar sifatida hisobga olingan qimmatli qog'ozlarning qoplanishi»: Dt 5110 – Kt 0610: 50 000 000.
Investor uchun muqobil tartib: diskont kechiktirilgan daromad sifatida
21-son BHMS da investor diskontni hisobga olishning ikkinchi tartibi ham yozilgan. 263 va 322-bandlarga ko'ra obligatsiya diskont bilan sotib olinganda diskont summasi 7210 (uzoq muddatli qismi) yoki 6210 (joriy qismi) kreditiga, to'langan summa pul schyotlari kreditiga, investitsiya schyoti debetiga yoziladi (269-band, 1-qator: Dt 0600, 5800 – Kt 6210, 5110–5530). Keyin diskont qismlab o'tkaziladi: Dt 7210 – Kt 6210 (269-band, 3-qator), Dt 6210 – Kt 9530 (269-band, 2-qator).
| 59-band tartibi | 263 va 322-bandlar tartibi | |
|---|---|---|
| Sotib olishda 0610 ga | 49 100 000 (sotib olish narxi) | 50 000 000 (nominal) |
| Diskont qayerda turadi | 0610 ga asta-sekin qo'shiladi | 7210 va 6210 da kechiktirilgan daromad |
| Diskont qaysi daromadga | 9590 | 9530 |
| Qoplash kunida 0610 | 50 000 000 | 50 000 000 |
Ikkala tartibda ham natija bir xil: 3 yilda 900 000 so'm diskont daromadi. Farq faqat schyotlarda. Korxona bittasini tanlab, hisob siyosatida yozishi kerak.
Qisqa tekshiruv ro'yxati
- Emitentda nominal 6830 yoki 7830 da, diskont 0960/3220 da, mukofot 7220/6220 da turibdimi?
- Diskont va mukofotni taqsimlash usuli hisob siyosatida bormi?
- Kupon qaysi provodka bilan hisoblanishi hisob siyosatida yozilganmi?
- Oxirgi 12 oyda uzoq muddatli qism 6950 ga o'tkazilganmi?
- Investorda qoplash kunida 0610 (yoki 5810) qoldig'i nominalga tengmi?
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Termiz don» AJ 9 oy muddatli 2 000 dona obligatsiya chiqardi: nominal qiymati 50 000 so'm, har biri 52 000 so'mdan sotildi, pul hisob-kitob hisobvarag'iga tushdi. 21-son BHMS bo'yicha qanday yoziladi?
«Chust pichoq» MChJ ishlab chiqarish uchun 60 000 000 so'mlik po'lat list sotib oldi. Xarid shartnomasini tayyorlab bergani uchun yuristga 150 000 so'm to'landi. 4-son BHMS bo'yicha shartnomani tayyorlash xarajati qanday hisobga olinadi?
Ulgurji savdo firmasi ombordagi tovarlarni xaridorga sotdi. Sotilgan tovarlarning tannarxi qanday provodka bilan hisobdan chiqariladi?
Mol yetkazib beruvchiga bo'lgan qarzning da'vo muddati o'tdi va u hisobdan chiqarildi. Qanday provodka beriladi?
«Chinni ustoz» asosiy sexida tuzatib bo'lmaydigan (to'g'rilanmaydigan) yaroqsiz mahsulot aniqlandi. Undan ko'rilgan yo'qotishlar asosiy ishlab chiqarish schyotidan qanday hisobdan chiqariladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Obligatsiya nima: kupon, nominal, muddat va aksiyadan farqi
- Korxona boshqa kompaniyaning aksiyasini sotib olsa: qanday hisobga olinadi? (12-son BHMS)
- To'lanadigan obligatsiya
- Obligatsiya diskonti
- Obligatsiya mukofoti (ustamasi)
- Obligatsiya kuponi
- Qimmatli qog'ozlarni chiqarish va tarqatish xarajatlari
- Uzoq muddatli investitsiyalar
- 21-son BHMS
- Buxgalteriya bo'limi
Manbalar
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 82-band; 84-band (17-qator); 164-band; 166-band (4, 5, 6-qatorlar) · emitentda diskont: 0960, 3220, 9610
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 264, 323, 334-bandlar; 269-band (5 va 6-qatorlar); 328-band (3 va 4-qatorlar) · emitentda mukofot: 7220, 6220, 9530; 7830
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 296-band (7-qator); 302, 309-bandlar (10, 11-qatorlar); 336-band (6-qator) · joriy qismga o'tkazish va qoplash
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 423-band; 427-band (1-qator); 226-band (24-qator); 425-band · foiz xarajatlari, hisoblangan foizlarni to'lash, chiqarish xarajatlari
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 59-band; 60-band (6, 11, 14-qatorlar); 241-band; 210, 416-bandlar; 216-band (5-qator «a», 6-qator) · investorda obligatsiya, diskont va kupon
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 27-dekabrda 3593-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan; 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan): 263 va 322-bandlar; 269-band (1, 2, 3-qatorlar) · investorda diskontni kechiktirilgan daromad sifatida hisobga olishning muqobil tartibi
- 12-son BHMS «Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 138-son buyrug'i bilan tasdiqlangan, Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 18-iyulda 3531-son bilan ro'yxatdan o'tkazilgan): 6, 9 va 12-bandlar · sotib olish qiymati; diskont va mukofotni qoplanguncha hisobdan chiqarib borish
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2026-yil avgust holatidagi tahrir): 483-moddaning yigirma yettinchi qismi · xo'jalik jamiyatlari obligatsiyalari foizini foyda solig'idan ozod qilish (2028-yil 31-dekabrgacha)
- «Chorvoq Energiya» AJ va «Kumushkon Agro» MChJ misoli, raqamlar va hisob-kitoblar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli