Korxona boshqa kompaniyaning aksiyasini sotib olsa: qanday hisobga olinadi? (12-son BHMS)

«Ipaksoy Tekstil» MChJ da bo'sh pul to'plandi. Direktor ikki qaror qildi: bir qismini bir necha oyga boshqa kompaniya aksiyalariga qo'yish, bir qismini esa uzoq yillarga hamkor zavod aksiyalariga joylash. Buxgalter Komila uchun bu ikki xil schyot, ikki xil baholash va yil oxirida ikki xil savol degani. Quyida shu yo'lni 12-son BHMS «Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish» bandlari va 21-son BHMS qatorlari bilan bosqichma-bosqich ko'rib chiqamiz.

Avval doirani aniqlab olaylik. 12-son BHMS ning 5-bandiga ko'ra u sho'ba jamiyatlarga va birgalikdagi faoliyatga investitsiyalarga, shuningdek dividend kabi daromadlarni tan olish asoslariga tatbiq etilmaydi. Shuning uchun misoldagi ulushlar kichik, nazorat bermaydigan ulushlar deb olingan.

1-qadam. Qisqa muddatlimi yoki uzoq muddatli?

12-son BHMS ning 6-bandi qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyani «muomalada bo'lish muddati 12 oydan oshmaydigan oson realizatsiya qilinadigan» investitsiya deb, qolgan barchasini uzoq muddatli deb ta'riflaydi. 7-band birinchisini aylanma mablag', ikkinchisini uzoq muddatli aktiv sifatida ko'rsatishni talab qiladi.

2-qadam. Sotib olish qiymatiga nima kiradi?

12-son BHMS ning 9-bandi: moliyaviy investitsiya sotib olish qiymati bo'yicha baholanadi va bu qiymatga brokerlar xizmati uchun haq, bank xizmati uchun to'lovlar, bojlar va boshqa xarajatlar kiritiladi.

Qisqa muddatli xarid. Komila «Kumushkon Oyna» AJ ning 8 000 dona aksiyasini 1 500 so'mdan sotib oldi va brokerga 120 000 so'm to'ladi:

Provodka: 244-band, 5-qator «Bankdagi hisobvaraqdan to'lash orqali qimmatli qog'ozlarning xarid qilinishi» Dt 5810 – Kt 5110: 12 120 000.

Uzoq muddatli xarid. «Ipaksoy Tekstil» hamkor «Zarafshon Keramika» AJ ning 20 000 dona aksiyasini 2 300 so'mdan oldi, broker haqi 300 000 so'm. Sotib olish qiymati: 20 000 × 2 300 + 300 000 = 46 300 000 so'm.

Provodka: 60-band, 6-qator «Qimmatli qog'ozlar xarid qilinganda» Dt 0610 – Kt 5010–5530; 58-bandga ko'ra 0610 sotib olish bahosida yuritiladi. Dt 0610 – Kt 5110: 46 300 000.

3-qadam. Yil oxiri: bozor narxi o'zgardi

Qisqa muddatli aksiyalar. 31-dekabrda «Kumushkon Oyna» aksiyasining bozor narxi 1 620 so'm. Hisob siyosatida 13-banddagi «bozor qiymati» usuli tanlangan: - bozor qiymati: 8 000 × 1 620 = 12 960 000 so'm; - o'sish: 12 960 000 − 12 120 000 = 840 000 so'm.

12-son BHMS ning 14-bandiga ko'ra bu o'zgarish shu hisobot davrida daromad sifatida tan olinadi (20-band hisob siyosatida 21-banddagi yo'lni ham tanlashga imkon beradi). Provodka: 421-band, 6-qator «Qimmatli qog'ozlarni qayta baholash (qiymatining oshirilishi)» Dt 5810 – Kt 9560 «Qimmatli qog'ozlarni qayta baholashdan daromadlar»: 840 000.

Narx tushganda esa 427-band, 4-qator: Dt 9690 – Kt 5810.

Uzoq muddatli aksiyalar. Hisob siyosatida 15-banddagi qayta baholangan qiymat usuli tanlangan va 16-band talabiga ko'ra qayta baholash davriyligi yiliga bir marta deb belgilangan. Yil oxirida «Zarafshon Keramika» aksiyasi 2 550 so'm: - yangi qiymat: 20 000 × 2 550 = 51 000 000 so'm; - o'sish: 51 000 000 − 46 300 000 = 4 700 000 so'm.

12-son BHMS ning 21-bandi: qayta baholashdagi qo'shimcha summa xususiy kapitalga qo'shiladi. Provodka: 358-band, 1-qator «d» (uzoq muddatli investitsiyalar) Dt 0610 – Kt 8510: 4 700 000.

Keyingi yili narx tushsa, 21-band va 358-band tartibi: - avval xususiy kapitaldagi shu investitsiya bo'yicha qo'shimcha baholash doirasida: Dt 8510 – Kt 0610 (358-band, 2-qator «d»); - undan oshgan qismi xarajat: Dt 9430 – Kt 0610 (358-band, 3-qator «d»).

Agar korxona uzoq muddatli investitsiyalarni xarid qiymatida yuritsa, 19-bandga ko'ra vaqtincha pasayish hisobda aks ettirilmaydi; 18-bandga ko'ra esa qiymat qaytarib bo'lmaydigan darajada pasaysa, balans qiymati har bir investitsiya bo'yicha alohida kamaytiriladi. Bunday kamaytirish uchun 21-son BHMS da alohida qator yo'q: provodkani hisob siyosatida belgilang.

4-qadam. Dividend e'lon qilindi

«Zarafshon Keramika» har bir aksiyaga 150 so'mdan dividend e'lon qildi: 20 000 × 150 = 3 000 000 so'm.

Provodka: 415-band va 421-band, 2-qator (216-band 5-qatorining «b» bandi ham shu): Dt 4840 «Olinadigan dividendlar» – Kt 9520 «Dividendlar ko'rinishidagi daromadlar»: 3 000 000.

Soliq tomoni: Soliq kodeksining 343-moddasi birinchi qismiga ko'ra yuridik shaxs O'zbekiston soliq rezidentiga to'laydigan dividendga 345-moddadagi tartibda to'lov manbaida soliq solinadi, oluvchi esa bu daromadni soliq bazasini aniqlashda chegirib tashlaydi. Rezident yuridik shaxs uchun stavka 337-modda birinchi qismining 11-bandida: 5%. Demak, «Zarafshon Keramika» 3 000 000 × 5% = 150 000 so'mni ushlab qoladi va bankka 2 850 000 so'm keladi.

Pul kelganda: 216-band, 6-qator Dt 5110 – Kt 4840: 2 850 000. 4840 da qolgan 150 000 so'm, ya'ni to'lovchi ushlab qolgan soliqni qaysi schyotga o'tkazish uchun 21-son BHMS da alohida qator yo'q; buni hisob siyosatida belgilang.

5-qadam. Aksiyalar sotildi

Mart oyida «Ipaksoy Tekstil» «Kumushkon Oyna» aksiyalarining hammasini 1 700 so'mdan sotdi, broker haqi 100 000 so'm:

12-son BHMS ning 22-bandi: tushum bilan balans qiymati o'rtasidagi farq broker yoki diler haqi chegirilgandan keyin daromad yoki xarajat sifatida tan olinadi.

21-son BHMS da sotish 9220 «Boshqa aktivlarning chiqib ketishi» orqali yoziladi: - balans qiymatini hisobdan chiqarish: 394-band, 26-qator «Qimmatli qog'ozlarni sotish» Dt 9220 – Kt 5810: 12 960 000; - xaridor qarzi (tushum): 394-band, 21-qator Dt 4010 – Kt 9220: 13 600 000; pul kelganda Dt 5110 – Kt 4010; - broker haqi: 393-band 9220 debetiga chiqib ketish bilan bog'liq xarajatlarni (komission mukofotlar va hokazo) yozishni aytadi: Dt 9220 – Kt 6990 (yoki darhol to'langan bo'lsa, pul schyoti): 100 000; - natija: 394-band, 27-qator «a» Dt 9220 – Kt 9320 «Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda»: 540 000 (zarar bo'lsa, 27-qator «b»: Dt 9430 – Kt 9220).

Bilish foydali: 244-bandning 8-qatorida qisqa yo'l ham bor: «Qimmatli qog'ozlarning sotilishi» Dt 5110 – Kt 5810. Bir korxonada ikki usul aralashib ketmasligi uchun qaysi biri qo'llanishini hisob siyosatida yozib qo'ying.

Uzoq muddatli aksiyalar sotilganda ham xuddi shu tartib (60-band, 15-qator: Dt 9220 – Kt 0610). Agar ular ilgari qayta baholangan bo'lsa, 12-son BHMS ning 22-bandi 8510 da qolgan qo'shimcha baholash summasini daromadga o'tkazish yoki taqsimlanmagan foydaga o'tkazishdan birini hisob siyosatida tasdiqlashni talab qiladi.

Hisob siyosatiga yoziladigan qarorlar

1. Qisqa muddatli investitsiyalar: bozor qiymatida yoki xarid va bozor qiymatining kichigida (13-band).
2. Bozor qiymati o'zgarishi: daromad yoki xarajatmi, yoki 21-band tartibimi (20-band).
3. Uzoq muddatli investitsiyalar: xarid qiymati, qayta baholangan qiymat yoki portfel usuli (15-band) va qayta baholash davriyligi (16-band).
4. Qayta baholangan investitsiya sotilganda qolgan qo'shimcha baholash qayerga o'tadi (22-band).
5. Sotishni 9220 orqalimi yoki 244-band 8-qatoridagi qisqa yo'l bilanmi yozish.
6. Ushlangan dividend solig'i va qaytarib bo'lmaydigan pasayish uchun provodkalar.

Moliyaviy hisobotda nimalar ochib berilishi kerakligining to'liq ro'yxati 12-son BHMS ning 28-bandida: yuqoridagi 1–4-qarorlar ham shu ro'yxatda bor (5 va 6-qarorlar esa ichki tartib uchun).