Kasbni kimlar yaratgan: XIX asrning ilk mustaqil buxgalter-auditorlari
Qonunlar audit talab qila boshladi, ammo bu ishni kim bajaradi? Bankrotlik idorasidan chiqqan o'smir, temir yo'l kompaniyalari hisoblarini tekshirgan buxgalterlar va birinchi kasbiy jamiyatlarni boshqargan odamlar. Audit kasbining yuzi bo'lgan XIX asr shaxslari haqida qisqa tezislar.
Qonun "auditor tayinlansin" deyishi bir narsa, bu ishni uddalaydigan odamning bo'lishi esa boshqa narsa. Buxgalteriya tarixchilari XIX asrdagi kompaniya auditini "havaskor audit" deb ham atashadi: auditor vazifasini ko'pincha buxgalter bo'lmagan odamlar bajargan, rasmiy auditorlik xulosasi esa bo'lmagan. Kasb haqiqiy kasbga aylanishi uchun hisobni chuqur biladigan, mustaqil ishlaydigan mutaxassislar kerak bo'ldi. Ularning ayrimlari nomini bugun ham eshitamiz.
Asosiy tezislar
- Bankrotlik idorasidan boshlangan yo'l. Deloitte kompaniyasining tarix sahifasiga ko'ra, Uilyam Uelch Deloyt 1818-yilda tug'ilgan va 15 yoshida maktabni tashlab, London shahrining bankrotlik ishlari bo'yicha rasmiy vakili idorasiga ishga kirgan.
- O'z amaliyoti, 1845. Xuddi shu manbaga ko'ra, Deloyt 1845-yildan mustaqil buxgalter sifatida ishlay boshlagan va birinchi yilida 100 ga yaqin mijozi bo'lgan, ularning ko'pchiligi bankrotlik ishlari bilan bog'liq edi.
- Temir yo'l hisoblari. XIX asr temir yo'l kompaniyalari o'sha davrning eng yirik aksiyadorlik jamiyatlari edi. Deloitte tarix sahifasida keltirilgan 1855-yilgi xatda Deloyt o'zini Great Western, Lancashire & Yorkshire, South Wales va boshqa temir yo'l kompaniyalari auditorlarining buxgalteri deb ko'rsatgan. London and North Western temir yo'li bo'yicha tadqiqot ham kompaniya auditorlariga yordam berish uchun tashqi buxgalterlar jalb qilina boshlaganini o'rganadi: kasbiy buxgalter avval auditorning yordamchisi sifatida maydonga chiqqan.
- Firibgarlikni tekshirish. Deloitte ma'lumotiga ko'ra, 1856-yil dekabrda Deloyt Great Northern Railway kompaniyasidagi yirik firibgarlik ishini tekshirishga jalb qilingan. Keyinroq, 1867-yilgi temir yo'l kompaniyalari to'g'risidagi qonundan so'ng, u temir yo'l hisobotlari uchun talab qilinadigan shakllarni ishlab chiqishda qatnashgan. Shu tariqa auditor tajribasi qonunchilikka ham ta'sir qila boshlagan.
- Kichik idoralardan sherikliklarga. PwC arxiv materialiga ko'ra, Samuel Louell Prays 1849-yildan buxgalterlik amaliyotini yuritgan va ish ko'paygach, 1865-yilda sheriklar olgan. Yolg'iz ishlaydigan buxgalterdan bir nechta sherikli idoraga o'tish yirik mijozlarni tekshirish imkonini bergan.
- Kasbiy jamiyatlar rahbarlari. Shotlandiya chartered buxgalterlar instituti (ICAS) jurnaliga ko'ra, Edinburg buxgalterlar jamiyatining birinchi prezidenti Jeyms Braun bo'lgan. Angliya va Uels instituti (ICAEW) xartiyasida esa birinchi prezident Uilyam Terkuand, vitse-prezident Robert Harding deb belgilangan; ICAEW ro'yxatiga ko'ra, Terkuand undan oldin, 1877–1880-yillarda, Buxgalterlar instituti prezidenti bo'lgan.
- Asoschilar merosi. Bu shaxslar uchta tamoyilni amalda ko'rsatdi: auditor hisobni chuqur bilishi, tekshirilayotgan rahbariyatdan mustaqil bo'lishi va kasbiy jamiyat oldida javob berishi kerak. Bugungi audit standartlarida ham shu g'oyalarni ko'rish mumkin.
O'shanda va hozir
| Jihat | XIX asr o'rtalari | Bugun |
|---|---|---|
| Auditor kim | Ko'pincha buxgalter bo'lmagan odam, yonida yollangan buxgalter | Malakali auditor, auditorlik tashkiloti |
| Tajriba qayerdan | Bankrotlik ishlari, temir yo'l hisoblari | Ta'lim, imtihon, kasbiy sertifikat |
| Ish qoidalari | Har bir mutaxassisning o'z usuli | Auditorlik standartlari |
| Kim nazorat qiladi | Endigina tuzilayotgan kasbiy jamiyatlar | Kasbiy tashkilotlar va vakolatli davlat organi |
Misol
XIX asr buxgalteri qanday fikrlaganini oddiy kassa tekshiruvida ko'rish mumkin (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar).
"Navro'z karvon" degan shartli transport kooperativida kassa kitobi bo'yicha oy oxiridagi qoldiq 12 400 000 so'm. Mustaqil buxgalter Hamid aka kassani sanaydi.
| Bosqich | Natija |
|---|---|
| Kassa kitobidagi qoldiq | 12 400 000 so'm |
| Sanab chiqilgan naqd pul | 11 900 000 so'm |
| Farq | 500 000 so'm kam |
| Keyingi qadam | Oy davomidagi kirim-chiqim hujjatlarini kassa kitobiga birma-bir solishtirish |
| Topilgan sabab | Chiqim hujjati bor, lekin kitobga yozilmagan 500 000 so'mlik yonilg'i xaridi |
Bu yerda muhim jihat raqamning o'zi emas, Hamid akaning kooperativ raisiga bog'liq emasligi: u farqni yashirmaydi, sababini hujjat bilan topadi va a'zolarga hisobot beradi. Deloyt va uning zamondoshlari aynan shu mustaqil "ikkinchi ko'z"ni kasbga aylantirgan.
Oldingi va keyingi davrlar bilan bog'liqlik: XIX asrdagi qonunlar va ilk institutlar haqida alohida maqolamiz bor, bu tezislar esa o'sha institutlarni yaratgan odamlarga bag'ishlangan. XX asrda ularning tajribasi xalqaro audit standartlariga aylandi.
Yana qarang
Manbalar
- Deloitte: The Ties That Bind: William Welch Deloitte, Railroads and the Birth of a Profession · 1818-yilda tug'ilgani; 15 yoshida maktabni tashlab, London shahri bankrotlik ishlari bo'yicha rasmiy vakil idorasiga ishga kirgani; 1845-yildan o'z amaliyoti, birinchi yilda 100 ga yaqin mijoz; 1855-yilgi xatda o'zini Great Western, Lancashire & Yorkshire, South Wales va boshqa temir yo'l kompaniyalari auditorlarining buxgalteri deb ko'rsatgani; 1856-yil dekabrda Great Northern Railway buxgalteri etib tayinlanib, u yerdagi firibgarlikni tekshirgani; 1867-yilgi qonundan keyin temir yo'l hisobotlari shakllarini ishlab chiqishda qatnashgani
- Taylor & Francis (Routledge) kitobidagi bob: "The reliability of the amateur company audit" · kompaniya auditida buxgalter bo'lmaganlar auditor vazifasini bajargani va rasmiy auditorlik xulosasi bo'lmagani ("havaskor audit")
- Ilmiy maqola (Yaponiya universitet repozitoriysi): The Setting of Internal Auditors and Introduction of External Accountant's Assistance at London and North Western Railway · London and North Western temir yo'lida auditorlarga yordam uchun tashqi buxgalterlar jalb qilinishi
- PwC UK: Our history — archive video transcript · Samuel Louell Prays 1849-yildan amaliyot yuritgani va 1865-yilda sheriklar olgani
- ICAEW: Royal Charter of the 11th May 1880 · xartiyada birinchi prezident Uilyam Terkuand, vitse-prezident Robert Harding deb belgilangani
- ICAEW: Past presidents of the Institute of Chartered Accountants in England and Wales · Terkuand 1877–1880-yillarda Buxgalterlar instituti (Institute of Accountants) prezidenti bo'lgani
- ICAS, CA Magazine: From 1854 to 2024… 170 years of ethical leadership · Edinburg buxgalterlar jamiyatining birinchi prezidenti Jeyms Braun bo'lgani
- Misol · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar