Audit qanday rejalashtiriladi: umumiy audit strategiyasi va audit rejasi (300-son AXS)
Auditor hujjat ochishdan oldin ikki narsani hal qiladi: auditni qanday ko'lamda, qachon va kim bilan o'tkazish (strategiya) hamda har bir hududda aniq qaysi amallarni bajarish (reja). Shartli sut zavodi misolida: kim qatnashadi, nima yoziladi, reja qachon yangilanadi, vaqt jadvali va nazorat ro'yxati.
Sentabr oyida «Tiniq Hisob Audit» MChJ «Bo'zsuv Sut» MChJ bilan 2026-yil moliyaviy hisoboti auditi bo'yicha kelishdi. Topshiriq rahbari Nodira birinchi yig'ilishda jamoaga shunday dedi: "Hali birorta hujjat ochmaymiz. Avval nimani, qachon va kim bilan tekshirishimizni hal qilamiz." Bu maqola aynan shu bosqich haqida: rejalashtirishda qaysi ikki hujjat tuziladi, ularga nima yoziladi va ular audit davomida qanday o'zgaradi.
Shartlar: firma, korxona, ismlar, sanalar va jadvallar shartli, muallif tomonidan tuzilgan.
O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda). Rejalashtirishga 300-son AXS «Moliyaviy hisobot auditini rejalashtirish» bag'ishlangan. Quyida keltirilgan paragraf raqamlari standartning xalqaro matnini takrorlaydigan milliy nashrlari (Buyuk Britaniya va Irlandiya, Yangi Zelandiya) bo'yicha ko'rsatilgan.
Rejalashtirish auditning bitta bosqichimi?
Yo'q. 300-son AXS qo'llash materialida rejalashtirish auditning alohida bosqichi emas, balki audit tugaguncha davom etadigan uzluksiz va takrorlanuvchi jarayon ekani ta'kidlanadi. Boshida tuzilgan reja oxirigacha "muzlatib" qo'yilmaydi.
Standart rejalashtirishda ikkita natijani ajratadi:
| Umumiy audit strategiyasi | Audit rejasi | |
|---|---|---|
| Asosiy savol | Audit qanday ko'lamda, qachon va qaysi yo'nalishda olib boriladi? | Har bir hududda qaysi amal, qachon va qancha hajmda bajariladi? |
| Darajasi | Butun topshiriq | Hisobot moddalari va tasdiqlar darajasi |
| Nimani hal qiladi | Jamoa, vaqt, mutaxassis jalb qilish, ishni yo'naltirish va nazorat | Xavflarni baholash amallari, keyingi audit amallari, boshqa amallar |
| Tartib | Avval tuziladi | Strategiya asosida ishlab chiqiladi |
Rejalashtirishda kim qatnashadi?
300-son AXS, 5-paragraf: topshiriq rahbari va jamoaning boshqa asosiy a'zolari auditni rejalashtirishda, jumladan jamoa a'zolari o'rtasidagi muhokamani rejalashtirish va unda qatnashishda ishtirok etadi. Qo'llash materiali sababini ham aytadi: ularning tajribasi rejalashtirishni samaraliroq qiladi.
Korxona rahbariyati bilan suhbat ham bo'ladi. Masalan, Nodira «Bo'zsuv Sut» bosh buxgalteridan yil oxiridagi inventarizatsiya qaysi kuni o'tkazilishini so'radi. Lekin standartga ko'ra bunday suhbatlar bo'lsa ham, umumiy strategiya va audit rejasi auditorning mas'uliyatida qoladi.
Rejalashtirishdan oldin nima qilinadi?
300-son AXS, 6-paragraf: joriy topshiriq boshida auditor quyidagi dastlabki ishlarni bajaradi:
- Mijoz bilan munosabatni va aynan shu topshiriqni davom ettirish bo'yicha 220-son AXS talab qilgan amallarni bajaradi.
- Tegishli axloqiy talablarga, jumladan mustaqillikka rioya qilinishini baholaydi.
- 210-son AXS talabiga ko'ra topshiriq shartlari bo'yicha mijoz bilan kelishuvga erishadi.
Bu ishlar auditni rejalashtirish va o'tkazishga xalal beradigan holatlarni oldindan aniqlashga yordam beradi.
Umumiy strategiyaga nima yoziladi?
Strategiya auditning ko'lami, vaqti va yo'nalishini belgilaydi hamda audit rejasini ishlab chiqishga yo'l ko'rsatadi. Standart materialiga ko'ra strategiya resurslar haqidagi qarorlarni ham o'z ichiga oladi: qaysi hududga qanday resurs ajratiladi (masalan, yuqori xavfli hududga tajribali xodim yoki murakkab masalaga ekspert), u qachon ishlatiladi (oraliq bosqichdami yoki hisobot sanasi atrofidami) va ish qanday boshqariladi, yo'naltiriladi va nazorat qilinadi.
«Bo'zsuv Sut» uchun strategiyaning qisqa ko'rinishi:
| Masala | Qaror |
|---|---|
| Ko'lam | 2026-yil 31-dekabrdagi holat bo'yicha to'liq moliyaviy hisobot: bitta zavod va ikkita ombor |
| E'tibor talab qiladigan hududlar | tez buziladigan xomashyo va tayyor mahsulot zaxiralari; do'konlarga qaytarish sharti bilan sotilgan mahsulotdan tushum; qadoqlash uskunalari |
| Jamoa | topshiriq rahbari, menejer, ikki assistent; uskunalar bahosi bo'yicha firmaning ichki mutaxassisi |
| Vaqt | dekabrda oraliq ish, 31-dekabrda inventarizatsiyani kuzatish, fevral–martda yakuniy ish |
| Rahbariyat bilan aloqa | bosh buxgalter bilan haftalik qisqa uchrashuv, kerakli hujjatlar ro'yxati oldindan yuboriladi |
| Muhimlik | strategiya bosqichida dastlabki muhimlik darajasi belgilanadi (320-son AXS) |
Audit rejasiga nima yoziladi?
300-son AXS, 9-paragraf: audit rejasi quyidagilarning tavsifini o'z ichiga oladi:
- Rejalashtirilgan xavflarni baholash amallarining mazmuni, vaqti va hajmi.
- Tasdiqlar darajasida rejalashtirilgan keyingi audit amallarining mazmuni, vaqti va hajmi.
- Topshiriq AXS talablariga mos bo'lishi uchun zarur bo'lgan boshqa rejalashtirilgan audit amallari.
Strategiya "qayerga boramiz" desa, reja "har bir qadamda nima qilamiz" deydi. «Bo'zsuv Sut»dagi tushum hududi bo'yicha reja parchasi:
| Amal turi | Mazmuni | Vaqti | Hajmi |
|---|---|---|---|
| Xavflarni baholash | sotuv bo'limi bilan suhbat, qaytarish shartlari yozilgan shartnomalarni o'qish | noyabr | eng yirik 10 xaridor shartnomasi |
| Nazorat testi | har bir jo'natmaga yuk xati va tasdiqlangan buyurtma borligini tekshirish | dekabr (oraliq) | yil davomidagi jo'natmalardan tanlov |
| Batafsil tekshiruv | jo'natma to'g'ri davrga yozilganini tekshirish | yanvar | 31-dekabrdan oldingi va keyingi 10 kunlik jo'natmalar |
| Analitik amal | oylik tushumni sotilgan litrlar soni bilan solishtirish | fevral | 12 oy |
Reja qachon o'zgartiriladi?
300-son AXS, 10-paragraf: auditor zarurat tug'ilganda audit davomida umumiy strategiyani va audit rejasini yangilaydi va o'zgartiradi.
Yanvarda Nodira korxona dekabr oxirida yirik savdo tarmog'i bilan yangi shartnoma tuzganini bildi: unda sotilmagan mahsulotni qaytarish sharti kengroq. Bu tushum hududidagi xavfni oshirdi. Jamoa rejaga ikkita o'zgarish kiritdi: tarmoqqa qoldiqni tasdiqlash xati yuborildi va yanvar oyidagi qaytarishlar alohida tekshirildi. Strategiyada esa menejerning tushum hududiga ajratilgan vaqti ko'paytirildi.
Nimalar hujjatlashtiriladi?
300-son AXS, 12-paragraf: audit hujjatlariga quyidagilar kiritiladi:
- Umumiy audit strategiyasi.
- Audit rejasi.
- Audit davomida strategiya yoki rejaga kiritilgan muhim o'zgarishlar va ularning sabablari.
Yuqoridagi yanvar misolida aynan uchinchi band ishga tushadi: nima o'zgargani va nega o'zgargani yozib qo'yiladi.
Vaqt jadvali qanday ko'rinadi?
| Davr | Ish | Natija |
|---|---|---|
| Sentabr | dastlabki ishlar: mustaqillik, topshiriq shartlari | topshiriq shartlari kelishilgan xat |
| Oktabr | korxona bilan tanishish, jamoa muhokamasi | umumiy strategiyaning birinchi varianti |
| Noyabr | xavflarni baholash, ichki nazoratni o'rganish | audit rejasi |
| Dekabr | oraliq ish, nazorat testlari | ishchi hujjatlar |
| 31-dekabr | inventarizatsiyani kuzatish | kuzatish natijalari |
| Yanvar | yangi shartnoma tufayli reja yangilanadi | o'zgarish va uning sababi qayd etiladi |
| Fevral–mart | yakuniy batafsil tekshiruv, xulosa loyihasi | auditorlik xulosasi |
Amaliy nazorat ro'yxati
Topshiriq rahbari rejalashtirishni yopishdan oldin quyidagi savollarga "ha" deb javob bera olishi kerak:
- Mustaqillik va axloqiy talablar tekshirildimi?
- Topshiriq shartlari mijoz bilan kelishildimi?
- Topshiriq rahbari va asosiy a'zolar jamoa muhokamasida qatnashdimi?
- Strategiyada ko'lam, vaqt, yo'nalish va resurslar yozildimi?
- Dastlabki muhimlik darajasi belgilandimi?
- Rejada har bir muhim hudud uchun amalning mazmuni, vaqti va hajmi bormi?
- Audit davomidagi muhim o'zgarishlar sabablari bilan qayd etilyaptimi?
Korxona buxgalteri uchun bundan qanday foyda bor?
Auditor rejasini korxona tuzmaydi, lekin unga yordam bera oladi: inventarizatsiya sanasini, yangi yirik shartnomalarni va hisob dasturidagi o'zgarishlarni auditorga erta aytish rejani boshidanoq to'g'ri qiladi. Kech aytilgan yangilik rejani o'zgartirishga, demak, qo'shimcha vaqtga olib keladi.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
300-son AXS bo'yicha auditni rejalashtirishda auditor qaysi ikki narsani ishlab chiqadi?
320-son AXS bo'yicha auditor moliyaviy hisobot uchun umumiy muhimlik darajasini qachon belgilaydi?
«Kamalak tekstil» auditida auditorlik xulosasi 20-martda imzolanishi rejalashtirilgan. 580-son AXS bo'yicha rahbariyatning yozma bayonotlari (representation letter) qaysi sana bilan sanalanishi kerak?
Auditor «Uchtepa logistika»ning bankdagi qoldig'i bo'yicha to'rt xil dalilga ega. 500-son AXS qo'llash materialidagi umumiy qoidalarga ko'ra ulardan qaysi biri odatda eng ishonchli hisoblanadi?
«Kosonsoy ipak» auditida umumiy muhimlik belgilandi, so'ng auditor undan kichikroq yana bitta summa — ishchi muhimlikni (performance materiality) belgiladi. 320-son AXS bo'yicha ishchi muhimlikning vazifasi nima?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi
- FRC: ISA (UK) 300 «Planning an Audit of Financial Statements» · 5-paragraf (topshiriq rahbari va asosiy a'zolarning ishtiroki), 6-paragraf (dastlabki ishlar: 220-son va 210-son AXS); A2-paragraf (rejalashtirish alohida bosqich emas, uzluksiz va takrorlanuvchi jarayon); xalqaro matn bilan bir xil paragraflar
- Chartered Accountants Ireland: ISA (UK and Ireland) 300, hujjatlashtirish · 12-paragraf: strategiya, reja va muhim o'zgarishlar sabablari bilan hujjatlashtiriladi
- Chartered Accountants Ireland: ISA (UK and Ireland) 300, qo'llash materiali (resurslar) · strategiya qaysi hududga qanday resurs, qachon va qanday nazorat bilan ajratilishini belgilaydi
- IAASB: Planning an Audit of Financial Statements (ISA 300), loyiha sahifasi · loyiha maqsadi: auditni rejalashtirishni uzluksiz jarayon sifatida tan olish
- XRB: ISA (NZ) 300 · strategiya ko'lam, vaqt va yo'nalishni belgilaydi va rejaga yo'l ko'rsatadi; strategiya va reja audit davomida yangilanadi
- Firma, korxona, ismlar, sanalar va jadvallar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli