Ichki nazorat tizimi: 5 komponent va auditor uni qanday o'rganadi (315-son AXS, 2019-yilda qayta ko'rib chiqilgan)
Ichki nazorat tizimining beshta komponenti kichik kafe misolida, nazoratning loyihasi, joriy etilganligi va amalda samaradorligi o'rtasidagi farq, ko'p uchraydigan kamchiliklar jadvali hamda topilgan kamchilik audit yondashuvini qanday o'zgartirishi.
«Lochin kafe» ikki filialli oilaviy biznes. Egasi Sardor bank kredit uchun auditdan o'tgan hisobot so'raganida birinchi marta auditor bilan uchrashdi. Auditor Gulnora birinchi kuni na hisob-fakturalarni, na balansni so'radi. Uning savollari boshqacha edi: "Kassadagi chekni kim bekor qila oladi? Go'sht narxi oshsa, buni kim va qachon muhokama qiladi? Oxirgi marta kassani kutilmaganda qachon sanagansiz?" Sardor hayron bo'ldi: bu savollarning auditga nima aloqasi bor?
Javob shu: auditor korxonaning ichki nazorat tizimini o'rganmasdan, hisobotda xato qayerda yashirinishi mumkinligini to'g'ri baholay olmaydi. Bu maqolada tizimning beshta komponentini va auditor ular bilan nima qilishini ko'rib chiqamiz.
Shartlar: kafe, ismlar va misollar shartli, muallif tomonidan tuzilgan.
O'zbekistonda xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda). Muhim buzilish xavflarini aniqlash va baholashga 315-son AXS bag'ishlangan; uning 2019-yilda qayta ko'rib chiqilgan tahriri 2021-yil 15-dekabrda yoki undan keyin boshlanadigan davrlar moliyaviy hisoboti auditiga qo'llaniladi.
Ichki nazorat tizimi qanday komponentlardan iborat?
315-son AXS (2019-yilda qayta ko'rib chiqilgan) korxonaning ichki nazorat tizimini beshta komponentga ajratadi. Ularni «Lochin kafe» misolida ko'ramiz:
| Komponent | Mazmuni (oddiy tilda) | «Lochin kafe»da qanday ko'rinadi | Auditor nimani so'raydi |
|---|---|---|---|
| 1. Nazorat muhiti | rahbarning halollik va tartibga munosabati, mas'uliyat kimda ekani | Sardor kassadagi farqni "mayli, keyingi safar" deb o'tkazib yubormaydi, har smena hisobot topshiradi | Rahbar qoidaga o'zi ham rioya qiladimi? |
| 2. Korxonaning xavflarni baholash jarayoni | biznesga tahdid soladigan xavflarni aniqlash va ularga qaror qabul qilish | yangi filial ochishdan oldin oziq-ovqat narxi va ijara xavfi muhokama qilingan | Xavflar kim tomonidan, qanchalik muntazam ko'rib chiqiladi? |
| 3. Ichki nazorat tizimini monitoring qilish jarayoni | nazoratlar haqiqatan ishlayotganini kuzatib borish | Sardor oyda bir marta filial kassasini oldindan aytmay sanaydi va natijani yozib qo'yadi | Nazorat ishlamay qolsa, buni kim va qanday sezadi? |
| 4. Axborot tizimi va kommunikatsiya | operatsiya qanday boshlanadi, yoziladi, qayta ishlanadi va hisobotga tushadi; vazifalar xodimlarga qanday yetkaziladi | buyurtma kassa dasturiga kiritiladi, kun yakuni hisobot buxgalterga avtomatik boradi | Sotuvdan hisobotgacha ma'lumot qaysi yo'l bilan o'tadi? |
| 5. Nazorat amallari | xato yoki ruxsatsiz harakatning oldini oladigan yoki uni aniqlaydigan aniq qoidalar va tartiblar | chekni bekor qilish faqat menejer paroli bilan, ombor kaliti faqat oshpazda | Qaysi qoida qaysi xatoning oldini oladi? |
Beshinchi komponent eng ko'zga ko'rinadigani, lekin birinchisi eng chuqur ta'sir qiladi: rahbar qoidani o'zi buzsa, eng yaxshi yozilgan nazorat amali ham qog'ozda qoladi.
Loyiha, joriy etilganlik va amalda samaradorlik: farqi nimada?
Bitta nazoratga uch xil savol beriladi. Ularni chalkashtirish auditdagi eng ko'p uchraydigan tushunmovchilik:
| Tushuncha | Savol | Kafe misoli | Qaysi standartda |
|---|---|---|---|
| Loyiha (design) | Nazorat to'g'ri qo'llanilsa, xatoning oldini oladimi yoki uni aniqlaydimi? | Chekni bekor qilish menejer paroli bilan, bu mantiqan to'g'ri qoida. Parol barcha ofitsiantlarga ma'lum bo'lsa, loyiha zaif | 315-son AXS |
| Joriy etilganlik (implementation) | Nazorat haqiqatan mavjud va qo'llanilyaptimi? | Gulnora kassada chekni bekor qilib ko'rishni so'raydi: dastur parol talab qiladimi? | 315-son AXS |
| Amalda samaradorlik (operating effectiveness) | Nazorat butun davr davomida izchil ishladimi? | Yil bo'yi bekor qilingan cheklardan tanlov olinadi va har birida menejer tasdig'i borligi tekshiriladi | 330-son AXS (nazorat testlari) |
Muhim nuqta: bugun nazorat ishlab turgani u mart oyida ham ishlaganini isbotlamaydi. Butun yil uchun xulosa kerak bo'lsa, nazorat testi kerak.
330-son AXS, 8-paragraf: auditor nazorat testlarini ikki holatda albatta bajaradi: (1) xavfni baholashda nazorat samarali ishlaydi deb kutsa, ya'ni unga tayanmoqchi bo'lsa; (2) faqat batafsil tekshiruv amallari yetarli va tegishli dalil bera olmasa.
Qanday kamchiliklar ko'p uchraydi?
| Kamchilik | Qanday xavf tug'diradi | Auditor qanday javob beradi |
|---|---|---|
| Bir xodim pulni oladi, yozadi va kassani o'zi yopadi | kamomad yoki o'zlashtirish yashirin qoladi | kunlik kassa hisobotlari bank inkassatsiyasi bilan batafsil solishtiriladi |
| Barcha ofitsiantlar chekni bekor qila oladi | tushum kam ko'rsatilishi mumkin | bekor qilingan cheklar hisoboti yil bo'yicha to'liq tahlil qilinadi |
| Ombor kaliti ko'p odamda | mahsulot kamomadi | yil oxiridagi inventarizatsiyada kuzatish, sanalgan pozitsiyalar ko'paytiriladi |
| Bank ko'chirmasi hisob bilan solishtirilmaydi | xato yoki ruxsatsiz to'lov kech topiladi | yil oxiridagi qoldiq bankdan tashqi tasdiqlash orqali olinadi |
| Narx ro'yxatini kim o'zgartirgani qayd etilmaydi | ruxsatsiz chegirma, tushum kamayishi | dasturdagi narx o'zgarishlari jurnali so'raladi, sotuv narxlari tanlab solishtiriladi |
| Rahbar qoidalarni o'zi chetlab o'tadi | butun tizim zaiflashadi | qo'lda kiritilgan yozuvlar va g'ayrioddiy operatsiyalarga alohida e'tibor beriladi |
Topilgan natija audit yondashuvini qanday o'zgartiradi?
| Holat | Auditor nima qiladi |
|---|---|
| Nazorat yaxshi loyihalangan, joriy etilgan va auditor unga tayanmoqchi | nazorat testlari bajariladi; ular ijobiy bo'lsa, batafsil tekshiruv hajmi kamroq bo'lishi mumkin |
| Nazorat zaif yoki umuman yo'q | auditor nazoratga tayanmaydi: ko'proq batafsil tekshiruv, hisobot sanasiga yaqinroq vaqtda, kattaroq tanlov bilan |
Ikkala holatda ham 330-son AXS, 18-paragraf amal qiladi: baholangan xavfdan qat'i nazar, har bir muhim operatsiyalar turi, schyot qoldig'i va axborotni ochib berish bo'yicha batafsil tekshiruv amallari bajariladi. Ya'ni eng kuchli nazorat ham batafsil tekshiruvni butunlay bekor qilmaydi.
Audit davomida topilgan kamchiliklar korxonaga ham yetkaziladi. 265-son AXS bo'yicha jiddiy kamchiliklar boshqaruvga mas'ul shaxslarga yozma ravishda va o'z vaqtida ma'lum qilinadi. «Lochin kafe» uchun Gulnora ikki kamchilikni yozib berdi: chek bekor qilish paroli hammaga ma'lumligi va bank ko'chirmasi solishtirilmasligi. Sardor ikkalasini bir haftada tuzatdi: parol almashtirildi, buxgalter har oy oxirida solishtirish dalolatnomasini tuzadigan bo'ldi.
Rahbar uchun xulosa
Auditorning ichki nazorat haqidagi savollari tergov emas. Ularga aniq javob bergan korxona ikki narsa yutadi: audit tezroq o'tadi va kamchiliklar katta yo'qotishga aylanmasdan oldin topiladi.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
315-son AXSning 2019-yilgi qayta ko'rib chiqilgan tahririga ko'ra korxonaning ichki nazorat tizimi nechta komponentdan iborat?
540-son AXS (hisob baholari auditi, qayta ko'rib chiqilgan) hisob baholari bo'yicha xavfni baholashda qaysi uchta asosiy ajralmas xavf omilini alohida ajratib ko'rsatadi?
«Gulobod sut» ichki nazorati juda kuchli, auditor nazorat testlarini bajarib, ularning samarali ishlaganini tasdiqladi. 330-son AXS bo'yicha muhim schyot qoldiqlari (masalan, debitorlik qarzi) bo'yicha batafsil tekshiruv amallari bilan nima bo'ladi?
IESBA odob kodeksiga ko'ra auditor o'z rahbarligida ishlaydigan xodimlar tegishli tayyorgarlikka ega bo'lishi va nazorat ostida ishlashi uchun choralar ko'rishi qaysi asosiy tamoyilga kiradi?
«Mirzacho'l agro» auditida auditor bekor qilingan cheklarning menejer tomonidan tasdiqlanishi nazorati yanvardan dekabrgacha izchil ishlaganiga ishonch hosil qilmoqchi. Bu nazoratning qaysi jihatini tekshirish va qaysi AXS doirasida bajariladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- «Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2021-yil 25-fevral, O'RQ-677), 9-modda · xalqaro audit standartlari auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi
- ISA 315 (Revised 2019) «Identifying and Assessing the Risks of Material Misstatement», IFAC nashri nusxasi (Malayziya buxgalterlar instituti saytida) · standart matni; ichki nazorat tizimining komponentlari
- KPMG: Accounting and Auditing Update (2020-yil yanvar), ISA 315 (Revised 2019) sharhi · besh komponent: nazorat muhiti, xavflarni baholash jarayoni, monitoring jarayoni, axborot tizimi va kommunikatsiya, nazorat amallari
- ICAEW: Revised ISA 315 for 2022 audits · standart 2021-yil 15-dekabrda yoki undan keyin boshlanadigan davrlar auditiga qo'llaniladi
- Chartered Accountants Ireland: ISA (UK and Ireland) 330, 8-paragraf · nazorat testlari qachon majburiy: auditor nazoratga tayanishni kutsa yoki faqat batafsil tekshiruv yetarli dalil bermasa
- Chartered Accountants Ireland: ISA (UK and Ireland) 330, 18-paragraf · baholangan xavfdan qat'i nazar, har bir muhim operatsiyalar turi, schyot qoldig'i va axborotni ochib berish bo'yicha batafsil tekshiruv amallari bajariladi
- IAASA: ISA 265 «Communicating Deficiencies in Internal Control» · jiddiy kamchiliklar boshqaruvga mas'ul shaxslarga yozma ravishda o'z vaqtida ma'lum qilinadi
- Kafe, ismlar, misollar va jadvallar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli