Eksport qilingan tovarga xaridor da'vo bildirsa yoki tovar yetib bormasa: chegirma, kompensatsiya va kurs farqi buxgalteriyada qanday yoziladi?

"Chirchiq Yorug'lik" MChJ Bishkekdagi do'konlar tarmog'iga 16 000 dona LED chiroq jo'natdi: har biri 2 dollar, jami 32 000 dollar. Uch haftadan keyin xaridordan xat keldi: 1 300 ta chiroqning korpusi yo'lda yorilgan, ularni peshtaxtaga qo'yib bo'lmaydi. Ularni qaytarib olib kelish yo'l haqidan qimmatga tushadi, shuning uchun tomonlar narxni 2 600 dollarga tushirishga kelishdi. Bosh buxgalter Dilnoza uchun to'rt savol paydo bo'ldi: bu chegirmami yoki jarimami, sentabr oxirida qayta baholangan qarz bilan nima qilinadi, tovar umuman yetib bormaganida nima bo'lardi va bojxona hujjatlariga tegish kerakmi?

Da'voga qanday javob berish mumkin va har biri hisobda qayerga tushadi?

Hisob yozuvi da'voning o'zidan emas, tomonlar imzolagan kelishuv matnidan kelib chiqadi. To'rt xil yo'l bor:

Birinchi va ikkinchi yo'lning farqi nozik. 382-bandga ko'ra 9050 schyoti shartnomada kelishilgan sotuv chegirmalari uchun, bundan tashqari «sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larda aniqlangan yaroqsizliklar» natijasida berilgan narx chegirmalari uchun mo'ljallangan. 309-bandning 12-qatori esa tan olingan da'volar, jumladan mahsulot sifati mos kelmasligi bo'yicha qarzni 9430 – 6960 bilan beradi. Demak, kelishuvda narx o'zgartirilsa, bu 9050; narx joyida qolib, alohida to'lov kelishilsa, bu 6960 orqali boshqa operatsion xarajat.

Uchinchi yo'l, ya'ni tovarning qaytib kelishi bojxona tomondan reimport (BYDda 41 kodi, yo'riqnomaning 3-ilovasi) bo'lib, uning shartlari va provodkalari saytdagi alohida maqolada batafsil yoritilgan (pastdagi havolaga qarang). Bu yerda biz tovar qaytmaydigan holatlarga to'xtalamiz.

To'rtinchi yo'lda 2-son BHMS ning 17-bandi aniq: daromadga kiritilgan summani undirish noaniq bo'lib qolsa, qaytarilmagan summa dastlab tan olingan daromadni o'zgartirish sifatida emas, xarajat sifatida tan olinadi. Ya'ni xaridor shunchaki to'lamasa, buni 9050 ga yozib, tushumni kamaytirib bo'lmaydi.

Qanday hujjatlar rasmiylashtiriladi?

Jo'natishning o'zida 9-moddadagi kuzatuv hujjatlari ishlatiladi: tijorat hujjatlari (hisobvaraq-faktura yoki invoys, yuklab jo'natish va o'rov varaqlari, bitim tuzilganini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar) va transport hujjatlari (konosament, yuk xati yoki tashish shartnomasini tasdiqlovchi boshqa hujjat). Eksport rasmiylashtiruvi uchun zarur hujjatlar ro'yxati esa Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi (Bojxona kodeksi, 31-modda), uni amaldagi tahriridan tekshiring.

Da'vo paytida qo'shiladigan hujjatlar:

• xaridorning da'vo xati va shikastni ko'rsatuvchi dalillar (dalolatnoma, fotosuratlar, tashuvchi belgi qo'ygan transport hujjati) (amaliy maslahat);
• kontraktga qo'shimcha kelishuv: unda tanlangan yo'l (narx chegirmasi yoki kompensatsiya), summa valyutada va sana yoziladi; hisob yozuvi aynan shu hujjatga tayanadi (amaliy maslahat);
• BYDga o'zgartirish, agar kerak bo'lsa: Bojxona kodeksining 266-moddasiga ko'ra rasmiylashtiruv tugagach va tovar rejimga joylashtirilgach, BYD qabul qilingan kundan boshlab uch yil davomida bojxona organi talabi yoki vakolatli shaxs arizasi bilan o'zgartiriladi, unga qo'shimcha kiritiladi, qayta rasmiylashtiriladi yoki bekor qilinadi; elektron BYDdagi ma'lumotlarga o'zgartish va qo'shimcha BYDga tuzatishlar kiritish shaklini rasmiylashtirish orqali kiritiladi. Tartibni Davlat bojxona qo'mitasi belgilaydi.

Chegirma qaysi kursda yoziladi va oy oxiridagi qayta baholash nima bo'ladi?

Dilnozaning holatida qiyinchilik shundaki, sotuv sentabrda, chegirma oktabrda, pul esa noyabrda. 22-son BHMS bo'yicha uchta qoida ishlaydi:

• valyutadagi operatsiya amalga oshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi bo'yicha tan olinadi (7-band);
• xaridorning dollardagi qarzi monetar modda (9-band), monetar moddalar esa har oy hisobot oyining oxirgi sanasidagi va operatsiyani amalga oshirish sanasidagi kurs bo'yicha qayta baholanadi (8-band);
• kurs farqi moliyaviy faoliyat daromadi yoki xarajati bo'ladi (11-band).

Bu qoidalardan kelib chiqadigan usullardan biri: chegirma kelishilgan kun valyutadagi operatsiya sanasi deb olinadi, avval qarzning o'zi shu kungi kursga keltiriladi, keyin chegirma shu kursda yoziladi. Standart chegirma uchun kurs sanasini alohida nomlamaydi, shuning uchun tanlangan usulni hisob siyosatida belgilab qo'ying. Misoldagi kurslar shartli:

Hisob-kitob:

• tushum: 32 000 × 12 480 = 399 360 000 so'm;
• 30-sentabr: 32 000 × (12 520 − 12 480) = +1 280 000 so'm;
• 14-oktabr, qarzni kelishuv kuniga keltirish: 32 000 × (12 505 − 12 520) = −480 000 so'm;
• chegirma: 2 600 × 12 505 = 32 513 000 so'm; qolgan qarz 29 400 dollar, ya'ni 367 647 000 so'm;
• 31-oktabr: 29 400 × (12 530 − 12 505) = +735 000 so'm;
• 6-noyabr: bankka 29 400 × 12 490 = 367 206 000 so'm keldi, qarz qoldig'i esa 29 400 × 12 530 = 368 382 000 so'm edi; farq −1 176 000 so'm.

Tekshiruv: 399 360 000 + 1 280 000 − 480 000 − 32 513 000 + 735 000 − 367 206 000 − 1 176 000 = 0, ya'ni 4010 bo'yicha xaridor qoldig'i yopildi.

Natija:

• sof tushum: 399 360 000 − 32 513 000 = 366 847 000 so'm;
• yalpi foyda: 366 847 000 − 290 000 000 = 76 847 000 so'm (chegirmasiz 109 360 000 bo'lardi);
• jami kurs farqi: 1 280 000 − 480 000 + 735 000 − 1 176 000 = +359 000 so'm;
• bankka kelgan 367 206 000 so'm = sof tushum 366 847 000 + kurs farqi 359 000.

E'tibor bering: kurs farqi chegirmaga aralashmaydi. Chegirma tushumni kamaytiradi, kurs farqi esa alohida, moliyaviy faoliyat natijasida turadi.

Agar kompensatsiya tanlanganida-chi? Kelishuvda narx 32 000 dollarligicha qolib, sotuvchi 2 600 dollar kompensatsiya to'lashga rozi bo'lganida, 14-oktabrda Dt 9430 – Kt 6960 32 513 000 so'm yozilardi (309-band, 12-qator). Sof tushum 399 360 000 so'mligicha qoladi, yalpi foyda 109 360 000 so'm bo'ladi, lekin 32 513 000 so'mlik boshqa operatsion xarajat paydo bo'ladi. Asosiy faoliyatdan olingan foyda ikkala holatda bir xil, farq faqat hisobotning qaysi qatorida ko'rinishida. Dollardagi kompensatsiya qarzi ham monetar modda, u ham oy oxirida qayta baholanadi (22-son BHMS, 8 va 9-bandlar). Uni xaridor qarzidan ushlab qolish yozuvi uchun 21-son BHMS jadvalida tayyor qator yo'q: buni hisob siyosatida belgilang.

Tovar xaridorga umuman yetib bormasa nima qilinadi?

Bu yerda hammasi xatar qaysi nuqtada o'tganiga bog'liq, uni esa kontrakt va undagi yetkazib berish sharti belgilaydi (2-son BHMS, 16-band, birinchi shart).

Xatar xaridorga o'tib bo'lgan bo'lsa. Aytaylik, kontraktda xatar yuk birinchi tashuvchiga topshirilganda o'tadi deb yozilgan. Unda sotuv sodir bo'lgan, tushum o'z joyida qoladi. Yo'ldagi yo'qotish uchun xaridor tashuvchi yoki o'z sug'urtachisi bilan hisob-kitob qiladi. Xaridor baribir to'lamasa, bu yuqoridagi to'rtinchi yo'l: 2-son BHMS ning 17-bandi bo'yicha xarajat.

Xatar hali sotuvchida bo'lsa. Kontraktda xatar tovar manzilga yetganda o'tadi deb yozilgan bo'lsa, jo'natish kuni 16-bandning birinchi sharti bajarilmagan, demak tushum hali tan olinmaydi va tovar sotuvchining aktivi bo'lib qoladi. Agar u yo'lda yo'qolsa, yo'qotish sotuvchining hisobida yoziladi:

Bojxona tomoni ham bor. Bojxona kodeksining 29-moddasiga ko'ra tovar eksport rejimiga joylashtirilib, amalda bojxona hududidan olib chiqilgandagina O'zbekiston tovari maqomini yo'qotadi. 30-moddaning uchinchi qismi esa tovar bojxona deklaratsiyasi ro'yxatdan o'tkazilgan kundagi holatda olib chiqilishini talab qiladi (tabiiy eskirish va normal tashish yoki saqlashdagi kamayish bundan mustasno). Agar tovar hali chegaradan chiqmasdan shikastlansa va eksport bekor bo'lsa, 266-moddaning ikkinchi qismi yo'l ochadi. Uning birinchi jumlasiga ko'ra, bojxona organi deklarant yoki bojxona brokeri ko'rsatgan sabablarni asosli deb topsa, BYD tovar chiqarib yuborilguniga qadar qaytarib olinishi mumkin. Ikkinchi jumlasiga ko'ra, olib chiqilayotgan tovarning BYDsi olib chiqishga ruxsat berilganidan keyin ham, lekin tovar amalda olib chiqilguniga qadar qaytarib olinishi mumkin.

Chegirmadan keyin bojxona deklaratsiyasi va to'lovlari bilan nima qilinadi?

Bojxona kodeksi bu yerda ikki vosita beradi.

BYDni tuzatish (266-modda). Rasmiylashtiruv tugagach va tovar rejimga joylashtirilgach, BYD qabul qilingan kundan boshlab uch yil ichida bojxona organi talab qilsa yoki vakolatli shaxs ariza bersa, o'zgartirilishi, qo'shimcha kiritilishi, qayta rasmiylashtirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Buning tartibini Davlat bojxona qo'mitasi belgilaydi. Eksportdan keyingi chegirma BYDga tuzatish talab qiladimi, bu tartibda belgilanadi: buni brokeringiz va bojxona organi bilan aniqlang.

Ortiqcha to'langan bojxona to'lovlarini qaytarish (353–357-moddalar).

• Qaytarish asoslaridan biri: tovarning bojxona qiymatiga va (yoki) bojxona to'lovlariga tuzatish kiritilishi munosabati bilan to'lovlar qayta hisoblanganda (354-modda).
• Ortiqcha summa to'langan paytdan boshlab uch yil ichida qaytariladi yoki to'lovchining dastlabki pul mablag'lari hisobiga o'tkaziladi (353-modda, ikkinchi qism).
• Ariza summa kiritilgan bojxona organiga, huquqni tasdiqlovchi hujjatlar bilan beriladi (355-modda). Qaror ariza va hujjatlar kelgan kunning ertasidan o'n ish kuni ichida qabul qilinadi; qo'shimcha tekshiruv kerak bo'lsa, ko'rib chiqish yana o'n ish kunidan oshmaydigan muddatga uzaytiriladi (356-modda).
• Muddat o'tgach berilgan ariza bo'yicha, shuningdek summa bazaviy hisoblash miqdorining yigirma foizidan oshmasa, qaytarish amalga oshirilmaydi (353-modda, yettinchi qism).
• Qaytarilayotgan summaga foiz to'lanmaydi va u indeksatsiyalanmaydi (357-modda).

Amaliy maslahat

Quyidagilar muallifning amaliy tavsiyalari (amaliy maslahat), normativ talab emas:

• Kelishuv matnini buxgalter bilan birga yozing. «Narx ... dollarga tushiriladi» va «sotuvchi ... dollar kompensatsiya to'laydi» jumlalari hisobotda turli qatorlarga olib boradi. Imzolashdan oldin qaysi biri kerakligini hal qiling.
• Chegirmani valyutada va aniq sanasi bilan yozing. Kurs o'sha sanadan olinadi, shuning uchun kelishuvda faqat so'mdagi summa bo'lsa, u kontrakt valyutasiga mos kelmay qoladi.
• Da'vo kelgan kuni dalillarni yig'ing. Xaridorning dalolatnomasi, fotosuratlar, tashuvchi belgisi bor transport hujjati: bular 9050 yoki 9430 dagi yozuv uchun asos bo'ladi.
• Oy oxiridagi qayta baholashni chegirmadan oldin unutmang. 4010 dagi valyuta qoldig'i bilan so'mdagi qoldiq kontrakt bo'yicha alohida jadvalda yurgizilsa, kelishuv kunidagi kurs farqini bir daqiqada topasiz.
• Soliq tomonini alohida ko'ring. Chegirma yoki qaytishdan keyin QQS bazasiga tuzatish masalasi Soliq kodeksi bo'yicha alohida hal qilinadi (pastdagi havolaga qarang).