Bojxona rejimi nima: tovar chegaradan o'tganda unga qanday «maqom» beriladi va 16 rejim qanday guruhlanadi?

Q: Nega bitta tovar turli rejimda o'tishi mumkin?

Chunki tovar emas, maqsad rejimni belgilaydi. Mansurning korxonasida bir oy ichida shunday bo'ldi (hammasi shartli, raqamlar muallif tomonidan tuzilgan): Yo'nalishlar bo'yicha yig'indi: kirish 8 400 + 12 500 + 3 100 = 24 000, chiqish 5 600 + 2 300 = 7 900, o'tish 20 000 dollar, jami 51 900 dollar. Muhim fikr: jadvaldagi qiymat rejim tanlashga ta'sir qilmaydi, uni maqsad belgilaydi. Birinchi va ikkinchi qatorda ikkalasi ham stanok bilan bog'liq, lekin biri korxonada qoladi (40), ikkinchisi ko'rgazmadan keyin chiqib ketadi (42), shuning uchun rejimlar boshqa.

Mansur «Po'lat detal» MChJ rahbari. Korxona stanoklarda metall detallar yasaydi. Bir oy ichida kompaniya olti xil yuk bilan ish ko'rdi: biri uchun detal qismlari sotib olindi, biriga ko'rgazma uchun stanok keldi, yana biri xaridorga jo'natildi. Bojxonachi har safar bir xil savol berdi: «Qaysi rejim?» Mansur birinchi marta bu so'zni eshitganda jim qoldi. Keling, birga tushunamiz.

Bojxona rejimi nima?

Birinchi darsda tashqi savdoda tovar chegaradan o'tishini ko'rdik. Bojxona uchun faqat o'tishning o'zi emas, nima maqsadda o'tayotgani ham muhim. Chunki tovar mamlakatga butunlay kirib qolishi mumkin, vaqtincha kelib ketishi mumkin, faqat «yo'l ustida» o'tishi yoki omborda kutishi mumkin. Har bir holat o'z qoidalari bilan boshqariladi.

Bojxona kodeksida bojxona rejimi shunday ta'riflanadi: «bojxona chegarasi orqali olib o'tiladigan tovarlarning va transport vositalarining maqomini bojxona maqsadlari uchun belgilovchi qoidalar majmui». Oddiy so'z bilan: bu tovarga beriladigan «maqom» yoki «yo'l varaqasi». Maqomga qarab bojxona tovarga qanday qoida qo'llanishini biladi.

Rejimni kodeksda «vakolatli shaxs» deb yuritiladigan tomon tanlaydi, tanlangan rejim esa bojxona deklaratsiyasida kod bilan ko'rsatiladi. Tovarni deklaratsiyalovchi shaxs (yoki uning nomidan tovar deklaratsiyalanayotgan shaxs) deklarant deyiladi.

Nega bitta tovar turli rejimda o'tishi mumkin?

Chunki tovar emas, maqsad rejimni belgilaydi. Mansurning korxonasida bir oy ichida shunday bo'ldi (hammasi shartli, raqamlar muallif tomonidan tuzilgan):

№	Nima bo'ldi	Rejim kodi	Tovar yo'nalishi	Shartnoma qiymati (AQSh dollari)
1	Stanok uchun qismlar sotib olindi va korxonada qoladi	40	kirish	8 400
2	Ko'rgazma uchun namunaviy stanok keltirildi, ko'rgazmadan keyin chiqariladi	42	kirish	12 500
3	Tayyor detallar chet ellik xaridorga sotildi	10	chiqish	5 600
4	Ilgari chet elga chiqarilgan stanok mamlakatga qaytib keldi	41	kirish	3 100
5	Avval olib kirilgan, lekin sifatsiz chiqqan qismlar partiyasi chet elga qaytarib yuborildi	11	chiqish	2 300
6	Hamkor firmaning yuki O'zbekiston hududi orqali uchinchi davlatga o'tdi, Po'lat detal bu yuk uchun hujjatlarni tayyorlab berdi	80	o'tish	20 000

Yo'nalishlar bo'yicha yig'indi: kirish 8 400 + 12 500 + 3 100 = 24 000, chiqish 5 600 + 2 300 = 7 900, o'tish 20 000 dollar, jami 51 900 dollar.

Muhim fikr: jadvaldagi qiymat rejim tanlashga ta'sir qilmaydi, uni maqsad belgilaydi. Birinchi va ikkinchi qatorda ikkalasi ham stanok bilan bog'liq, lekin biri korxonada qoladi (40), ikkinchisi ko'rgazmadan keyin chiqib ketadi (42), shuning uchun rejimlar boshqa.

16 rejim qanday guruhlanadi?

Deklaratsiyani to'ldirish yo'riqnomasining 3-ilovasidagi «Bojxona rejimlari tasniflagichi»da 16 ta rejim sanalgan. Kodlar bo'yicha ro'yxat:

Kod	Rejim	Qisqa ma'nosi (Bojxona kodeksi asosida, o'z so'zlarimiz bilan)
10	Eksport	O'zbekiston tovari chet elga qaytarib olib kirish majburiyatisiz chiqariladi
11	Reeksport	Ilgari mamlakatga olib kirilgan tovar chet elga qaytarib chiqariladi
12	Vaqtincha olib chiqish	Erkin muomaladagi tovar chet elda vaqtincha foydalanish uchun chiqariladi
40	Erkin muomalaga chiqarish (import)	Olib kirilgan tovar qaytarib chiqarish majburiyatisiz mamlakatda erkin muomalada qoladi
41	Reimport	Ilgari chiqarilgan tovar mamlakatga qaytarib olib kiriladi
42	Vaqtincha olib kirish	Tovar muayyan muddatga olib kirilib, vaqtincha foydalaniladi
51	Bojxona hududida qayta ishlash	Tovar mamlakatda qayta ishlanib, mahsulot sifatida olib chiqib ketilishi uchun olib kiriladi
61	Bojxona hududidan tashqarida qayta ishlash	O'zbekiston tovari qayta ishlash uchun chiqariladi, mahsuloti keyin olib kiriladi
70	Vaqtincha saqlash	Olib kirilgan tovar bojxonaga taqdim etilgandan tanlangan rejim bo'yicha chiqarilgunga qadar nazorat ostida saqlanishi mumkin
71	Erkin bojxona zonasi	Tovar belgilangan joy va hududlarda joylashtiriladi va shu tarzda foydalaniladi
72	Boj olinmaydigan savdo	Tovar bojxona belgilagan joylarda nazorat ostida turadi va sotiladi
73	Erkin ombor	Tovar belgilangan joy va hududlarda joylashtiriladi
74	Bojxona ombori	Olib kirilgan va olib chiqishga mo'ljallangan tovar belgilangan binolarda bojxona nazorati ostida saqlanadi
75	Davlat foydasiga voz kechish	Tovar egasi tovardan voz kechib, uni tekinga davlat mulkiga o'tkazadi
76	Yo'q qilish	Chet el tovari bojxona nazorati ostida yo'q qilinadi
80	Bojxona tranziti	Tovar jo'natuvchi bojxona organidan qabul qiluvchi bojxona organigacha nazorat ostida olib o'tiladi

Ularni eslab qolish uchun o'quv maqsadida yo'nalish bo'yicha olti guruhga ajratish qulay. Bu guruhlash rasmiy tasniflagichda yo'q, bizning o'quv tartibimiz:

Chiqib ketadi: 10 eksport, 11 reeksport, 12 vaqtincha olib chiqish.
Kirib keladi yoki qaytadi: 40 import, 41 reimport, 42 vaqtincha olib kirish.
Qayta ishlash: 51 (bu yerda qayta ishlanadi) va 61 (tashqarida qayta ishlanadi).
Saqlash va maxsus joy: 70 vaqtincha saqlash, 71 erkin bojxona zonasi, 72 boj olinmaydigan savdo, 73 erkin ombor, 74 bojxona ombori.
Tovar taqdiri: 75 davlat foydasiga voz kechish, 76 yo'q qilish.
Faqat o'tib ketadi: 80 bojxona tranziti.

Sanab ko'ring: 3 + 3 + 2 + 5 + 2 + 1 = 16. Ro'yxat to'liq.

Juftliklarga e'tibor bering: 10 va 40 (chiqish va kirish), 12 va 42 (vaqtincha chiqish va vaqtincha kirish), 11 va 41 (qaytib chiqish va qaytib kirish), 51 va 61 (bu yerda qayta ishlash va tashqarida). Juftlikni ko'rsangiz, rejimning ma'nosini kod bilan birga eslab qolasiz.

Qaysi rejim kerakligini qanday aniqlash mumkin?

Bojxona kodeksining 26-moddasiga ko'ra, tanlangan rejim deklaratsiyada ma'lum qilinadi, shuning uchun tanlovdan oldin o'zingizga uchta savol bering:

Tovar qayerga boryapti? Chiqib ketyaptimi, kirib kelyaptimi yoki shunchaki o'tyaptimi?
U qaytadimi? Qaytarib olib chiqish yoki olib kirish kerakmi, yoki tovar butunlay joyida qoladimi?
Maqsad nima? Sotish, vaqtincha foydalanish, qayta ishlash, saqlash yoki yo'q qilish?

Mansurning ko'rgazma stanogi misolida: stanok qaytib ketishi kerak, maqsad vaqtincha ko'rsatish. Demak, 40 emas, 42.

Amaliy maslahat

Shartnomada tovarning maqsadini aniq yozing: «ko'rgazma uchun», «qayta ishlash uchun», «sotish uchun». Rejim tanlash osonlashadi.
Rejim kodi bojxona yuk deklaratsiyasida ko'rsatiladi, shuning uchun buxgalter deklaratsiyani ochib, tovar qaysi rejimda o'tganini darhol ko'ra oladi.
Vaqtincha rejimlarda (masalan 42) tugallash bor: Bojxona kodeksining 69-moddasiga ko'ra, muddat tugagach, tovar olib chiqib ketilishi yoki boshqa rejimga o'tkazilishi, ya'ni rejim tugallanishi kerak. Ya'ni «vaqtincha» so'zi muddatni bildiradi va uni nazoratdan chiqarmaslik kerak. Aniq muddatlar uchun kodeksning tegishli moddasi yoki amaldagi hujjatni oching.
Har bir rejimning shartlari alohida: ular bu darsda ataylab keltirilmadi. Har bir rejim uchun zarur hujjatlar va moddalar saytdagi alohida jadvalda (havola sahifa oxirida).
Kodni yoddan emas, rasmiy ro'yxatdan tekshiring: ro'yxat yo'riqnomaning 3-ilovasida.

Keyingi darsda

Uchinchi darsda import-eksport bo'yicha asosiy atamalar bilan tanishamiz: deklarant, bojxona qiymati, tovar kodi va bojxona to'lovi.