Import va eksport nima: «olib kirish» va «olib chiqish» so'zlari qayerdan kelgan va tashqi savdo kimga kerak?

Farg'onalik dehqon Hamid aka bog'idagi o'rikni quritib, chet ellik xaridorga sotdi. Shu kuni Toshkentdagi do'konga chet elda ishlab chiqarilgan telefonlar keldi. Birinchi holatda tovar mamlakatdan chiqib ketdi, ikkinchisida kirib keldi. Ikkalasi ham tashqi savdo, faqat yo'nalishi qarama-qarshi: biri eksport, ikkinchisi import.

Import va eksport nima?

Import bu chet elda ishlab chiqarilgan tovarni mamlakatga olib kirish va bu yerda ishlatish yoki sotish. Eksport esa mamlakatdagi tovarni chet elga olib chiqish va u yerdagi xaridorga sotish. Ikkalasi birga tashqi savdo deyiladi.

Ichki savdodan farqi nimada? Tovar davlat chegarasidan o'tadi, shuning uchun uch narsa qo'shiladi:

• Bojxona: chegaradan o'tayotgan har bir tovar rasmiylashtiriladi va nazorat qilinadi.
• Valyuta: xaridor va sotuvchi turli davlatda bo'lgani uchun hisob-kitob ko'pincha chet el valyutasida bo'ladi.
• Hujjatlar: shartnoma (kontrakt), yuk hujjatlari va bojxona deklaratsiyasi.

Bojxona deklaratsiyasida tovar qaysi maqsadda chegaradan o'tayotgani kod bilan ko'rsatiladi. Masalan, deklaratsiyani to'ldirish yo'riqnomasining bojxona rejimlari tasniflagichida eksport rejimining kodi 10, import (erkin muomalaga chiqarish) rejimining kodi esa 40. Bu kodlar va boshqa rejimlar bilan keyingi darslarda tanishamiz.

So'z qayerdan kelgan?

Ikkala so'z ham bir lotincha fe'ldan, portare «tashimoq»dan o'sib chiqqan, faqat oldidagi qo'shimchasi har xil. Online Etymology Dictionary ma'lumotiga ko'ra:

• Import lotincha importare so'zidan: in- «ichkariga» va portare «tashimoq». Lotin tilida bu fe'l «olib kirmoq, yetkazmoq» ma'nolarini bildirgan. Boshqa mamlakatdan tovar olib kelish ma'nosi ingliz tilida 1540-yillardan qayd etilgan.
• Eksport lotincha exportare so'zidan: ex «tashqariga» va portare «tashimoq», ya'ni «olib chiqmoq». Tovarni bir mamlakatdan boshqasiga jo'natish ma'nosi ingliz tilida 1660-yillardan qayd etilgan.

Eslab qolish oson: im- ichkariga, ex- tashqariga, o'rtadagi port- esa «tashish».

Nima uchun kerak: vazifasi va maqsadi

Tashqi savdoning asosiy maqsadi: mamlakatda yo'q yoki qimmat narsani chetdan olish va o'zida yaxshi ishlab chiqariladigan narsani kengroq bozorda sotish. Bundan har bir tomon quyidagicha foyda ko'radi:

1. O'zimizda yo'q narsani olish uchun. Har bir mamlakat hamma narsani o'zi ishlab chiqara olmaydi. Import do'konlarni tanlovga to'ldiradi.
2. Ko'proq xaridor topish uchun. Hamid aka o'rigini faqat o'z tumanida emas, chet elda ham sota oladi. Eksport ishlab chiqaruvchiga katta bozor ochadi.
3. Valyuta tushumi uchun. Eksportdan kelgan valyuta importga to'lash uchun kerak bo'ladi.
4. Buxgalter uchun alohida bilim. Import qilingan tovarning tannarxiga nimalar kirishi, valyuta kursi o'zgarsa nima bo'lishi: bularni bilmay turib hisobni to'g'ri yuritib bo'lmaydi.

Kim bilan ishlaydi?

Tashqi savdoda korxona rahbari va buxgalteridan tashqari bojxona organi, bojxona brokeri (deklaratsiyani tayyorlashga yordam beradi), transport kompaniyasi va bank (valyuta to'lovlari) ishtirok etadi. Har birining vazifasi alohida, lekin hammasi bitta tovar atrofida ishlaydi.

Bu soha bo'yicha boshlovchi uchun saytdagi foydali maqolalar: «Bojxona kodeksining asosiy tushunchalari 8 punktda: deklarantdan bojxona qiymatigacha» va «Import qilingan tovarning tannarxi qanday yig'iladi: kontrakt, yo'l haqi, boj va kurs farqi». Havolalar sahifa oxirida.

Keyingi darsda

Ikkinchi darsda bojxona rejimi nima ekanini va nega bir xil tovar turli maqsadda chegaradan turli rejimda o'tishini ko'rib chiqamiz.