0200 nima uchun kerak
Stanok ham, mashina ham yillar o'tgani sari eskiradi. Bu eskirishni har oy xarajatga o'tkazib borish kerak, lekin obyektning boshlang'ich qiymatini 0100 da o'zgartirmasdan. Shuning uchun eskirish alohida schyotda — 0200 da yig'iladi. 24-bandga ko'ra bu yerda korxona mulki bo'lgan va moliyaviy ijara bo'yicha olingan asosiy vositalarning eskirishi umumlashtiriladi.
Kontraktiv schyot: bu nimani anglatadi
Rejada 0200 «KA» (kontr-aktiv) turida. 21-son BHMSning 3-bandiga ko'ra kontr-aktiv hisobvaraq bog'liq aktiv schyot saldosidan chegiriladi va moliyaviy hisobotda aktivning sof qiymatini ko'rsatadi. Oddiy qilib aytganda:
| Ko'rsatkich | Qayerda |
|---|---|
| Boshlang'ich qiymat | 0100 debet qoldig'i |
| Yig'ilgan eskirish | 0200 kredit qoldig'i |
| Qoldiq qiymat | 0100 − 0200 |
0200 aktivga qarama-qarshi ishlaydi: eskirish hisoblanganda kreditlanadi, obyekt chiqib ketganda debetlanadi (29- va 31-bandlar).
Sub-schyotlar
| Sub-schyot | Qaysi obyektlar eskirishi |
|---|---|
| 0211 «Yerni obodonlashtirishning eskirishi» | 0111 dagi obodonlashtirish |
| 0212 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishning eskirishi» | 0112 dagi obodonlashtirish |
| 0220 «Bino, inshoot va uzatuvchi moslamalarning eskirishi» | 0120 |
| 0230 «Mashina va asbob-uskunalarning eskirishi» | 0130 |
| 0240 «Mebel va ofis jihozlarining eskirishi» | 0140 |
| 0250 «Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasining eskirishi» | 0150 |
| 0260 «Transport vositalarining eskirishi» | 0160 |
| 0270 «Ishchi hayvonlarning eskirishi» | 0170 dagi ishchi hayvonlar |
| 0280 «Ko'p yillik o'simliklarning eskirishi» | 0180 |
| 0290 «Boshqa asosiy vositalarning eskirishi» | 0190 |
| 0299 «Moliyaviy ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi» | 0310 dagi ijara obyektlari |
27-bandga ko'ra 0211–0290 da korxona mulki bo'lgan obyektlar, 28-bandga ko'ra 0299 da moliyaviy ijara bo'yicha olinganlar eskirishi yuritiladi. E'tibor bering: «Yer» uchun eskirish sub-schyoti yo'q.
Qaysi obyektlarga eskirish hisoblanmaydi
26-bandda to'liq ro'yxat berilgan:
- yer uchastkalari, shuningdek tabiatdan foydalanish obyektlari: suv va yer osti boyliklari hamda boshqa tabiiy resurslar;
- mahsuldor chorva mollari;
- axborot-kutubxona fondi;
- belgilangan tartibda konservatsiyaga o'tkazilgan asosiy vositalar;
- muzey ashyolari;
- moddiy madaniy meros obyektlari;
- hamma foydalanadigan avtomobil yo'llari, yo'laklar, sayilgohlar va xiyobonlar hamda mahalliy hokimiyat tasarrufidagi obodonlashtirish inshootlari;
- to'liq amortizatsiyalangan asosiy vositalar.
Kreditga nima yoziladi
29-bandga ko'ra hisoblangan eskirish 0200 kreditida, xarajat schyotlari bilan bog'langan holda yoziladi. Debetdagi schyot obyekt qayerda ishlatilayotganiga bog'liq (32-band jadvali):
| Obyekt qayerda ishlatiladi | Debet |
|---|---|
| Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish, xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklar | 2010, 2310, 2710 |
| Umumiy ishlab chiqarish maqsadlari | 2510 |
| Savdo tashkiloti | 9410 |
| Ma'muriy maqsadlar | 9420 |
| Yangi buyumlarni ishga tushirish va yangi texnologik jarayonni o'zlashtirish | 9430 |
| Ishchi hayvonlar (0270) va ko'p yillik o'simliklar (0280) | xarajat schyotlari |
| Operativ ijaraga berilgan obyekt (ijaraga beruvchida, 30-band) | 9430 |
Qayta baholashda qiymat oshirilsa, eskirish ham oshiriladi (Dt 8510). Qurilishda ishlatilayotgan obyekt eskirishi esa kapital qo'yilmalarga — 0810 ga qo'shiladi (75-band).
Debetga nima yoziladi
31-bandga ko'ra obyekt balansdan chiqarilganda unga yig'ilgan eskirish 0200 debetidan 9210 kreditiga o'tkaziladi. Moliyaviy ijara obyekti mulkka o'tsa, 0299 dagi eskirish tegishli 0211-0290 sub-schyotiga ko'chiriladi (37-band; 32-band, 9-qator). Ijara tugab obyekt ijaraga beruvchiga qaytarilsa, 0299 debetlanib, 0310 kreditlanadi (32-band, 10-qator). Qayta baholashda qiymat kamaytirilsa, eskirish ham kamaytiriladi (Kt 8510).
Nimalarga e'tibor berish kerak
- Usulni hisob siyosati belgilaydi. 25-bandga ko'ra eskirishni hisoblash usullari korxona hisob siyosatida belgilanadi. Tanlangan usulni hisob siyosatida yozib qo'yish shu talabdan kelib chiqadi.
- Eskirish 0100 ni kamaytirmaydi. Eskirish hisoblanganda 0100 qoldig'i o'zgarmaydi; kamayish faqat 0200 kreditida to'planadi.
- Chiqib ketishda ikki yozuv. Obyekt sotilsa yoki tugatilsa, boshlang'ich qiymat 0100 dan 9210 debetiga (10-band), yig'ilgan eskirish esa 0200 dan 9210 kreditiga (31-band) o'tadi. Shundan so'ng 9210 da qoldiq qiymat ko'rinadi.
- Har oy eskirish hisob-kitob qaydnomasini obyektlar bo'yicha tuzib, uning jami summasini 0200 kredit aylanmasi bilan solishtirib borish xatoni erta topishga yordam beradi (amaliy maslahat).
Asosiy provodkalar 11
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Asosiy, yordamchi ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklardagi asosiy vositalarga eskirish hisoblandi | 2010, 2310, 2710 | 0211–0299 | 21-son BHMS, 32-band, 1-qator |
| Umumiy ishlab chiqarish maqsadidagi asosiy vositalarga eskirish hisoblandi | 2510 | 0211–0299 | 21-son BHMS, 32-band, 2-qator |
| Savdo tashkilotida foydalanilayotgan asosiy vositalarga eskirish hisoblandi | 9410 | 0211–0299 | 21-son BHMS, 32-band, 3-qator |
| Ma'muriy maqsadlardagi asosiy vositalarga eskirish hisoblandi | 9420 | 0211–0299 | 21-son BHMS, 32-band, 4-qator |
| Operativ ijaraga berilgan asosiy vositalarga eskirish hisoblandi (ijaraga beruvchida) | 9430 | 0220–0299 | 21-son BHMS, 32-band, 8-qator |
| Qurilishda ishlatilayotgan asosiy vositalar eskirishi kapital qo'yilmalarga kiritildi | 0810 | 0211–0299 | 21-son BHMS, 75-band, 1-qator |
| Moliyaviy ijara obyekti mulkka o'tgach, unga yig'ilgan eskirish tegishli sub-schyotga ko'chirildi | 0299 | 0211–0290 | 21-son BHMS, 32-band, 9-qator |
| Ijara muddati tugab qaytarilayotgan obyekt eskirishi hisobdan chiqarildi | 0299 | 0310 | 21-son BHMS, 32-band, 10-qator |
| Qayta baholashda qiymat oshirilganda eskirish ham oshirildi | 8510 | 0211–0299 | 21-son BHMS, 32-band, 11-qator, a) kichik qator |
| Qayta baholashda qiymat kamaytirilganda eskirish ham kamaytirildi | 0211–0299 | 8510 | 21-son BHMS, 32-band, 11-qator, b) kichik qator |
| Balansdan chiqarilayotgan obyektga yig'ilgan eskirish hisobdan chiqarildi | 0211–0290 | 9210 | 21-son BHMS, 32-band, 12-qator |
Misol
«Nurobod Non» MChJ (o'ylab topilgan novvoyxona) hisob siyosatida to'g'ri chiziqli usulni tanlagan (bu tanlov misol uchun; usulni har bir korxona o'zi belgilaydi). Tugatish qiymati hisobga olinmaydi. Oy boshidagi holat:
| Obyekt | Sub-schyot | Boshlang'ich qiymat, so'm | Muddat | Yig'ilgan eskirish, so'm |
|---|---|---|---|---|
| Non pishirish liniyasi | 0130 / 0230 | 144 000 000 | 120 oy | 36 000 000 |
| Ishlab chiqarish sexi binosi | 0120 / 0220 | 360 000 000 | 300 oy | 72 000 000 |
| Idora kompyuterlari | 0150 / 0250 | 18 000 000 | 36 oy | 6 000 000 |
| Eski furgon | 0160 / 0260 | 96 000 000 | — | 90 000 000 |
Oy boshida 0100 jami 618 000 000 so'm, 0200 jami 204 000 000 so'm.
Oylik eskirish: liniya 144 000 000 ÷ 120 = 1 200 000; bino 360 000 000 ÷ 300 = 1 200 000; kompyuterlar 18 000 000 ÷ 36 = 500 000 so'm.
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Non liniyasi eskirishi (asosiy ishlab chiqarish) | 2010 | 0230 | 1 200 000 |
| 2 | Sex binosi eskirishi (umumiy ishlab chiqarish) | 2510 | 0220 | 1 200 000 |
| 3 | Idora kompyuterlari eskirishi | 9420 | 0250 | 500 000 |
| 4 | Eski furgon oyning 1-kuni tugatildi: boshlang'ich qiymat chiqarildi | 9210 | 0160 | 96 000 000 |
| 5 | Furgonga yig'ilgan eskirish chiqarildi | 0260 | 9210 | 90 000 000 |
Provodkalar manbasi: 1 — 32-band, 1-qator; 2 — 32-band, 2-qator; 3 — 32-band, 4-qator; 4 — 23-band, 13-qator; 5 — 32-band, 12-qator. Furgon oy boshida tugatilgani uchun misolda unga bu oy eskirish hisoblanmagan. 9210 da qolgan 6 000 000 so'm furgonning qoldiq qiymati; tugatish natijasi shu schyotda aniqlanadi (392-band).
Oy oxiridagi holat:
| Ko'rsatkich | Hisob | Summa, so'm |
|---|---|---|
| 0100 | 618 000 000 − 96 000 000 | 522 000 000 |
| 0200 | 204 000 000 + 2 900 000 − 90 000 000 | 116 900 000 |
| Qoldiq qiymat | 522 000 000 − 116 900 000 | 405 100 000 |
Tekshiruv: oylik eskirish 1 200 000 + 1 200 000 + 500 000 = 2 900 000 so'm. Furgon chiqib ketishi qoldiq qiymatni faqat 6 000 000 so'mga kamaytirdi, chunki uning qiymatining katta qismi allaqachon eskirish sifatida xarajatga o'tgan edi (misol muallif tomonidan tuzilgan).