1010 nima uchun kerak
Korxona biror narsa ishlab chiqarsa, avval unga «xom ashyo» kerak bo'ladi: tikuvchiga mato, novvoyga un, sovun zavodiga yog'. Bu narsalar omborda turgan paytda ham korxonaning mulki, ularni ham pul kabi hisoblab borish kerak. 21-son BHMS Yo'riqnomasining 86-bandida materiallar to'qqizta sub-schyotga bo'lingan, 1010 «Xom ashyo va materiallar» ulardan birinchisi.
90-bandga ko'ra 1010 da to'rt guruh qiymatlik yuritiladi:
- a) xom ashyo va asosiy materiallar — tayyor mahsulot tarkibiga kiradigan yoki uning asosini tashkil qiladigan narsalar;
- b) yordamchi materiallar — ishlab chiqarish jarayoniga yoki xo'jalik ehtiyojiga sarflanadigan, texnik maqsadda ishlatiladigan narsalar;
- v) qishloq xo'jaligidan olinib, qayta ishlashga tayyorlab qo'yilgan mahsulotlar;
- g) yem-xashak va to'shamalar (o'zida ishlab chiqarilganlari yil davomida reja tannarxida yuritilib, yil oxirida haqiqiy tannarxga tuzatiladi).
Aktiv schyot: bu nimani anglatadi
Hisobvaraqlar rejasida 1000 guruhi «A» (aktiv) turida. 21-son BHMSning 3-bandiga ko'ra aktiv schyotda resurs qoldig'i va ko'payishi debetda, kamayishi kreditda yoziladi. 1010 ga qo'llasak:
- material omborga kirsa — 1010 debetlanadi;
- material sexga, idoraga, chetga ketsa yoki yo'qolsa — 1010 kreditlanadi;
- qoldiq debetda bo'ladi va omborda hozir qancha so'mlik xom ashyo borligini ko'rsatadi.
Material qaysi qiymatda turadi
87-bandga ko'ra material ikki qiymatdan qaysi biri past bo'lsa, shunda ko'rsatiladi: haqiqiy tannarx (sotib olish bahosi yoki ishlab chiqarish tannarxi) yoki bozor bahosi (sotishning sof qiymati). Zarur hollarda (material turi juda ko'p bo'lsa, ichki harakati tez bo'lsa, qishloq xo'jaligida va boshqa hollarda) hisobni hisob bahosida (reja tannarxi, o'rtacha xarid narxi, ulgurji narx va boshqalar) yuritish ham mumkin (88-band); u holda har oy haqiqiy tannarx bilan farq hisoblanib, 1610 «Materiallar qiymatidagi farqlar»da yig'iladi (89-band).
Kirimni ikki yo'l bilan yozish mumkin
102-bandga ko'ra korxona hisob siyosatida bittasini tanlaydi:
| Yo'l | Kirim qanday yoziladi |
|---|---|
| 1510 ishlatilmaydi | Material to'g'ridan-to'g'ri 1010 ga: Dt 1010 Kt 6010 (104-band, 1-qator) |
| 1510 ishlatiladi | Avval Dt 1510 Kt 6010 (114-band, 2-qator), omborga kirganda Dt 1010-1090 Kt 1510 (114-band, 9-qator) |
Ikkinchi yo'lda 1510 ning oy oxiridagi qoldig'i yo'lda kelayotgan yoki hali omborga olib kelinmagan materialni ko'rsatadi (113-band).
Debetga nima yoziladi
104-band jadvalida 1000 guruhi (shu jumladan 1010) debetlanadigan qatorlar to'liq holda:
| Material qayerdan keldi | Kredit | 104-band |
|---|---|---|
| Yetkazib beruvchidan xarid | 6010 | 1-qator |
| Ta'sischi ulushi hisobidan | 4610 | 3-qator |
| Ajratilgan bo'linma, shu'ba yoki qaram xo'jalik jamiyatidan | 6110, 6120 | 4-qator |
| Boshqa shaxsdan tekinga | 8530 | 5-qator |
| Transport-tayyorlov xarajatlari tannarxga qo'shildi | 1510 | 7-qator |
| 1510 ishlatilganda haqiqiy tannarxda kirim | 1510 | 9-qator |
| Korxonaning o'zida tayyorlangan | 2310 | 10-qator |
| Oldin qo'yilgan da'vo to'lovi rad etildi, summa qaytadan materialga | 4860 | 11-qator |
Bundan tashqari sexdan ishlatilmay qaytgan material ham 1010 ga qaytib kiradi: asosiy ishlab chiqarishdan Dt 1010-1090 Kt 2010 (120-band, 22-qator), umumiy ishlab chiqarish ehtiyojidan Dt 1010 Kt 2510 (130-band, 15-qator).
Kreditga nima yoziladi
103-bandga ko'ra material ishlab chiqarishga yoki boshqa xo'jalik maqsadiga sarflanganda 1000 guruhi kreditlanadi, qarshi tomonda esa xarajat schyoti turadi; chetga sotilganda debetda 9220 bo'ladi. Qaysi schyot ekani material qayerga ketganiga bog'liq. 104-band jadvalida 1000 guruhi (shu jumladan 1010) kreditlanadigan qatorlar to'liq holda:
| Material qayerga ketdi | Debet | 104-band |
|---|---|---|
| Kirimdan keyin nuqson chiqdi, yetkazib beruvchiga da'vo | 4860 | 6-qator |
| Asosiy sex, yordamchi sex, umumiy ishlab chiqarish ehtiyoji, xizmat ko'rsatuvchi xo'jalik | 2010, 2310, 2510, 2710 | 12-qator |
| Ma'muriy ehtiyoj (idora) | 9420 | 13-qator |
| Yaroqsiz mahsulotni tuzatishga | 2610 | 14-qator |
| Chetga chiqib ketdi (sotildi) | 9220 | 16-qator |
| Tabiiy ofatda yo'qoldi | 9720 | 17-qator |
| Inventarizatsiyada kam chiqdi | 5910 | 18-qator |
Jadvaldagi qolgan qatorlar boshqa sub-schyotlarga tegishli: 1090 (2 va 8-qatorlar), 1060 (15-qator), 1050 (19-qator).
Nimalarga e'tibor berish kerak
- Hamma material ham 1010 emas. Ishlab chiqarish chiqindilari, qirqim, metallolom, tuzatib bo'lmaydigan yaroqsiz mahsulot 1090 «Boshqa materiallar»da yuritiladi (100-band). Masalan, tugatilgan asosiy vositadan olingan material Dt 1090 Kt 9210 bilan kirim qilinadi (104-band, 2-qator).
- Tara bilan adashtirmang. Taralar (xo'jalik inventari sifatida ishlatiladiganlaridan tashqari) 1060 da, lekin vagon, barja, samolyot va kemalarda yukning butligi va saqlanishini ta'minlash uchun qo'shimcha jihozlashga mo'ljallangan buyumlar 1010 da hisobga olinadi (96-band).
- Analitik hisob. 1000 guruhi bo'yicha analitik hisob saqlash joylari hamda material nomi, turi, navi va o'lchami bo'yicha yuritiladi (103-band). Shuning uchun omborchi kartochkasidagi miqdor va buxgalteriyadagi summa bir xil yo'nalishda harakatlanishi kerak.
- Material kamomadi: qaysi qator (amaliy maslahat). Inventarizatsiyada aniqlangan material kamomadi uchun jadvalda Dt 5910 Kt 1010 qatori bor (104-band, 18-qator). Tovar-moddiy zaxira kamomadi aybdor shaxsdan undiriladigan holat uchun alohida qator bor: Dt 4730 Kt 1010-2990 (206-band, 9-qator). Qaysi yozuvni tanlash inventarizatsiya natijasi va hujjatlarga bog'liq, uni taxmin bilan yozmang.
- Kredit qoldiq (amaliy maslahat). 1010 aktiv schyot, omborda yo'q materialni sarflab bo'lmaydi. Hisobda kredit qoldiq chiqsa, odatda kirim hujjati kiritilmay qolgan yoki chiqim ikki marta yozilgan bo'ladi.
Asosiy provodkalar 12
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Yetkazib beruvchidan material olindi (1510 ishlatilmaydigan tartibda) | 1010–1090 | 6010 | 21-son BHMS, 104-band, 1-qator |
| Ta'sischi ustav kapitalidagi ulushi hisobidan material kiritdi | 1010–1090 | 4610 | 21-son BHMS, 104-band, 3-qator |
| Boshqa shaxsdan material tekinga olindi | 1010–1090 | 8530 | 21-son BHMS, 104-band, 5-qator |
| 1510 ishlatilganda material haqiqiy tannarxida omborga kirim qilindi | 1010–1090 | 1510 | 21-son BHMS, 104-band, 9-qator |
| Korxonaning o'zida (yordamchi ishlab chiqarishda) tayyorlangan material kirim qilindi | 1010–1090 | 2310 | 21-son BHMS, 104-band, 10-qator |
| Asosiy ishlab chiqarishdan ishlatilmagan material omborga qaytarildi | 1010–1090 | 2010 | 21-son BHMS, 120-band, 22-qator |
| Material asosiy yoki yordamchi sexga, umumiy ishlab chiqarish ehtiyojiga yoki xizmat ko'rsatuvchi xo'jalikka berildi | 2010, 2310, 2510, 2710 | 1010–1090 | 21-son BHMS, 104-band, 12-qator |
| Material ma'muriy ehtiyojlar uchun berildi | 9420 | 1010–1090 | 21-son BHMS, 104-band, 13-qator |
| Kirimdan keyin aniqlangan nuqson bo'yicha yetkazib beruvchiga da'vo qo'yildi | 4860 | 1010–1090 | 21-son BHMS, 104-band, 6-qator |
| Chetga sotilgan (chiqib ketgan) material qiymati hisobdan chiqarildi | 9220 | 1010–1090 | 21-son BHMS, 104-band, 16-qator |
| Inventarizatsiyada material kamomadi aniqlandi | 5910 | 1010–1090 | 21-son BHMS, 104-band, 18-qator |
| Tovar-moddiy zaxira kamomadi summasi aybdor shaxsdan undiriladigan qarz sifatida yozildi | 4730 | 1010–2990 | 21-son BHMS, 206-band, 9-qator |
Misol
«Nurota sovun» MChJ (o'ylab topilgan korxona) kir sovuni ishlab chiqaradi. Hisob siyosatida 1510 ishlatilmaydi, material omborga to'g'ridan-to'g'ri 1010 ga kirim qilinadi. Oy boshida 1010 qoldig'i 14 000 000 so'm edi. Summalar QQSsiz; QQS hisobi bu misolga kiritilmagan.
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm | Asos (21-son BHMS) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Yetkazib beruvchidan texnik yog' keldi | 1010 | 6010 | 40 000 000 | 104-band, 1-qator |
| 2 | Ta'sischi ulushi hisobidan kaustik soda kiritdi | 1010 | 4610 | 6 000 000 | 104-band, 3-qator |
| 3 | Yog' va soda sovun qaynatish sexiga berildi | 2010 | 1010 | 38 000 000 | 104-band, 12-qator |
| 4 | Sex uskunalarini tozalash uchun yordamchi material berildi | 2510 | 1010 | 1 500 000 | 104-band, 12-qator |
| 5 | Sexdan ishlatilmagan soda omborga qaytdi | 1010 | 2010 | 900 000 | 120-band, 22-qator |
| 6 | Bir partiya yog' sifatsiz chiqdi, yetkazib beruvchiga da'vo qo'yildi | 4860 | 1010 | 1 200 000 | 104-band, 6-qator |
| 7 | Ortiqcha yog' qo'shni korxonaga sotildi (tannarxi) | 9220 | 1010 | 2 000 000 | 104-band, 16-qator |
| 8 | Inventarizatsiyada soda kamomadi chiqdi | 5910 | 1010 | 300 000 | 104-band, 18-qator |
7-operatsiyada faqat materialning tannarxi 1010 dan chiqariladi; sotuvdan tushgan daromad alohida yoziladi va bu jadvalga kiritilmagan.
1010 bo'yicha oy yakuni:
| Ko'rsatkich | Summa, so'm |
|---|---|
| Oy boshidagi qoldiq | 14 000 000 |
| Debet aylanmasi (1, 2, 5) | 46 900 000 |
| Kredit aylanmasi (3, 4, 6, 7, 8) | 43 000 000 |
| Oy oxiridagi qoldiq | 17 900 000 |
Tekshiruv: 14 000 000 + 46 900 000 − 43 000 000 = 17 900 000 so'm.
Bir narsaga e'tibor bering: 3 va 4-operatsiyalar ikkalasi ham sexga ketgan, lekin debeti har xil. Sovunning tarkibiga kirgan yog' va soda 2010 ga, uskunani tozalashga ketgan material esa 2510 ga yozildi. 2510 da yig'ilgan xarajat keyin 2010 yoki 2310 ga taqsimlanadi (129-band). Bu bo'linish sovunning tannarxini to'g'ri hisoblashga yordam beradi (amaliy maslahat; misol muallif tomonidan tuzilgan).