6010 nima uchun kerak
Korxona deyarli hech qachon hamma narsani olgan zahoti to'lamaydi: material bugun keladi, puli bir haftadan keyin o'tadi; elektr energiyasi bir oy ishlatiladi, hisobi oy oxirida keladi. Shu oraliqda korxona ta'minotchiga qarzdor bo'lib turadi. Bu qarz 6000 guruhida yuritiladi, unda ikki sub-schyot bor (252-band):
| Sub-schyot | Nima hisobga olinadi |
|---|---|
| 6010 «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to'lovlar» | Ta'minotchi va pudratchilar oldidagi joriy qarz (254-band) |
| 6020 «Berilgan veksellar» | Korxona veksel bergan qarz (256-band) |
Qarzning manbai keng: tovar-moddiy zaxiralar, bajarilgan ishlar, ko'rsatilgan xizmatlar, jumladan tashish xizmatlari (252-band). Bosh pudratchi bo'lgan qurilish-montaj, ilmiy-tadqiqot va shunga o'xshash tashkilotlar o'z subpudratchilariga qarzini ham shu yerda yuritadi (253-band).
Passiv schyot: bu nimani anglatadi
6000 rejada «P» (passiv) turida. 3-bandga ko'ra passiv hisobvaraqda majburiyat qoldig'i va o'sishi kreditga, kamayishi debetga yoziladi. Demak:
- ta'minotchidan narsa olinsa, qarz ko'payadi — 6010 kreditlanadi;
- qarz to'lansa yoki boshqa yo'l bilan yopilsa — 6010 debetlanadi;
- kredit qoldiq korxonaning hozir ta'minotchilarga qancha qarzi borligini ko'rsatadi.
Kreditga nima yoziladi
254-bandga ko'ra 6010 korxonaga haqiqatda kelgan zaxira va aktivlar hamda qabul qilib olingan ish va xizmatlar summasiga kreditlanadi; debet tomonida esa shu narsalar yoki tegishli xarajat schyoti turadi. 257-band jadvalidan misollar: materiallar, tovarlar, o'rnatiladigan asbob-uskunalar kelishi, xarid qilingan zaxiralar bo'yicha QQS, ishlab chiqarish va boshqaruv uchun olingan xizmatlar (energiya, gaz, bug', suv), kelgusi davrlarga tegishli xizmatlar.
Debetga nima yoziladi
Xuddi shu jadvaldan qarzni kamaytiradigan yozuvlar: bankdan to'lash, ilgari berilgan bo'nakni hisobga olish, da'vo muddati o'tgan qarzni hisobdan chiqarish, qarz o'rniga oddiy veksel berish. 296-band jadvalida yana bir yo'l bor: qarzni qisqa muddatli kredit hisobidan to'lash.
Har bir ta'minotchi alohida
255-bandga ko'ra 6010 ning analitik hisobi har bir ta'minotchi va pudratchi kesimida alohida olib boriladi. Bu juda amaliy talab: umumiy qoldiq «hammaga 50 mln qarzmiz»ni bildiradi, lekin aynan kimga qancha to'lash kerakligini faqat analitik hisob ko'rsatadi.
Nimalarga e'tibor berish kerak
- Kam yoki sifatsiz kelgan mol. Kelgan qiymatliklarning sifati, miqdori yoki bahosi shartnomaga to'g'ri kelmasa, 254-bandga ko'ra 6010 shu farqqa 4860 «Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar» bilan bog'langan holda kreditlanadi: Dt 4860 Kt 6010 (216-band, 13-qator).
- Bo'nak bilan qarzni yopish. Ta'minotchiga oldindan pul berilgan bo'lsa, u 4310-4330 da turadi. Mol kelgach bo'nak qarzga hisoblanadi: Dt 6010 Kt 4310-4330 (257-band, 14-qator). Bu yozuv berilmasa, bitta ta'minotchi bo'yicha bir vaqtning o'zida ham debitorlik (4310), ham kreditorlik (6010) qarzi ko'rinib qoladi (amaliy maslahat).
- Da'vo muddati o'tgan qarz. U 9360 «Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar» orqali yopiladi: Dt 6010 Kt 9360 (257-band, 15-qator).
- 6010 da debet qoldiq (amaliy maslahat). Passiv schyotda qoldiq kreditda bo'ladi. Biror ta'minotchi bo'yicha debet qoldiq chiqsa, odatda u ikki marta to'langan yoki bo'nak 4310 ga emas, to'g'ridan-to'g'ri 6010 ga yozilgan bo'ladi — yozuvlarni tekshiring.
Asosiy provodkalar 12
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Ta'minotchidan materiallar kelib tushdi | 1010–1090 | 6010 | 21-son BHMS, 257-band, 3-qator |
| Ta'minotchidan tovarlar kelib tushdi | 2910–2990 | 6010 | 21-son BHMS, 257-band, 10-qator |
| Ta'minotchidan o'rnatiladigan asbob-uskunalar kelib tushdi | 0710, 0720 | 6010 | 21-son BHMS, 257-band, 1-qator |
| Xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralar bo'yicha QQS hisobga olindi | 4410 | 6010 | 21-son BHMS, 257-band, 6-qator |
| Ishlab chiqarish, xizmat ko'rsatuvchi xo'jalik va boshqaruv ehtiyoji uchun ta'minotchi ish va xizmatlari (energiya, gaz, bug', suv ham) qabul qilindi | 2010, 2310, 2510, 2710, 9420 | 6010 | 21-son BHMS, 257-band, 7-qator |
| Sotish bilan bog'liq ish va xizmatlar ta'minotchidan qabul qilindi | 9410 | 6010 | 21-son BHMS, 257-band, 11-qator |
| Kirim qilishda aniqlangan kamchilik bo'yicha ta'minotchiga da'vo qo'yildi | 4860 | 6010 | 21-son BHMS, 216-band, 13-qator |
| Ta'minotchi va pudratchiga qarz bankdagi hisobvaraqlardan to'landi | 6010 | 5110–5530 | 21-son BHMS, 257-band, 13-qator |
| Ta'minotchi hisobini to'lashda ilgari berilgan bo'nak hisobga olindi | 6010 | 4310–4330 | 21-son BHMS, 257-band, 14-qator |
| Da'vo muddati o'tgan kreditorlik qarzi hisobdan chiqarildi | 6010 | 9360 | 21-son BHMS, 257-band, 15-qator |
| Qarzni uzish uchun ta'minotchiga oddiy veksel berildi | 6010 | 6020 | 21-son BHMS, 257-band, 16-qator |
| Ta'minotchi qarzi qisqa muddatli kredit va qarzlar hisobidan to'landi | 6010 | 6810–6820 | 21-son BHMS, 296-band, 3-qator |
Misol
«Sangzor un» MChJ (o'ylab topilgan tegirmon) oy boshida 6010 bo'yicha 7 000 000 so'm kredit qoldiqqa ega: bu o'tgan oy uchun elektr ta'minotchisiga qarz. Bug'doy yetkazib beruvchiga esa o'tgan oy 10 000 000 so'm bo'nak berilgan (Dt 4310 Kt 5110, 226-band, 16-qator). Oy davomida:
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Bug'doy kelib tushdi (QQSsiz) | 1010 | 6010 | 40 000 000 |
| 2 | Bug'doy bo'yicha QQS (12%) | 4410 | 6010 | 4 800 000 |
| 3 | Joriy oy uchun tegirmonga elektr energiyasi | 2010 | 6010 | 3 500 000 |
| 4 | Bug'doy ta'minotchisiga berilgan bo'nak hisobga olindi | 6010 | 4310 | 10 000 000 |
| 5 | Bug'doy uchun qolgan qarz bankdan to'landi | 6010 | 5110 | 34 800 000 |
| 6 | Elektr uchun o'tgan oy qarzi to'landi | 6010 | 5110 | 7 000 000 |
QQS: 40 000 000 × 12% = 4 800 000 so'm. Bug'doy uchun jami qarz 44 800 000 so'm; bo'nakni chegirib, bankdan 44 800 000 − 10 000 000 = 34 800 000 so'm to'landi. Soddalik uchun misolda QQS faqat bug'doy xaridida ko'rsatilgan.
Ta'minotchilar bo'yicha analitik hisob (kredit qoldiq), so'm:
| Ta'minotchi | Oy boshi | Kredit aylanma | Debet aylanma | Oy oxiri |
|---|---|---|---|---|
| Bug'doy yetkazib beruvchi | 0 | 44 800 000 | 44 800 000 | 0 |
| Elektr ta'minotchisi | 7 000 000 | 3 500 000 | 7 000 000 | 3 500 000 |
| Jami 6010 | 7 000 000 | 48 300 000 | 51 800 000 | 3 500 000 |
Tekshiruv: 7 000 000 + 48 300 000 − 51 800 000 = 3 500 000 so'm. Oy oxirida korxona faqat joriy oy elektri uchun qarzdor, bug'doy ta'minotchisi bilan hisob yopildi (misol muallif tomonidan tuzilgan).