4010 nima uchun kerak
Ulgurji savdoda va xizmat ko'rsatishda «mol bugun, pul keyin» odatiy holat. Mol jo'natilib, xaridorga hisob-kitob hujjati berilganda sotuv yoziladi (383-band, 1-qator), lekin pul hali yo'q — o'rtada xaridorning qarzi paydo bo'ladi. Bu qarz 4000 guruhida yuritiladi, unda ikki sub-schyot bor (170-band):
| Sub-schyot | Nima hisobga olinadi |
|---|---|
| 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to'lovlar» | Xaridorga berilgan hisob-kitob hujjatlari bo'yicha qarz (171-band) |
| 4020 «Olingan veksellar» | Xaridor veksel bilan ta'minlagan qarz (172-band) |
Aktiv schyot: bu nimani anglatadi
4000 rejada «A» (aktiv) turida. 3-bandga ko'ra aktiv hisobvaraqda qoldiq va o'sish debetga, kamayish kreditga yoziladi. Xaridor qarzi korxona uchun resurs — kelajakda keladigan pul. Shuning uchun:
- xaridorga hisob-kitob hujjati berilsa, qarz ko'payadi — 4010 debetlanadi;
- xaridor to'lasa yoki qarz boshqa yo'l bilan yopilsa — 4010 kreditlanadi;
- debet qoldiq xaridorlarning hozirgi umumiy qarzini ko'rsatadi.
Debetga nima yoziladi
173-bandga ko'ra 4010 xaridorga taqdim etilgan hisob-kitob hujjatidagi summaga debetlanadi. Kredit tomonida asosiy faoliyat daromadi (9000), asosiy vosita va boshqa aktivlarning chiqib ketishi (9200) yoki asosiy faoliyatning boshqa daromadlari (9300) schyoti turadi. Sotuv bo'yicha hisoblangan QQS ham xaridor qarziga qo'shiladi: Dt 4010 Kt 6410 (275-band, 2-qator). Shu sababli 4010 dagi summa QQS bilan birga bo'ladi, daromad schyotida esa QQSsiz summa qoladi (383-band, 1-qator).
Kreditga nima yoziladi
O'sha bandga ko'ra 4010 kelib tushgan to'lovlar va hisobga olingan bo'naklar summasiga kreditlanadi. 174-band jadvalidan: pul kelishi (kassaga yoki bankka), xaridordan ilgari olingan bo'nakni hisobga olish, xaridorga da'vo qo'yish, to'lanmagan qarzni zararga yoki rezerv hisobiga chiqarish. 383-band jadvalida yana ikki holat bor: tovar qaytishi (Dt 9040 Kt 4010) va xaridorga chegirma (Dt 9050 Kt 4010).
Har bir xaridor alohida
173-bandga ko'ra 4010 ning analitik hisobi har bir xaridor (buyurtmachi) kesimida olib boriladi. Kimdan qancha undirish kerakligini, qaysi qarz uzoq vaqtdan beri turganini aynan shu analitik hisob ko'rsatadi.
Nimalarga e'tibor berish kerak
- Bo'nak olingan bo'lsa. Xaridor oldindan to'lagan pul 6310 da majburiyat sifatida turadi. Mol jo'natilib hisob-kitob hujjati berilgach, bo'nak qarzga hisoblanadi: Dt 6310 Kt 4010 (174-band, 5-qator). Bu yozuv unutilsa, bitta xaridor bo'yicha ham qarz (4010), ham bo'nak (6310) ko'rinib qoladi (amaliy maslahat).
- Undirib bo'lmaydigan qarz. Jadvalda ikki yo'l bor: rezerv tashkil qilinmagan bo'lsa, qarz zararga chiqariladi — Dt 9430 Kt 4010 (174-band, 6-qator); shubhali qarzlar rezervi tashkil qilingan bo'lsa, rezerv hisobiga — Dt 4910 Kt 4010 (174-band, 7-qator). Rezerv 217-bandga ko'ra hisobot yili oxirida debitorlik qarzlarini inventarizatsiya qilish natijasida tashkil etiladi.
- Pul yo'lda. Xaridor pulni o'tkazgan, lekin u hisobvaraqqa hali tushmagan bo'lsa: Dt 5710 Kt 4010 (239-band, 2-qator).
- 4010 da kredit qoldiq (amaliy maslahat). Aktiv schyotda qoldiq debetda bo'ladi. Biror xaridor bo'yicha kredit qoldiq chiqsa, ko'pincha xaridordan kelgan bo'nak 6310 ga emas, 4010 ga yozilgan bo'ladi — uni to'g'ri schyotga o'tkazing.
Asosiy provodkalar 11
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Tovar, mahsulot, ish va xizmat sotildi, xaridor qarzi paydo bo'ldi | 4010 | 9010–9030 | 21-son BHMS, 174-band, 1-qator |
| Sotuv bo'yicha QQS (va aksiz) hisoblandi | 4010 | 6410 | 21-son BHMS, 275-band, 2-qator |
| Asosiy vosita va boshqa aktivlar sotildi, xaridor qarzi paydo bo'ldi | 4010 | 9210, 9220 | 21-son BHMS, 174-band, 2-qator |
| Xaridor qarzini to'ladi (kassaga yoki bankka) | 5010–5530 | 4010 | 21-son BHMS, 174-band, 3-qator |
| Xaridorga hisob-kitob hujjati berilganda undan ilgari olingan bo'nak hisobga olindi | 6310 | 4010 | 21-son BHMS, 174-band, 5-qator |
| Sotilgan mahsulot, tovar, ish va xizmat uchun xaridorga da'vo qo'yildi | 4860 | 4010 | 21-son BHMS, 174-band, 4-qator |
| Xaridorning to'lanmagan qarzi zararga hisobdan chiqarildi | 9430 | 4010 | 21-son BHMS, 174-band, 6-qator |
| Xaridor qarzi shubhali qarzlar rezervi hisobiga hisobdan chiqarildi | 4910 | 4010 | 21-son BHMS, 174-band, 7-qator |
| Sotilgan tovar (mahsulot) qaytarildi | 9040 | 4010 | 21-son BHMS, 383-band, 8-qator |
| Xaridorga sotuv va narx chegirmasi berildi | 9050 | 4010 | 21-son BHMS, 383-band, 9-qator |
| Xaridorning qarzi yo'ldagi pul o'tkazmasi hisobiga qoplandi | 5710 | 4010 | 21-son BHMS, 239-band, 2-qator |
Misol
«Urgut gilam» MChJ (o'ylab topilgan korxona) oy boshida 4010 bo'yicha 12 000 000 so'm debet qoldiqqa ega: bu o'tgan yili gilam olgan, keyin faoliyatini to'xtatgan do'konning qarzi. Shu qarzga o'tgan yil oxirida shubhali qarzlar rezervi tashkil qilingan edi (Dt 9430 Kt 4910, 221-band, 1-qator). Oy davomida:
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Mehmonxonaga gilamlar jo'natildi (QQSsiz) | 4010 | 9010 | 30 000 000 |
| 2 | Shu sotuv bo'yicha QQS (12%) | 4010 | 6410 | 3 600 000 |
| 3 | Mehmonxona oldinroq bergan bo'nak hisobga olindi | 6310 | 4010 | 10 000 000 |
| 4 | Mehmonxona bankka to'lov o'tkazdi | 5110 | 4010 | 20 000 000 |
| 5 | Do'kon qarzini undirib bo'lmasligi aniqlanib, u rezerv hisobiga chiqarildi | 4910 | 4010 | 12 000 000 |
QQS: 30 000 000 × 12% = 3 600 000 so'm. Mehmonxonaning jami qarzi 33 600 000 so'm; bo'nak va to'lovdan keyin 33 600 000 − 10 000 000 − 20 000 000 = 3 600 000 so'm qoldi.
Xaridorlar bo'yicha analitik hisob (debet qoldiq), so'm:
| Xaridor | Oy boshi | Debet aylanma | Kredit aylanma | Oy oxiri |
|---|---|---|---|---|
| Mehmonxona | 0 | 33 600 000 | 30 000 000 | 3 600 000 |
| Yopilgan do'kon | 12 000 000 | 0 | 12 000 000 | 0 |
| Jami 4010 | 12 000 000 | 33 600 000 | 42 000 000 | 3 600 000 |
Tekshiruv: 12 000 000 + 33 600 000 − 42 000 000 = 3 600 000 so'm. Do'kon qarzi rezerv hisobiga yopilgani uchun joriy oy xarajatiga qayta tushmadi: xarajat rezerv tashkil qilingan yili tan olingan edi (misol muallif tomonidan tuzilgan).