5110 nima uchun kerak
Bugungi korxonada pulning asosiy qismi kassada emas, bankda aylanadi: xaridor to'lovni bankka o'tkazadi, korxona soliqni, ta'minotchi hisobini, kredit foizini ham bank orqali to'laydi. Ana shu so'mdagi bank hisobvarag'idagi har bir tushum va har bir to'lov 5110 da yig'iladi (Yo'riqnoma, 224-band).
5100 guruhida bitta sub-schyot bor — 5110. Pulning boshqa joylari uchun boshqa schyotlar mo'ljallangan:
| Pul qayerda | Schyot |
|---|---|
| Kassada, so'mda | 5010 «Milliy valyutadagi pul mablag'lari» |
| Bankdagi so'mdagi hisob-kitob hisobvarag'ida | 5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i» |
| O'zbekistondagi bankning valyuta hisobvarag'ida | 5210 «Mamlakat ichidagi chet el valyutasi hisobvaraqlari» |
| Chet eldagi bankning valyuta hisobvarag'ida | 5220 «Chet eldagi valyuta hisobvaraqlari» |
Valyuta hisobvaraqlari 227-bandda sanab o'tilgan.
Aktiv schyot: bu nimani anglatadi
5100 rejada «A» (aktiv) turida. 21-son BHMSning 3-bandiga ko'ra aktiv hisobvaraqda resurs qoldig'i va o'sishi debetga, kamayishi kreditga yoziladi. Bankdagi pulga tatbiq qilsak:
- hisobvaraqqa pul kelib tushsa — 5110 debetlanadi;
- hisobvaraqdan pul ketsa — 5110 kreditlanadi;
- qoldiq debetda turadi va bankda hozir qancha so'm borligini bildiradi.
Qaysi hujjat asosida yoziladi
225-bandga ko'ra bu schyotdagi yozuvlarning asosi — bank ko'chirmasi va unga ilova qilingan pul va hisob-kitob hujjatlari. Ya'ni buxgalter «to'lov ketgandir» deb taxmin bilan yozmaydi: bank ko'chirmasida ko'rinmagan harakat 5110 ga tushmaydi.
Korxonaning so'mdagi hisobvaraqlari bir nechta bankda bo'lsa, analitik hisob har bir hisobvaraq bo'yicha alohida yuritiladi (o'sha band). Masalan, ikki bankda hisobvarag'i bor korxona 5110 ni ikki analitik qismga bo'lib yuritadi va har birini o'z bankining ko'chirmasi bilan solishtiradi.
Debetga nima yoziladi
226-band jadvalidan eng ko'p uchraydigan tushumlar: xaridorlardan sotuv uchun to'lov, kassadan topshirilgan naqd pul, xaridordan olingan bo'nak, ta'sischining ustav kapitaliga ulushi, ilgari berilgan bo'nakning qaytishi, ilgari berilgan qisqa muddatli qarzning qaytishi. Provodkalari pastdagi jadvalda.
Kreditga nima yoziladi
Xuddi shu jadvaldan asosiy to'lovlar: ta'minotchi va pudratchilarga qarzni uzish, budjetga soliq qarzini o'tkazish, ta'sischilarga dividend to'lash, qisqa muddatli kreditni qaytarish, ta'minotchiga bo'nak berish, ish haqi berish uchun kassaga naqd pul olish.
Nimalarga e'tibor berish kerak
- Bank xato qilsa. Ko'chirmani tekshirganda hisobvaraqqa xato yozilgan summa chiqsa, 225-bandga ko'ra u 4860 «Da'volar bo'yicha olinadigan to'lovlar» yoki 6960 «Da'volar bo'yicha to'lovlar» orqali aks ettiriladi. Bank korxona hisobvarag'idan noto'g'ri summa yechib olgan holat uchun jadvalda tayyor qator bor: Dt 4860 Kt 5110-5530 (216-band, 12-qator).
- Inkassatsiya. Kassadan inkassatorga berilgan pul hali bankka yetib kelmagan bo'ladi, shuning uchun u avval 5710 «Yo'ldagi pul mablag' (o'tkazma)lari»ga yoziladi (238-band). Bankka kelib tushgach: Dt 5110 Kt 5710 (239-band, 7-qator).
- Valyuta sotib olish. Chet el valyutasini sotib olish uchun so'm o'tkazilganda jadvalda 5530 «Boshqa maxsus hisobvaraqlar» ko'rsatilgan: Dt 5530 Kt 5110 (226-band, 5-qator).
- Oy oxirida solishtirish (amaliy maslahat). 5110 ning oy oxiridagi qoldig'i bank ko'chirmasidagi qoldiq bilan bir xil chiqishi kerak. Farq bo'lsa, odatda ko'chirmadagi biror harakat yozilmay qolgan yoki ikki marta yozilgan bo'ladi. 5110 da kredit qoldiq chiqishi ham xato belgisi: aktiv schyotning qoldig'i debetda bo'ladi.
Asosiy provodkalar 12
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Sotilgan mahsulot, tovar, ish, xizmat va boshqa aktivlar uchun xaridordan pul bankka tushdi | 5110 | 4010 | 21-son BHMS, 226-band, 3-qator |
| Kassadagi naqd pul bankdagi hisob-kitob hisobvarag'iga topshirildi | 5110 | 5010 | 21-son BHMS, 226-band, 4-qator |
| Xaridordan oldindan to'lov (bo'nak) bankka kelib tushdi | 5110 | 6310–6390 | 21-son BHMS, 226-band, 10-qator |
| Aksiyaga obuna bo'lgan ta'sischi ulushini bankka o'tkazdi | 5110 | 4610 | 21-son BHMS, 226-band, 11-qator |
| Ilgari berilgan bo'nak hisob-kitob hisobvarag'iga qaytib keldi | 5110 | 4310–4390 | 21-son BHMS, 226-band, 8-qator |
| Ish haqi, nafaqa, mukofot kabi to'lovlar uchun bankdan kassaga naqd pul olindi | 5010 | 5110 | 21-son BHMS, 226-band, 13-qator |
| Ta'minotchi va pudratchiga bo'lgan qarz bankdan to'landi | 6010 | 5110 | 21-son BHMS, 226-band, 15-qator |
| Ta'minotchiga bank orqali bo'nak berildi | 4310–4330 | 5110 | 21-son BHMS, 226-band, 16-qator |
| Budjet oldidagi soliq qarzi bankdan o'tkazildi | 6410 | 5110 | 21-son BHMS, 226-band, 18-qator |
| Ta'sischilarga hisoblangan dividend bank orqali to'landi | 6610 | 5110 | 21-son BHMS, 226-band, 20-qator |
| Qisqa muddatli kredit va qarz bankdan qaytarildi | 6810–6840 | 5110 | 21-son BHMS, 226-band, 22-qator |
| Bank korxona hisobvarag'idan noto'g'ri yechib olgan summa bo'yicha bankka da'vo qo'yildi | 4860 | 5110–5530 | 21-son BHMS, 216-band, 12-qator |
Misol
«Qamashi kafel» MChJ (o'ylab topilgan korxona) bankdagi hisob-kitob hisobvarag'ida oy boshida 25 000 000 so'm bor edi. Oy davomida bank ko'chirmalarida quyidagi harakatlar ko'rindi:
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Qurilish firmasi o'tgan oy olgan kafel uchun qarzini to'ladi | 5110 | 4010 | 18 600 000 |
| 2 | Do'kondagi naqd tushum bankka topshirildi | 5110 | 5010 | 4 200 000 |
| 3 | Yangi xaridor kelgusi partiya uchun oldindan to'lov o'tkazdi | 5110 | 6310 | 6 000 000 |
| 4 | Sement va yelim yetkazib beruvchiga qarz uzildi | 6010 | 5110 | 14 500 000 |
| 5 | Budjet oldidagi soliq qarzi o'tkazildi | 6410 | 5110 | 3 900 000 |
| 6 | Ish haqi berish uchun kassaga naqd pul olindi | 5010 | 5110 | 9 800 000 |
3-operatsiya daromad emas: kafel hali jo'natilmagan, shuning uchun pul xaridor oldidagi majburiyat sifatida 6310 ga yoziladi.
5110 bo'yicha hisob:
| Ko'rsatkich | Summa, so'm |
|---|---|
| Oy boshidagi qoldiq | 25 000 000 |
| Debet aylanmasi (1, 2, 3) | 28 800 000 |
| Kredit aylanmasi (4, 5, 6) | 28 200 000 |
| Oy oxiridagi qoldiq | 25 600 000 |
Tekshiruv: 25 000 000 + 28 800 000 − 28 200 000 = 25 600 000 so'm. Bankning oy oxiridagi ko'chirmasida ham aynan shu qoldiq ko'rinishi kerak; farq chiqsa, ko'chirmadagi harakatlarni yozuvlar bilan bittalab solishtiring (amaliy maslahat; misol muallif tomonidan tuzilgan).