Audit turlari: kim chaqiradi, kim uchun ishlaydi va qaysi auditni qonun talab qiladi?

Gulnora opaning novvoyxonasida o'n bir kishi ishlaydi. Non do'konlarga ham, xususiy xaridorlarga ham sotiladi. Bir kuni uch kishi uch xil gap aytdi. Bank: «Kredit uchun auditorlik xulosasi olib keling». Ukasi Aziz: «Opa, kassada pul har oy ozgina kam chiqyapti, kimdir tekshirsin». Buxgalter esa: «Menga qonun audit o'tkazishni majbur qiladimi, shuni bilmay turibman». Uchalasi ham «audit» deydi, lekin gap uch xil narsa haqida. Bugun ularni ajratamiz.

Audit turlarini qanday ajratamiz?

Birinchi darsda audit mustaqil tekshiruv ekanini ko'rdik, ikkinchisida u nega kafolat emas, oqilona ishonch berishini bildik. Endi savol: kim tekshiradi va nega tekshiradi? Bitta tekshiruvga ikki xil savol berib, turlarga ajratamiz.

• Kim o'tkazadi? Korxonadan tashqaridagi mustaqil auditor bo'lsa, bu tashqi audit. Korxonaning o'z xodimi yoki bo'limi bo'lsa, ichki audit.
• Nega o'tkaziladi? Qonun talab qilgani uchun bo'lsa, majburiy audit. Egasi, bank yoki sherik so'ragani uchun, yoki korxonaning o'zi xohlagani uchun bo'lsa, tashabbusli audit.

Bu ikki savol bir-biriga bog'liq emas. Tashqi audit ham majburiy, ham tashabbusli bo'lishi mumkin. Ichki audit esa odatda korxonaning o'z qarori bilan yuritiladi. Pastdagi jadvalga qarang, keyin har birini bitta-bitta ochamiz.

Bu farqlar haqida «Tashqi audit va ichki auditning farqi nima?» maqolasida ham yozilgan. Bu yerda esa bitta korxonada ikkalasi qanday ishlashini ko'ramiz.

Tashqi audit kim uchun va nega tashqaridan?

Birinchi darsda Rustam aka sotuvchisidan «hammasi joyida» degan javobni eshitib, mustaqil odamni chaqirgan edi. Tashqi auditning mohiyati shu: hisobotni tayyorlagan odam o'z ishini o'zi baholasa, ishonch kam bo'ladi. Auditor esa korxonaga bog'liq emas. Uning fikrini o'qiydigan odamlar ham ko'proq tashqarida: bank kreditni, investor pulini, ega esa uzoqdan turib qarorini shunga qarab chiqaradi.

Ikkinchi darsda aytganimizdek, tashqi auditor mutlaq kafolat bermaydi: u hisobot barcha muhim jihatlardan to'g'ri tayyorlanganmi, shu haqida fikr bildiradi. Xalqaro audit standartlari O'zbekistonda auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi («Auditorlik faoliyati to'g'risida»gi Qonun, 9-modda), shuning uchun tashqi auditorning ishi shu standartlarga tayanadi.

Gulnora opaning bankka bergan xulosasi aynan shu tur: bankka korxona hisobotiga mustaqil odam qaraganini ko'rish kerak.

Ichki audit nimani ko'radi va tashqi auditdan nimasi bilan farq qiladi?

Ichki audit hisobotga emas, asosan ishning o'ziga qaraydi: kassa qanday yuritiladi, tovar qabul qilishda kim imzo qo'yadi, narxlarni kim o'zgartira oladi. Natijasi xulosa emas, rahbarga yozilgan tavsiyalar. Uni korxonaning o'zi tashkil qiladi, shuning uchun ichki auditor tekshiradigan jarayonlarning egasi bilan bir tashkilotda ishlaydi. Shu sababli ichki auditor tashqi auditor kabi to'liq mustaqil bo'la olmaydi. Bu uning ishi qimmatsiz degani emas: u korxonani ichkaridan biladi va yil bo'yi kuzatib turadi.

Novvoyxonada kassa kamomadi: ikkala auditor bir narsani qanday ko'radi

Aziz kassani har oy oxirida sanab chiqishni boshladi. Bu ichki audit: oddiy, lekin muntazam. Hisobda bu pul 5010 «Milliy valyutadagi pul mablag'lari» schyotida turadi. Daftardagi qoldiq va haqiqiy sanoq o'rtasidagi farqni jadvalga yozdi (so'mda, shartli):

Hisobni tekshiramiz: kamomadlar 60 000 + 80 000 + 90 000 = 230 000 so'm. Uch oylik tushum 4 600 000 + 5 200 000 + 5 300 000 = 15 100 000, qolgan to'qqiz oyniki 39 900 000, jami 55 000 000 so'm. Sanoq bo'yicha 55 000 000 − 230 000 = 54 770 000. Kamomadning ulushi 230 000 / 55 000 000 ≈ 0,42%.

Yil oxirida tashqi auditor keldi. Farq 55 million so'mning 0,42 foizi. Muhimlik chegarasini auditor o'zi belgilaydi (bu haqda alohida dars bo'ladi), shuning uchun men «bu muhim emas» demayman, bu bahsni auditorga qoldiraman. Lekin bir narsa aniq: yillik bitta raqam sifatida bu farq katta ko'rinmasligi mumkin. Ichki audit esa uni uch marta alohida ko'rdi va qonuniyatni tutdi: kamomad faqat 4-, 7- va 10-oylarda, ya'ni har uch oyda bir marta, va doim bir oz o'sib bormoqda. Yillik jami raqamda bu naqsh ko'rinmaydi.

Aziz bu naqshni topgani uchun opasiga hisobot yozdi: kassani kim yopishi va kim sanashini ajratish kerak. Tashqi auditorga bu hisobotni ko'rsatish foydali: u korxonada ichki nazorat borligini ko'radi va tekshiruvini shunga qarab rejalashtiradi.

Misoldan ikki narsa ko'rinadi. Ichki audit tez-tez tekshiradi, shuning uchun tuzatishga ulguradi. Tashqi audit ichki audit o'rnini bosmaydi, ichki audit ham tashqi auditni bosmaydi. Birining savoli «ishimiz to'g'ri tashkil qilinganmi?», ikkinchisiniki «hisobot ishonchlimi?».

Majburiy audit va tashabbusli audit

Endi Gulnora opaning buxgalteri so'ragan savolga o'taylik: qonun audit o'tkazishni majbur qiladimi?

Majburiy audit qonun talab qilgan hollarda o'tkaziladi. Qaysi korxonalar va qanday mezonlar bo'yicha majburiy audit o'tishi qonun hujjatlarida belgilanadi. Bu yerda chegara, summa yoki korxona turini aytmayman: manbasiz yozsam, noto'g'ri bo'lishi mumkin. Buxgalter aniq javobni qonun hujjatining o'zidan va auditorlik tashkilotidan olishi kerak. Siz ham o'z korxonangiz uchun shunday qiling.

Tashabbusli audit esa qonun talab qilmagan, lekin kimdir so'ragani uchun o'tkaziladi. Gulnora opaning holatida bank kredit uchun xulosa so'radi. Boshqa misollar: ega ikkinchi novvoyxona ochishdan oldin birinchisining hisobotini tekshirtirmoqchi; yangi sherik kirishdan oldin hisobotni ko'rishni xohlaydi. Audit usuli bir xil, farq faqat sababda: bu yerda sabab qonun emas, ehtiyoj.

Amaliy maslahat

1. Avval savolni aniq qo'ying: kim, nega va kimga kerak? Shu savol qaysi turni tanlashni hal qiladi.
2. Majburiy audit sizga tegishlimi, shuni qonun hujjatidan o'zingiz tekshiring. Do'stingiz «bizda shunday» desa, bu manba emas.
3. Ichki auditni katta bo'lim bilan boshlash shart emas. Aziz kabi bitta odam oyda bir marta bitta jarayonni (kassa, ombor) sanab, farqni yozib borsa, bu allaqachon ichki audit.
4. Farqni oyma-oy yozing. Yillik jami raqam naqshni yashiradi.
5. Tashqi auditorga ichki auditning yozma hisobotlarini ko'rsating: u sizda nazorat borligini ko'radi.
6. Ichki auditor tekshiradigan ishni o'zi bajarmasligi kerak. Aziz kassani sanasa, pulni o'zi qabul qilmasin.

Keyingi darsda

To'rtinchi darsda auditor va auditorlik tashkilotining o'ziga qaraymiz: mustaqillik nimani anglatadi va nega auditor o'zi tekshirayotgan korxonaning ishini bajarib bermasligi kerak.