Bojxona qiymatini aniqlashning 6 usuli: birinchisi ishlamasa, keyingisiga qanday o'tiladi va bu tovar tannarxiga ta'sir qiladimi?

Bojxona qiymati bu bojxona to'lovlarini hisoblash uchun ishlatiladigan tovar qiymati (Bojxona kodeksi, 301-modda). Uni qaysi usul bilan topish kerakligi 302-moddada qat'iy navbat bilan yozilgan.

1. Oltita usul bor va ularning tartibi bor. 302-modda sanaydi: olib kiriladigan tovarga doir bitim qiymati bo'yicha; aynan bir xil tovarga doir bitim qiymati bo'yicha; o'xshash tovarga doir bitim qiymati bo'yicha; qiymatlarni chegirib tashlash asosida; qiymatlarni qo'shish asosida; zaxira usul. Birinchisi asosiy usul. Keyingisiga faqat oldingisini qo'llab bo'lmasa o'tiladi. Yagona istisno: chegirib tashlash va qo'shish usullari teskari tartibda qo'llanishi mumkin.

1. Asosiy usul: tovar uchun amalda to'langan yoki to'lanishi lozim bo'lgan narx (303-modda). Bu sotib oluvchi sotuvchiga yoki uning foydasiga boshqa shaxsga to'laydigan barcha to'lovlar yig'indisi, 304 va 305-moddalar bo'yicha tuzatilgan holda. Bir bitimdagi katta partiyaning bir qismi deklaratsiyalansa, narx miqdorga mutanosib taqsimlanadi.

1. Kontrakt narxi qachon yaramaydi? 306-modda olti holatni sanaydi: sotib oluvchining tovardan foydalanish yoki tasarruf etish huquqi cheklangan bo'lsa (qonunchilikdagi, geografik va qiymatga jiddiy ta'sir qilmaydigan cheklovlar bundan mustasno); bitim qiymat asosiga ega bo'lmasa; narx ta'sirini hisoblab bo'lmaydigan shartlarga bog'liq bo'lsa (ayirboshlash, kontraktatsiya, qayta ishlash shartnomalari); qayta sotishdan tushgan tushumning bir qismi sotuvchiga o'tsa va 304-modda bo'yicha tuzatib bo'lmasa; deklarant yoki bojxona brokeri ishlatgan ma'lumot hujjat bilan tasdiqlanmagan bo'lsa; taraflar o'zaro bog'liq bo'lib, bu narxga ta'sir etmaganini deklarant yoki broker isbotlay olmasa.

1. Ikkinchi va uchinchi usul: boshqa importchining narxi. Aynan bir xil tovar fizik xususiyati, sifati va bozordagi qadri bo'yicha bir xil, o'sha mamlakatda va o'sha ishlab chiqaruvchi tomonidan ishlab chiqarilgan bo'ladi (309-modda). O'xshash tovar har jihatdan bir xil bo'lmasa ham o'sha vazifani bajaradi va tijorat jihatidan o'rnini bosa oladi (310-modda). Har ikkalasida taqqoslanadigan import baholanayotgan tovardan oldingi to'qson kalendar kun ichida bo'lgan bo'lishi kerak. Bir nechta mos bitim topilsa, bahosi eng past bitim olinadi (309-modda).

1. To'rtinchi usul: ichki bozor narxidan orqaga sanash (311-modda). Asos sifatida tovar O'zbekistonda o'zgarmagan holatda, katta miqdorda, sotuvchi bilan bog'liq bo'lmagan shaxsga sotilgan birlik narxi olinadi (baholanayotgan tovar olib kirilishidan oldingi to'qson kalendar kun ichidagi sotuv; bunday sotuv bo'lmasa, olib kirilgan kundan boshlab to'qson kundan kechiktirmay bo'lgan eng yaqin sotuv); import qilinganidan keyingi birinchi qayta sotish narxi hisobga olinadi. Undan uch guruh xarajat ayiriladi: vositachilik haqi yoki foyda ustamasi va ichki bozorda sotishning umumiy xarajatlari; O'zbekistonda to'lanadigan bojxona to'lovlari va boshqa to'lovlar; bojxona hududida tashish, sug'urtalash, yuklash va tushirish xarajatlari.

1. Beshinchi usul: tannarxdan oldinga sanash (312-modda). Qiymat uch qismdan yig'iladi: materiallar va ishlab chiqarish (ishlov berish) xarajatlari; umumiy xarajatlar va shu turdagi tovarni O'zbekistonga sotishda eksportchi odatda oladigan foyda; tovarni olib kirish joyigacha tashish, yuklash-tushirish va sug'urta xarajatlari (304-moddaning «a» bandi).

1. Zaxira usul: oxirgi chora, lekin erkin emas (313-modda). Oldingi usullar talablari bir muncha qayishqoqlik bilan qo'llanadi. Bunda quyidagilarni asos qilib olish taqiqlanadi: O'zbekistonda ishlab chiqarilgan o'xshash tovarning sotilish narxi; ikki muqobil qiymatdan eng yuqorisini oladigan tizim; eksportchi mamlakatning ichki bozor narxi; qo'shish usulida ishlatilmaydigan ishlab chiqarish chiqimlari; eksport mamlakatidan uchinchi mamlakatlarga yetkazilayotgan tovar narxi; eng past bojxona qiymatlari; o'zboshimchalik bilan belgilangan yoki to'g'ri tasdiqlanmagan narx. Bojxona o'z ma'lumotlari asosida zaxira usulni qo'llasa, deklarant so'rovi bilan manbani ma'lum qiladi.

1. Bojxona qiymati tannarx emas. Buxgalteriyada tovar xarid qiymati (yetkazib beruvchiga to'lanadigan summa) va xarid bilan bog'liq barcha xarajatlar bo'yicha kirim qilinadi (4-son BHMS, 14-band), bojxona bojlari va yig'imlari ham shu tannarxga kiradi (15-band). Demak, bojxona qiymati tannarxga to'g'ridan-to'g'ri yozilmaydi: u boshqa usul bilan yuqoriroq aniqlansa ham, tannarxga faqat shu qiymatdan hisoblangan va amalda to'langan bojxona bojlari va yig'imlari orqali ta'sir qiladi.

Misol (shartli). "Mohir Asbob" MChJ o'zaro bog'liq chet el kompaniyasidan elektr asbob olib kiradi va bog'liqlik narxga ta'sir qilmaganini isbotlay olmaydi, ya'ni 306-moddaga ko'ra kontrakt narxi asos bo'lmaydi. Oxirgi 90 kunda aynan bir xil yoki o'xshash asbob importi topilmadi. Navbat chegirib tashlash usuliga keladi. Shu asbobni O'zbekistonda bog'liq bo'lmagan xaridorlarga birinchi qayta sotishdagi birlik narxi 1 200 000 so'm.

Har bir ayirilgan qator hujjat bilan tasdiqlanishi kerak. Hududda sarflangan xarajatlarni tasdiqlovchi hujjat bo'lmasa, chegirib tashlash usulida ekspert baholash qo'llanishi mumkin (313-modda). Buxgalteriyada esa asbob baribir kontrakt narxi va amalda to'langan bojxona to'lovlari bo'yicha kirim qilinadi.