JShDS va ijtimoiy soliq hisob-kitobi proaktiv tartibda qanday shakllanadi: buxgalter nimani yuklaydi, tizim nimani o'zi hisoblaydi?
Hisob-kitob va uning beshta ilovasi, soliq agenti yuklaydigan 4 va 5-ilovalarning ustunlari, filiali bor korxonalar uchun navbat, asosiy satrlar qayerdan olinishi jadvalda, bir oylik raqamli misol va qo'llanmadagi cheklovlardan kelib chiqadigan odatiy xatolar.
Ish haqi bo'yicha soliq hisobotida ish ikki tomon o'rtasida bo'lingan: buxgalter har bir xodim va har bir daromad oluvchi bo'yicha ro'yxatni yuklaydi, asosiy varaqdagi yakuniy raqamlarni esa soliq organining tizimi shu ro'yxatlardan o'zi yig'adi. Quyida 2026-yil aprelida tayyorlangan qo'llanma asosida bu jarayon qadamma-qadam, oddiy tilda tushuntiriladi.
«Proaktiv» bu yerda nimani anglatadi?
Qo'llanmaga ko'ra, hisob-kitobning o'zi soliq agenti tizimga yuklagan 4 va 5-ilovalardagi ma'lumotlardan avtomatik hosil bo'ladi. Ilovalar so'mda, yil boshidan o'sib boruvchi yakun bilan to'ldiriladi. Demak, buxgalter asosiy varaqdagi summalarni qo'lda yozmaydi: u faqat manba ro'yxatlarni to'g'ri kiritadi.
Qo'llanmada yana ikkita narsa proaktiv deb ko'rsatilgan. Birinchisi, 3-ilova: u «E-ijara» axborot tizimida hisobga qo'yilgan ijara shartnomalari asosida alohida yangi paket bilan shakllanadi. Ikkinchisi, mol-mulkni ijaraga berishdan olingan daromad bo'yicha soliq summasi: uni ham soliq organlari «E-ijara» dagi ro'yxatdan o'tgan shartnomalar asosida alohida paketda tuzadi.
Hisobot qanday varaqlardan iborat?
Qo'llanmaga ko'ra, shakl bitta hisob-kitob va beshta ilovadan tashkil topgan:
| Varaq | Mazmuni (qisqacha) | Kim yoki nima to'ldiradi |
|---|---|---|
| Hisob-kitob | ikkala soliq bo'yicha baza, stavka va summa | tizim, 4 va 5-ilovalardan |
| 1-ilova | ijtimoiy soliq hisoblanmaydigan to'lovlar | soliq agenti, imtiyozlarni ko'rsatib |
| 2-ilova | jismoniy shaxslarning soliqdan ozod qilingan daromadlari taqsimoti | tizim, 4 va 5-ilovalardagi imtiyoz ma'lumotlaridan |
| 3-ilova | mulkini ijaraga beruvchi jismoniy shaxslar uchun belgilangan ijara to'lovining eng kam miqdori bo'yicha ma'lumotnoma-hisob-kitob | tizim, «E-ijara» dagi shartnomalardan, alohida paketda |
| 4-ilova | har bir jismoniy shaxsga hisoblangan mehnatga haq to'lash tarzidagi daromad va undan JShDS | soliq agenti yuklaydi |
| 5-ilova | har bir jismoniy shaxsga hisoblangan mulkiy (dividend va foizdan tashqari), moddiy naf tarzidagi va boshqa daromadlar hamda ulardan JShDS | soliq agenti yuklaydi |
Qo'llanmada 1-ilova uch qismga bo'lingan: Soliq kodeksidagi imtiyozlar, boshqa normativ-huquqiy hujjatlardagi imtiyozlar va pasaytirilgan stavkalar bo'yicha imtiyoz hamda soliq summasi. 2-ilova esa ikki bo'limdan iborat: rezidentlarga va norezidentlarga qo'llanadigan imtiyozlar.
Yodda tuting: qo'llanma bir necha marta takrorlaganidek, «E-ijara» da hisobga qo'yilgan ijara shartnomalari bo'yicha daromadlar 5-ilovaga kiritilmaydi.
Filiali bor korxona qaysi navbatda ishlaydi?
Qo'llanma Soliq kodeksining 389-moddasi 2-qismiga havola qiladi. Unda keltirilishicha, xodimlari 25 nafardan ortiq bo'lgan alohida bo'linma yoki filialga ega yuridik shaxs bo'lgan soliq agenti shu bo'linma xodimlari bo'yicha hisobotni bo'linma hisobda turgan joydagi soliq organiga taqdim etadi.
Bunday korxonalar uchun qo'llanmadagi navbat aniq:
- Avval barcha filiallar bo'yicha hisobotlar shakllantiriladi.
- Filial hisobotlari to'liq tuzilib, jo'natilgach, bosh ofis hisoboti shakllantiriladi.
- Hududda filiali yo'q soliq agenti hisobotni «filialsiz» maqomini tanlab tuzadi.
Navbat nega muhim? Bosh ofis hisobotidagi 061-satr filiallar uchun tuzilgan ma'lumotlardan olinadi (pastdagi jadvalga qarang). Filial hisoboti hali yo'q bo'lsa, bosh ofisda ayiriladigan summa ham bo'lmaydi.
4-ilova: ustunlarni qanday to'ldirish kerak?
Qo'llanmaga ko'ra, 4-ilovada Soliq kodeksining 371-moddasi bo'yicha mehnatga haq to'lash tarzidagi daromad olgan xodimlar ro'yxati beriladi, barcha ustunlar majburiy, hisoblangan ko'rsatkichlar manfiy bo'lishi mumkin emas. Qo'llanmada tushuntirilgan ustunlar:
| Ustun | Nima yoziladi | Kodlar |
|---|---|---|
| 5 | ish o'rni yaratilgan sana | 01.01.2026 gacha yaratilgan bo'lsa «01.01.2026», joriy yilda yaratilgan bo'lsa haqiqiy sana |
| 6 | xodim maqomi | 1 — rezident, 2 — norezident |
| 7 | davr oxiridagi holat | 1 — ishlamoqda, 2 — shartnoma bekor bo'lgan |
| 8 | shartnoma turi | 1 — asosiy ish joyi, 2 — o'rindoshlik, 3 — fuqarolik-huquqiy, 4 — qurilish korxonasi shartnomasiz yollagan, 5 — kasanachilik |
| 9 | shartnoma bo'yicha ish vaqti | 0,25; 0,5; 0,75; 1 va hokazo |
| 10 | ish o'rni turi | 1 — doimiy, 2 — 01.01.2025 holatidagi bo'sh o'ringa qabul, 3 — joriy yilda yangi yaratilgan o'rin, 4 — mavsumiy, 5 — kasanachi |
| 11–12 | hisoblangan ish haqi tarzidagi daromad | 12-ustun jami 11-ustun jamidan katta bo'lmasligi kerak |
| 13–14 | hisoblangan JShDS | ShJBPH ga majburiy badal ichida bo'lishi shart; 14-ustun jami 13-ustun jamidan oshmasligi kerak |
| 15–44 | imtiyoz IDlari va soliqqa tortilmaydigan daromadlar | imtiyoz qo'llanmagan bo'lsa, bo'sh qoldiriladi |
Jadvaldagi ShJBPH — shaxsiy jamg'arib boriladigan pensiya hisobvarag'i. Imtiyoz IDlari ro'yxati qo'llanmaga ko'ra JShDS imtiyozlari haqidagi ma'lumotnoma qismida berilgan. 15–44-ustunlardagi ma'lumotdan 2-ilova avtomatik tuziladi.
5-ilova: kimlar va qanday kodlar bilan kiritiladi?
Bu ilovaga Soliq kodeksining 375 (dividend va foizdan tashqari), 376 va 377-moddalari bo'yicha daromad olgan jismoniy shaxslar kiritiladi, ular xodim bo'ladimi yoki yo'qmi, farqi yo'q. Bu yerda ham barcha ustunlar majburiy va manfiy son bo'lmaydi. Qo'llanmadagi asosiy ustunlar:
- 4-ustun: 1 — rezident, 2 — norezident.
- 5-ustun: yil boshidan o'sib boruvchi yakundagi daromad (shu ustun jami 012-satrga boradi); 6-ustun: hisobot oyida hisoblangan daromad.
- 7-ustun (daromad turi): 1 — 375-moddadagi mulkiy daromad; 2 — mol-mulkni ijaraga berishdan daromad; 3 — 376-moddadagi moddiy naf; 4 — JShDS ushlab qolinmagan moddiy naf; 5 — 377-moddadagi boshqa daromadlar.
- 8–9-ustunlar: hisoblangan JShDS; 9-ustun jami 8-ustun jamidan oshmasligi kerak.
- 10–39-ustunlar: imtiyoz IDlari va soliqqa tortilmaydigan daromadlar; imtiyoz bo'lmasa, to'ldirilmaydi.
Bir kishiga bir necha turdagi daromad hisoblangan bo'lsa, qo'llanmaga ko'ra har bir tur alohida qatorda ko'rsatiladi.
4-kod alohida e'tibor talab qiladi. Qo'llanmaga ko'ra, mehnat munosabatida bo'lmagan jismoniy shaxs yozma ariza bergani sababli Soliq kodeksining 387-moddasiga asosan moddiy nafdan JShDS ushlab qolinmagan bo'lsa, shu qatorning 8-ustuniga «0» yoziladi. Bunday daromadlar jami 0121-satrga avtomatik tushadi.
Asosiy satrlar: nima ko'rsatiladi va qayerdan keladi?
Qo'llanmadagi tushuntirishlarni bitta jadvalga yig'dik:
| Satr | Nima ko'rsatiladi | Qayerdan shakllanadi |
|---|---|---|
| Hisobot davridagi ishlovchilarning o'rtacha soni | daromad hisoblangan jismoniy shaxslar soni; «shundan asosiy bo'lmagan ish joyi bo'yicha» qismida o'rindoshlar soni | 4-ilova |
| 011 | Soliq kodeksining 371-moddasi bo'yicha umumbelgilangan stavkalarda ijtimoiy soliqqa tortiladigan mehnatga haq, yil boshidan | 4-ilova 11-ustun jami (kasanachilik daromadisiz) |
| 0110 | hisobot oyida hisoblangan mehnatga haq | 4-ilova 12-ustun jami (kasanachilik daromadisiz) |
| 0111 | O'zbekistonda ishlash uchun chet ellik xodim berish xizmati shartnomasi bo'yicha norezident yuridik shaxsga to'lanadigan chet ellik xodimlar daromadi | «e-contract» tashqi savdo axborot tizimida «17-Chet ellik xodimlar bilan ta'minlash» shaklida tuzilgan shartnoma summalari |
| 012 | 375 (dividend va foizdan tashqari), 376, 377-moddalar bo'yicha daromadlar, yil boshidan | 5-ilova 5-ustun jami |
| 0121 | mehnat munosabatida bo'lmagan shaxsning yozma arizasi bilan JShDS ushlanmagan moddiy naf | 5-ilova 5-ustun, daromad turi 4 |
| 013 | kasanachilik bo'yicha hisoblangan daromad | 4-ilova 11-ustun, shartnoma turi 5 |
| 020 | ijtimoiy soliq hisoblanmaydigan to'lovlar | 1-ilova to'ldirilganda |
| 030 | soliqdan ozod daromadlar | 2-ilova (4 va 5-ilovalardagi imtiyozlardan) |
| 040 | soliq solinadigan baza: ijtimoiy soliq = 011 + 0111 + 013 − 020; JShDS = 011 + 012 − 0121 + 013 − 030; pasaytirilgan stavkadagi ijtimoiy soliq bazasi | hisob-kitob ichida; pasaytirilgan stavka qismi 2-ilovaning 040-satridagi imtiyozdan |
| 050 | stavkalar: ijtimoiy soliq uchun 5-ustunga 12, 25, 7 yoki 4,7 foizdan biri kiritiladi; JShDS 12 foiz | JShDS stavkasi avtomatik |
| 060 | soliq summasi = 040 × 050; 6-ustunda pasaytirilgan stavkadagi ijtimoiy soliq; 8-ustunda ShJBPH ga majburiy badal | 6-ustun 2-ilovaning 040-satridan; 8-ustunni soliq agenti JShDS solinadigan ish haqiga 0,1 foiz stavkada hisoblangan badal asosida to'ldiradi |
| 061 | filiallar ulushi | xodimlari 25 nafardan ortiq bo'linma yoki filiallar uchun tuzilgan ma'lumotlar; bosh ofisda ularga tegishli JShDS 7-ustunda kamaytiriladi |
| 070–071 | ma'lumot shakllanmaydi | ijaradan olingan daromad bo'yicha soliq «E-ijara» asosida alohida paketda |
| 080 | ShJBPH ga ixtiyoriy badallar | 4 va 5-ilovalardagi imtiyoz summalari; 2-ilovada ham ko'rinadi |
| 090 | shaxsiy kartochkaga o'tadigan summalar: ijtimoiy soliq (36-kod), JShDS (46-kod), ShJBPH ga badal (101-kod) | JShDS = 060 − 061 − 060-satrdagi majburiy ShJBPH badali |
Stavkalar haqida izoh: ijtimoiy soliq stavkalari qo'llanmada keltirilgan ko'rinishda berildi: «12, 25, 7 yoki 4,7 foiz». Qaysi stavka kimga qo'llanishini qo'llanma tushuntirmaydi, buni Soliq kodeksidan tekshiring.
090-satr bo'yicha qo'llanmadagi qo'shimcha qoidalar:
- ijtimoiy soliq bosh ofis va filiallarning jami mehnatga haq bilan bog'liq daromadidan hisoblanadi, filial hisob-kitobining 090-satrida esa ijtimoiy soliq hisoblanmaydi;
- bosh ofisning 101-kodli badalidan filiallar hisoblagan badallar ayiriladi, ya'ni har bir hisobotda faqat o'sha hisobot topshirilgan hudud bo'yicha badal qoladi;
- filial hisobotida ham faqat o'z hududi bo'yicha hisoblangan badal ko'rinadi.
Raqamli misol: «Chinor Mebel» MChJ, yanvar oyi
Misol muallif tomonidan tuzilgan, korxona va shaxslar shartli. Korxonaning filiali yo'q, shuning uchun hisobot «filialsiz» maqomida tuziladi. Yanvar yilning birinchi oyi, shu sabab o'sib boruvchi yakun oylik summa bilan teng. Imtiyozlar yo'q. Ijtimoiy soliq uchun qo'llanmadagi ro'yxatdan shartli ravishda 12 foiz tanlandi; JShDS stavkasi qo'llanmada ko'rsatilgan 12 foiz.
1-qadam. 4-ilovani yuklash. Uch xodim bor:
| Xodim | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Aziz (usta) | 01.01.2026 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 6 000 000 | 6 000 000 | 720 000 | 720 000 |
| Dilnoza (hisobchi) | 01.01.2026 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 5 000 000 | 5 000 000 | 600 000 | 600 000 |
| Farhod (dizayner, o'rindosh) | 12.01.2026 | 1 | 1 | 2 | 0,5 | 3 | 2 400 000 | 2 400 000 | 288 000 | 288 000 |
| Jami | 13 400 000 | 13 400 000 | 1 608 000 | 1 608 000 |
Farhodning ish o'rni joriy yilda yangi yaratilgani uchun 5-ustunda haqiqiy sana, 10-ustunda 3 yozildi. 13–14-ustunlardagi JShDS ShJBPH ga majburiy badalni ham o'z ichiga oladi.
2-qadam. 5-ilovani yuklash. Korxonada ishlamaydigan ikki kishi daromad oldi:
| Shaxs | 4 | 5 | 6 | 7 (turi) | 8 | 9 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Hamid (bir martalik boshqa daromad) | 1 | 1 000 000 | 1 000 000 | 5 | 120 000 | 120 000 |
| Jasur (moddiy naf, yozma ariza bilan soliq ushlanmagan) | 1 | 500 000 | 500 000 | 4 | 0 | 0 |
3-qadam. Tizim hisob-kitobni yig'adi.
| Satr | Hisob | Summa, so'm |
|---|---|---|
| O'rtacha son / shundan o'rindosh | 4-ilovadagi shaxslar | 3 / 1 |
| 011 va 0110 | 6 000 000 + 5 000 000 + 2 400 000 | 13 400 000 |
| 012 | 1 000 000 + 500 000 | 1 500 000 |
| 0121 | Jasurning 4-turdagi daromadi | 500 000 |
| 040, ijtimoiy soliq bazasi | 13 400 000 + 0 + 0 − 0 | 13 400 000 |
| 040, JShDS bazasi | 13 400 000 + 1 500 000 − 500 000 + 0 − 0 | 14 400 000 |
| 060, ijtimoiy soliq | 13 400 000 × 12% | 1 608 000 |
| 060, JShDS | 14 400 000 × 12% | 1 728 000 |
| 060, 8-ustun (ShJBPH, majburiy) | 13 400 000 × 0,1% | 13 400 |
| 061 | filial yo'q | 0 |
| 090, 36-kod (ijtimoiy soliq) | 060 dan | 1 608 000 |
| 090, 46-kod (JShDS) | 1 728 000 − 0 − 13 400 | 1 714 600 |
| 090, 101-kod (ShJBPH) | 060, 8-ustundan | 13 400 |
Tekshiruv: 4-ilovadagi JShDS (1 608 000) va 5-ilovadagi JShDS (120 000) yig'indisi 1 728 000 bo'lib, 060-satrdagi JShDS bilan teng. Ijtimoiy soliq ham 1 608 000 chiqqani tasodif: misolda ikkala stavka 12 foiz va ikkala baza bir xil ish haqidan iborat. Boshqa stavka tanlansa yoki 5-ilova daromadi bo'lsa, ular farq qiladi.
Qo'llanmadan kelib chiqadigan odatiy xatolar
- Bosh ofis hisobotini filiallardan oldin tuzish. Qo'llanmaga ko'ra filial hisobotlari to'liq jo'natilgandan keyingina bosh ofis navbati keladi.
- Filiali yo'q korxona «filialsiz» maqomini tanlamasligi.
- Manfiy ko'rsatkich kiritish. 4 va 5-ilovalarda hisoblangan ko'rsatkichlar manfiy bo'lmasligi shart.
- Bo'sh qolgan majburiy ustun. Ikkala ilovada ham barcha ustunlar to'ldirilishi kerak (imtiyoz ustunlari bundan mustasno: imtiyoz bo'lmasa, ular bo'sh qoladi).
- 4-ilovada 12-ustun jami 11-ustundan, 14-ustun jami 13-ustundan oshib ketishi.
- 4-ilovaning 13–14-ustunlariga JShDSni ShJBPH ga majburiy badalsiz yozish.
- «E-ijara» dagi ijara daromadini 5-ilovaga kiritish. U alohida paketda shakllanadi.
- 4-turdagi daromadda 8-ustunga «0» yozmaslik. Shunda summa 0121-satrga to'g'ri tushmaydi.
- Bir kishining turli daromadlarini bitta qatorga birlashtirish. Har bir tur alohida qatorda bo'lishi kerak.
Qisqa xulosa
Bu hisobotda buxgalterning asosiy ishi ikki ro'yxat: 4-ilova (ish haqi oluvchilar) va 5-ilova (boshqa daromad oluvchilar). Hisob-kitobdagi satrlar, soliq summalari va shaxsiy kartochkaga o'tadigan summalarni tizim aynan shu ro'yxatlardan yig'adi, shuning uchun ulardagi har bir xato yakunga ham o'tadi. Yuklashdan oldin har bir ustun kodi, o'sib boruvchi yakun va filiallar navbatini tekshirib oling.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Bekobod sement savdo» buxgalteri soliqni to'lash muddati o'tgandan keyin hisobotda soliqni kamaytirib yuborgan xatosini o'zi topdi. Soliq kodeksining 83-moddasiga ko'ra aniqlashtirilgan hisobot topshirsa, korxona qaysi holatda javobgarlikdan ozod qilinadi?
Soliq organi o'z idorasida, topshirilgan hisobotlar asosida o'tkazadigan tekshiruv qanday ataladi?
Soliq kodeksiga ko'ra foyda solig'i bo'yicha soliq davri va hisobot davri qaysi?
Tekshiruvdan oldingi tahlilda soliq organi «Sayhun mebel» hisobotida tafovut topdi va shaxsiy kabinetga tuzatish kiritish to'g'risida xabarnoma yubordi. Soliq kodeksiga ko'ra korxona xabarnoma olingan kundan boshlab qancha muddatda aniqlashtirilgan hisobot yoki tafovut asosnomasini taqdim etishi shart?
«Kumush ip» MChJ O'zbekiston rezidenti bo'lgan ishtirokchi Malika Rustamovaga ustav kapitalidagi ulushi bo'yicha 40 000 000 so'm dividend hisobladi (MChJ aksiya chiqarmaydi; Malika soliq imtiyozi beriladigan alohida toifaga kirmaydi). Soliq kodeksiga ko'ra bu dividenddan qancha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i ushlab qolinadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- «Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i va ijtimoiy soliq hisob-kitobini soliq organlari tomonidan proaktiv tartibda to'ldirilishi bo'yicha qo'llanma» · 2026-yil aprel (hujjat fayli 2026-yil 30-aprelda yaratilgan)
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 371, 375, 376, 377, 387-moddalar va 389-moddaning 2-qismi · qo'llanmada keltirilgan havolalar
- Raqamli misol · muallif tomonidan tuzilgan (shartli korxona, xodimlar va summalar)