Mol-mulk solig'ining bo'nak to'lovlari: kim har oy, kim har chorakda to'laydi va yil oxirida qanday hisob-kitob qilinadi?
Yuridik shaxs mol-mulk solig'ini yil davomida bo'nak bilan to'laydi, lekin jadval soliq to'lovchining turiga bog'liq. Ma'lumotnoma muddati, oylik va choraklik bo'nak sanalari, eng kam qiymat tekshiruvi, yil oxiridagi farq va 10 foiz qoidasi ikki korxona misolida, provodkalari bilan.
Foyda solig'idan farqli o'laroq, mol-mulk solig'i korxona yaxshi yoki yomon ishlaganiga qaramaydi: bino turibdimi, soliq ham bor. Shuning uchun Soliq kodeksi uni yil oxirida bir yo'la emas, yil davomida bo'nak bilan yig'adi. Bu maqola yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq haqida (Soliq kodeksining 59-bobi); jismoniy shaxslarning mol-mulk solig'i boshqa bobda.
Soliq nimadan va qanday stavkada hisoblanadi?
Soliq solish obyekti ko'chmas mulk (411-moddaning ikkinchi qismi): huquqlari davlat ro'yxatidan o'tkaziladigan binolar va inshootlar; loyiha-smeta hujjatlaridagi normativ muddatda (bunday muddat belgilanmagan bo'lsa, qurilish ruxsatnomasi olingan oydan yigirma to'rt oy ichida) qurilishi tugallanmagan obyektlar; temir yo'llar, magistral quvurlar, aloqa va elektr uzatish liniyalari hamda ularning ajralmas texnologik qismi bo'lgan inshootlar; qurilish tashkilotlari yoki quruvchilar balansida sotish uchun turgan turar joy obyektlari (foydalanishga topshirilganidan olti oy o'tgach). Binolar bo'yicha baza o'rtacha yillik qoldiq qiymat (412-modda). U har oyning oxirgi kunidagi qoldiq qiymatlar yig'indisining o'n ikkidan biri sifatida, har bir obyekt bo'yicha alohida aniqlanadi (413-modda).
Ikkita muhim tafsilot:
- Eng kam qiymat (412-modda). Bino bo'yicha baza 1 kv. metr uchun quyidagidan past bo'lishi mumkin emas: Toshkent shahrida 3 530 000 so'm; Nukus shahrida va viloyat markazlarida 2 350 000 so'm; boshqa shaharlarda va qishloq joylarda 1 390 000 so'm. Qoraqalpog'iston Respublikasi Jo'qorg'i Kengesi va viloyatlar xalq deputatlari Kengashlari tumanlarning iqtisodiy rivojlanishiga qarab bu eng kam qiymatga 0,5 gacha kamaytiruvchi koeffitsiyent kiritishi mumkin. Bu summalar 2026-yil 1-yanvardan amaldagi tahrirda.
- Stavka (415-modda). Umumiy stavka 1,5 foiz, agar moddada boshqacha qoida bo'lmasa (normativ muddatda tugallanmagan qurilishga va ayrim obyektlarga alohida stavkalar o'sha moddada).
Bo'nak qachon va qanday jadvalda to'lanadi?
Hamma narsa yil boshidagi bitta hujjatdan boshlanadi: soliq summasi to'g'risidagi ma'lumotnoma. U mo'ljallangan soliq bazasi va stavkadan kelib chiqib, joriy yilning 20-yanvaridan kechiktirmay topshiriladi. Yangi tashkil etilgan korxona uni davlat ro'yxatidan o'tgan kundan, yil davomida majburiyati paydo bo'lgan korxona esa majburiyat yuzaga kelgan kundan o'ttiz kun ichida topshiradi (417-moddaning beshinchi qismi).
Keyin jadval soliq to'lovchining turiga qarab ikkiga bo'linadi (417-moddaning oltinchi qismi):
| Kim | Bo'nak miqdori | Muddat |
|---|---|---|
| Aylanmadan soliq to'lovchilar | Yillik summaning 1/4 qismi | Har chorak uchinchi oyining 20-kunidan kechiktirmay (20-mart, 20-iyun, 20-sentabr, 20-dekabr) |
| Aylanmadan soliq to'lovchi hisoblanmaydiganlar | Yillik summaning 1/12 qismi | Har oyning 10-kunidan kechiktirmay; yanvar uchun 20-yanvardan kechiktirmay |
O'zbekistonda doimiy muassasa orqali faoliyat yuritmaydigan norezidentlar bo'nak to'lamaydi: ular soliqni yiliga bir marta, keyingi yilning 15-fevraliga qadar to'laydi (417-modda).
Misol 1: oylik bo'nak va yil oxiridagi farq
"Shayxontohur Poligraf" MChJ Toshkentda, QQS va foyda solig'i to'lovchisi. Unda bitta 400 kv. metrli bosmaxona binosi bor (2026-yil, hammasi shartli, imtiyoz yo'q).
Ma'lumotnoma (20-yanvargacha). Mo'ljallangan o'rtacha yillik qoldiq qiymat 2 400 000 000 so'm. Eng kam qiymat tekshiruvi: 400 × 3 530 000 = 1 412 000 000 so'm, bu baza undan yuqori, demak baza 2 400 000 000 so'm. Yillik soliq: 2 400 000 000 × 1,5% = 36 000 000 so'm, oylik bo'nak 3 000 000 so'm (yanvarniki 20-yanvargacha, qolganlari har oyning 10-kunigacha).
Yil davomida. May oyida binoda rekonstruksiya tugadi va qoldiq qiymat oshdi. Oy oxiridagi haqiqiy qoldiq qiymatlar (mln so'm):
| Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 395 | 2 390 | 2 385 | 2 380 | 2 495 | 2 490 | 2 485 | 2 480 | 2 475 | 2 470 | 2 465 | 2 460 |
Yig'indi 29 370 mln so'm, o'rtacha yillik qoldiq qiymat 29 370 ÷ 12 = 2 447 500 000 so'm. Haqiqiy soliq: 2 447 500 000 × 1,5% = 36 712 500 so'm. Bo'naklar 36 000 000 so'm edi, demak 2027-yil 1-martgacha topshiriladigan yillik hisobot muddatigacha 712 500 so'm qo'shimcha to'lanadi (417-moddaning ikkinchi va sakkizinchi qismlari).
Korxona may oyidan keyin aniqlashtirilgan ma'lumotnoma topshirishga haqli edi; unda soliqning o'zgarish summasi yilning qolgan oylari bo'naklariga teng ulushlarda taqsimlanardi (417-moddaning yettinchi qismi). Bu majburiyat emas, huquq.
10 foiz qoidasi. Agar bo'naklar hisobotdagi soliqqa nisbatan 10 foizdan ortiq kam bo'lsa, soliq organi bo'naklarni haqiqiy summadan qayta hisoblaydi va penya hisoblaydi (417-moddaning to'qqizinchi qismi). Bizda kamlik 712 500 ÷ 36 712 500 = 1,94%, chegaradan ancha past. Ammo ma'lumotnomada 30 000 000 so'm ko'rsatilganida, kamlik 6 712 500 ÷ 36 712 500 = 18,28% bo'lardi va qayta hisob-kitob muqarrar edi.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Summa, so'm | Asos (21-son BHMS) |
|---|---|---|---|---|
| Har oy: bo'nak budjetga o'tkazildi | 4410 | 5110 | 3 000 000 | 191-band, 2-qator |
| Har oy: soliqning 1/12 qismi xarajatga hisoblandi (misolda shu tartib tanlangan) | 9430 | 6410 | 3 000 000 | 275-band, 1-qator |
| Har oy: bo'nak soliq qarziga hisobga olindi | 6410 | 4410 | 3 000 000 | 191-band, 4-qator; 190-band |
| Yil oxiri: farq hisoblandi | 9430 | 6410 | 712 500 | 275-band, 1-qator |
| Farq budjetga o'tkazildi | 6410 | 5110 | 712 500 | 275-band, 7-qator |
21-son BHMS ning 275-band 1-qatorida davr xarajatlariga taalluqli soliqlar uchun Dt 9430 – Kt 6410 yozuvi berilgan; misolda shu qator qo'llandi. Mol-mulk solig'ini qaysi xarajat moddasiga kiritishni korxona hisob siyosatida belgilang.
Misol 2: choraklik bo'nak va eng kam qiymat
"Chust Pichoq Savdo" MChJ aylanmadan soliq to'lovchi, Chust shahrida (viloyat markazi emas) 120 kv. metrli do'koni bor. Do'konning mo'ljallangan o'rtacha yillik qoldiq qiymati 100 000 000 so'm (shartli, kamaytiruvchi koeffitsiyent yo'q deb olindi).
| Hisob | Natija, so'm |
|---|---|
| Eng kam baza: 120 × 1 390 000 | 166 800 000 |
| Qoldiq qiymat | 100 000 000 |
| Soliq bazasi (qaysi biri katta) | 166 800 000 |
| Yillik soliq: 166 800 000 × 1,5% | 2 502 000 |
| Choraklik bo'nak: 2 502 000 ÷ 4 | 625 500 |
Bo'naklar 20-mart, 20-iyun, 20-sentabr va 20-dekabrga qadar to'lanadi. Agar korxona binoning 1 kv. metri bundan arzon deb hisoblasa, u mustaqil baholash o'tkazishga haqli; baholash natijasi soliq bazasi sifatida tan olinadi (412-modda).
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Zarafshon agro» MChJ ta'sischilarga dividend hisobladi (Dt 8710 – Kt 6610). Endi dividenddan to'lov manbaida daromad solig'i ushlab qolinmoqda. 21-son BHMS bo'yicha qanday provodka beriladi?
21-son BHMS bo'yicha soliqlar yuzasidan budjetga oldindan o'tkazilgan bo'nak to'lovlari qaysi schyotda hisobga olinadi?
«Sayram choy» MChJ ishtirokchisi bo'lgan, O'zbekiston norezidenti hisoblangan jismoniy shaxsga 30 000 000 so'm dividend hisobladi (xalqaro shartnoma bo'yicha imtiyoz qo'llanmaydi deb olinsin). Soliq kodeksining 382-moddasidagi stavka bo'yicha to'lov manbaida qancha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i ushlab qolinadi?
«Oltin vodiy savdo» oktabrda QQSsiz 80 000 000 so'mlik tovar sotdi va QQSsiz 50 000 000 so'mlik tovar xarid qildi (ikkalasi ham 12% QQS bilan). Xarid bo'yicha QQS 4410 da turibdi. Oy oxirida uni hisobga olish provodkasi va budjetga to'lanadigan QQS qancha?
«Bekobod sement savdo» buxgalteri soliqni to'lash muddati o'tgandan keyin hisobotda soliqni kamaytirib yuborgan xatosini o'zi topdi. Soliq kodeksining 83-moddasiga ko'ra aniqlashtirilgan hisobot topshirsa, korxona qaysi holatda javobgarlikdan ozod qilinadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 410, 411 va 412-moddalar · yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliq to'lovchilari; soliq solish obyekti (ko'chmas mulk); soliq bazasi: o'rtacha yillik qoldiq qiymat; 1 kv. metr uchun eng kam qiymat (Toshkent shahri, Nukus va viloyat markazlari, boshqa shaharlar va qishloq joylar), 0,5 gacha kamaytiruvchi koeffitsiyent, mustaqil baholash
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 413-modda · o'rtacha yillik qoldiq qiymat har oyning oxirgi kunidagi qoldiq qiymatlar yig'indisining o'n ikkidan bir qismi; baza har bir obyekt bo'yicha alohida
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 415-modda, birinchi qism · soliq stavkasi, agar moddada boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo'lsa, 1,5 foiz
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 416 va 417-moddalar · soliq davri kalendar yil; mustaqil hisoblash; yillik hisobot keyingi yilning 1-martigacha; bo'nak to'lovlar; ma'lumotnoma 20-yanvargacha (yangi tashkil etilganlar va yil davomida majburiyati yuzaga kelganlar 30 kun ichida); aylanmadan soliq to'lovchilar har chorak uchinchi oyining 20-kunigacha 1/4, boshqalar har oyning 10-kunigacha 1/12 (yanvar uchun 20-yanvargacha); aniqlashtirilgan ma'lumotnoma; yakuniy to'lov; 10 foiz qoidasi va penya; doimiy muassasasiz norezidentlar 15-fevralgacha
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 190-band, 191-band (2 va 4-qatorlar), 274-band, 275-band (1 va 7-qatorlar) · Dt 4410 – Kt 5110 (bo'nak o'tkazildi); Dt 6410 – Kt 4410 (yakuniy hisob-kitob); Dt 9430 – Kt 6410 (davr xarajatlariga taalluqli soliqlar); Dt 6410 – Kt 5010-5530 (budjetga o'tkazish)
- Misol, korxona nomlari, maydonlar va qoldiq qiymatlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli