4320 nima uchun kerak
Siz yangi uskuna buyurtma qildingiz. Zavod «avval pulning bir qismini o'tkazing, keyin ishni boshlaymiz» deydi. Pul ketdi, uskuna esa hali yo'q. Bu pul endi xarajat ham emas, uskunaning qiymati ham emas: u zavoddan olinadigan narsa uchun ketgan pul, ya'ni sizning aktivingiz. Ana shu oldindan to'langan summa 4320 da turadi.
Schyot turi
Hisobvaraqlar rejasida 4320 A (aktiv) turida, 4300 guruhiga kiradi. Aktiv schyotning odatiy saldosi debetda bo'ladi.
Guruh va sub-schyotlar
186-bandga ko'ra 4300 «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo'naklar» guruhida uchta schyot bor:
| Schyot | Nima hisobga olinadi |
|---|---|
| 4310 «Tovar-moddiy zaxiralar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo'naklar» | Zaxiralar uchun oldindan to'langan pul |
| 4320 «Uzoq muddatli aktivlar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo'naklar» | Uzoq muddatli aktivlar uchun oldindan to'langan pul |
| 4330 «Boshqa berilgan bo'naklar» | Qolgan berilgan bo'naklar |
Debetga nima yoziladi
Debetga bo'nakning o'zi yoziladi; qisman tayyor tovar, bajarilgan ish yoki xizmat uchun to'langan pul ham shu yerga tushadi, kredit tomonda esa pul schyoti turadi (187-band). 188-band jadvalidagi mos qatorlar:
- bankdagi hisobvaraqdan bo'nak o'tkazildi — Dt 4310-4330, Kt 5110-5530 (2-qator);
- bo'nak olingan kredit yoki qarz hisobidan o'tkazildi — Dt 4310-4330, Kt 6810-6820, 7810-7820 (3-qator);
- bo'nakning uzoq muddatli qismi joriy qismga o'tkazildi — Dt 4310-4330, Kt 0940 (7-qator).
Kreditga nima yoziladi
188-band jadvaliga ko'ra kredit tomonda uchta holat bor:
- shartnoma bekor bo'lib, bo'nak qaytarildi — Dt 5010-5530, Kt 4310-4330 (4-qator);
- yetkazib beruvchiga qarzni to'lashda bo'nak hisobga olindi — Dt 6010, 7010, Kt 4310-4330 (5-qator);
- da'vo muddati o'tgan bo'nak hisobdan chiqarildi — Dt 9430, Kt 4310-4330 (6-qator).
Analitik hisob
187-bandga ko'ra 4300 guruhi bo'yicha analitik hisob har bir debitor bo'yicha alohida yuritiladi. Ya'ni «kimga qancha bo'nak berdik» degan savolga har bir yetkazib beruvchi bo'yicha alohida javob chiqishi kerak.
Bo'nak shartnoma yoki kontrakt asosida beriladi, to'lov topshiriqnomasida esa qisman to'lov miqdori yoki oldindan to'lov foizi yoziladi (187-band).
Amalda adashadigan joylar
- 4310 bilan adashtirmang. Pul xomashyo yoki tovar uchun ketgan bo'lsa — 4310, uskuna kabi uzoq muddatli aktiv uchun bo'lsa — 4320. Shartnomada nima uchun to'langani yozilgan bo'ladi, shunga qarab tanlang (amaliy maslahat).
- Bo'nakni qarz bilan chalkashtirmang. Bo'nak sizning yetkazib beruvchidan talabingiz, qarz emas. Qarz (6010) uskuna kelganda paydo bo'ladi, shundan keyin bo'nak qarzga hisobga olinadi (amaliy maslahat).
- Eskirgan bo'nakni qarab turing. Uskuna yillab kelmasa, bo'nak 4320 da osilib qoladi. Har chorakda yetkazib beruvchilar bilan solishtirma dalolatnoma olib turish yaxshi (amaliy maslahat). Da'vo muddati o'tgan bo'nak hisobdan chiqarilsa, 9430 ga yoziladi (188-band, 6-qator).
Asosiy provodkalar 6
Debet va Kredit 21-son BHMS 2-ilovasidagi namunaviy jadvaldagidek. Operatsiya matni jadval mazmunining qisqa bayoni.
| Operatsiya | Debet | Kredit | Manba |
|---|---|---|---|
| Bankdagi hisobvaraqlardan bo'naklar o'tkazilishi | 4310–4330 | 5110–5530 | 21-son BHMS, 188-band, 2-qator (jadvalda: 4310-4330) |
| Olingan kreditlar va qarzlar hisobidan bo'naklar o'tkazilishi | 4310–4330 | 6810–6820, 7810–7820 | 21-son BHMS, 188-band, 3-qator (jadvalda: 4310-4330) |
| Kontraktning bekor qilinishi natijasida avval berilgan bo'naklar qaytarilishi | 5010–5530 | 4310–4330 | 21-son BHMS, 188-band, 4-qator (jadvalda: 4310-4330) |
| Mol yetkazib beruvchilar yoki pudratchilarga bo'lgan qarzlarni qoplashda avval berilgan bo'naklarning hisobga olinishi | 6010, 7010 | 4310–4330 | 21-son BHMS, 188-band, 5-qator (jadvalda: 4310-4330) |
| Mol yetkazib beruvchilarga berilgan bo'naklarning da'vo muddati o'tganlari hisobdan chiqarilishi | 9430 | 4310–4330 | 21-son BHMS, 188-band, 6-qator (jadvalda: 4310-4330) |
| Berilgan bo'nakning tegishli summasi uzoq muddatli qismidan joriy qismga o'tkazilishi | 4310–4330 | 0940 | 21-son BHMS, 188-band, 7-qator (jadvalda: 4310-4330) |
Misol
«Zarafshon Tegirmon» MChJ (o'ylab topilgan un tegirmoni) xamir qorish liniyasini 150 000 000 so'mga buyurtma qildi. Shartnomada oldindan 20% to'lash yozilgan. Liniya montajni talab qiladigan o'rnatiladigan uskuna (0710) sifatida qabul qilinadi. Summalar faqat misol uchun:
| № | Operatsiya | Dt | Kt | Summa, so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Bankdagi hisobvaraqdan oldindan to'lov o'tkazildi | 4320 | 5110 | 30 000 000 |
| 2 | Liniya keldi, yetkazib beruvchi oldidagi qarz yozildi | 0710 | 6010 | 150 000 000 |
| 3 | Bo'nak yetkazib beruvchiga qarzni qoplashda hisobga olindi | 6010 | 4320 | 30 000 000 |
Provodkalar manbasi: 1 — 188-band, 2-qator; 2 — 66-band, 1-qator (jadvalda: 0710-0720 va 6010-6020, 6110-6120); 3 — 188-band, 5-qator.
Hisob:
| Ko'rsatkich | Summa, so'm |
|---|---|
| Bo'nak: 150 000 000 × 20% | 30 000 000 |
| 4320 debet aylanmasi (1) | 30 000 000 |
| 4320 kredit aylanmasi (3) | 30 000 000 |
| 4320 saldo | 0 |
| 6010 kredit aylanmasi (2) | 150 000 000 |
| 6010 debet aylanmasi (3) | 30 000 000 |
| 6010 bo'yicha qolgan qarz | 150 000 000 − 30 000 000 = 120 000 000 |
Bo'nak yopildi, 4320 da qoldiq yo'q. Yetkazib beruvchiga hali 120 000 000 so'm qarz turibdi, uni to'lash alohida yoziladi (misol muallif tomonidan tuzilgan).