O'zbekistonda nechta soliq bor: Kodeksdagi to'liq ro'yxat, yig'imlar va to'g'ri hamda egri soliqlar farqi
Kursning uchinchi darsi: Soliq kodeksi 17-moddasidagi o'nta soliqning to'liq ro'yxati, yig'im va davlat bojining soliqdan farqi hamda to'g'ri va egri soliq tushunchasi bitta quritilgan mevalar korxonasi misolida.
Mohira mahalladagi kichik sexida o'rik va uzumni quritib sotadi. Sexning nomi «Bahor Quritma» MChJ. Yangi yil oldidan u buxgalterdan so'radi: «Bizga qanday soliqlar tegishli? Do'stim aytadi, sakkizta, birov o'nta deydi». Buxgalter kulib, Kodeksni ochdi. Javob u yerda yozilgan, faqat bir joyda emas. Bugun o'sha javobni birga topamiz.
Birinchi darsda soliq nima ekanini, ikkinchisida har bir soliq qanday elementlardan iborat ekanini ko'rdik. Endi ularni sanab chiqamiz.
Soliq bilan yig'im bir narsami?
Yo'q. Soliq Kodeksining 16-moddasida ikkalasining ta'rifi alohida berilgan.
Soliq budjet tizimiga to'lanadigan majburiy beg'araz to'lov. «Beg'araz» shuni bildiradi: to'laganingiz evaziga davlat sizga alohida narsa berishga majbur emas. Yig'im ham majburiy to'lov, lekin u bilan bog'liq narsa boshqa: yig'imni to'lash vakolatli organ yoki uning mansabdor shaxsi siz uchun yuridik ahamiyatga ega harakat qilishining, masalan ruxsat beruvchi hujjat berishining shartlaridan biri bo'ladi.
Qisqasi: soliqni to'laysiz, o'rniga hech nima so'ramaysiz. Yig'im esa aynan biror ruxsat yoki huquq uchun to'lanadi.
Kodeksdagi soliqlarning to'liq ro'yxati qanday?
17-moddaning birinchi qismi O'zbekiston hududida belgilangan soliqlarni sanaydi. Men ularni Kodeksdagi tartibida, hech birini tashlamay yozaman. Bo'lim raqamlari Kodeksdagi bo'lim sarlavhalaridan olingan:
| № | Soliq (17-modda, 1-qism) | Kodeksdagi bo'lim | «Bahor Quritma»ga aloqasi (shartli) |
|---|---|---|---|
| 1 | Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS) | X | quritilgan meva sotadi |
| 2 | Aksiz solig'i | XI | hozircha aloqasi yo'q |
| 3 | Foyda solig'i | XII | yil oxirida foyda ko'radi |
| 4 | Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i (JShDS) | XIII | xodimlarga ish haqi to'laydi |
| 5 | Yer qa'ridan foydalanganlik uchun soliq | XVIII | aloqasi yo'q |
| 5-1 | Foydali qazilmalarni qazib olganlik uchun maxsus renta solig'i | XVIII-1 | aloqasi yo'q |
| 6 | Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq | XVII | pastda aytaman |
| 7 | Mol-mulk solig'i | XV | sex binosi o'zining |
| 8 | Yer solig'i | XVI | sex yer uchastkasida turadi |
| 9 | Ijtimoiy soliq | XIV | xodimlar bor |
Hammasi o'nta. «5-1» raqami bejiz emas: bu band Kodeksga 2021-yilda keyinroq qo'shilgan, shuning uchun 5-bandning yoniga «5-1» bo'lib joylashgan. Kimdir «to'qqizta soliq» desa, u band raqamlariga qarab sanagan. Aslida o'ntadir.
Oxirgi ustun faqat shu o'ylab topilgan sex uchun, sizning korxonangizda boshqacha bo'lishi mumkin: kim qaysi soliqni to'lashi o'sha soliqning o'z bo'limida yozilgan. Masalan, suv solig'ini kimlar to'lashi 63-bobda aniqlanadi, sexga tegishli yoki yo'qligini shu yerda hal qilmayman.
### Ro'yxatda yo'q, lekin eshitgan soliqlar
Mohira yana so'radi: «Aylanma solig'i-chi? Qo'shni do'konchi uni to'laydi». To'g'ri, lekin u 17-moddadagi ro'yxatda yo'q. Kodeksning 18-moddasi alohida «maxsus soliq rejimlari» ro'yxatini beradi va unda aylanmadan olinadigan soliq birinchi o'rinda turadi. Shu moddada yana to'rtta narsa bor:
- mahsulot taqsimotiga oid bitimlar ishtirokchilariga soliq solishning alohida tartibi;
- maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga va ayrim toifadagi soliq to'lovchilarga soliq solishning alohida tartibi;
- O'zbekistonning ayrim hududlarida soliq solishning alohida tartibi;
- islomiy moliya operatsiyalariga soliq solishning o'ziga xos xususiyatlari.
Bu yerda faqat joyini ko'rsatdim, tartibini keyingi darslarda ochamiz.
Qaysi to'lovlar yig'imlar toifasiga kiradi?
17-moddaning ikkinchi qismi shunday deydi: O'zbekistonda yig'imlar belgilanishi mumkin, ularni joriy etish tartibi qonunlarda, hisoblash va to'lash tartibi esa Kodeksda hamda boshqa qonunchilik hujjatlarida yoziladi.
Uchinchi qism esa Kodeksning o'zi hisoblash va to'lash tartibini tartibga soladigan yig'imlarni sanaydi. Besh xil:
- chet davlatlar avtotransport vositalarining O'zbekiston hududiga kirgani va uning hududi orqali tranziti uchun yig'im;
- yuk ko'tarish quvvati 10 tonnadan yuqori bo'lgan yuk avtotransporti vositalari va tirkamalarining avtomobil yo'llari bo'ylab harakatlanish huquqi uchun yig'im;
- alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish huquqi uchun yig'imlar;
- pivo va pivo ichimliklari bilan chakana savdo qilish huquqi uchun yig'im;
- tamaki mahsulotlari bilan chakana savdo qilish huquqi uchun yig'im.
Davlat boji alohida masala: to'rtinchi qismga ko'ra uni hisoblash va undirish tartibi Kodeksda emas, davlat boji to'g'risidagi qonunchilikda belgilanadi. Uni ham Kodeksdagi soliqlar ro'yxatidan qidirmang.
Quritma sexi bu besh yig'imning birortasini to'lamaydi, chunki sexning ishi ularga tegishli emas. Ammo keyinroq pivo yoki tamaki sotadigan do'kon ochmoqchi bo'lsa, aynan shu yig'imlar bilan to'qnashadi.
To'g'ri va egri soliq: bu qanday bo'linish?
«To'g'ri soliq» va «egri soliq» iqtisodiyotda keng qo'llaniladigan umumiy tushunchalar, ularni 17-modda soliqlarga tatbiq etmaydi. Kodeksdagi ro'yxatda har bir soliq faqat o'z nomi bilan yozilgan. Shuning uchun bu bo'linishni men moddaga havola qilmayman: bu umumiy bilim.
G'oya oddiy, savol bitta: soliqning og'irligi kimning cho'ntagidan chiqadi?
- To'g'ri soliqda to'lovchi soliqni o'z daromadidan yoki mol-mulkidan to'laydi va yuki ham o'zida qoladi. Odatda bunga foyda solig'i, JShDS, mol-mulk solig'i va yer solig'ini kiritishadi.
- Egri soliqda to'lovchi soliqni narxga qo'shadi, haqiqiy yukni esa tovarni sotib olgan odam ko'taradi. Odatda bunga QQS va aksiz solig'i kiradi.
Ijtimoiy soliq, suv resurslari, yer qa'ri va maxsus renta solig'ini bu ikki guruhga ataylab joylamadim: ular turlicha tasniflanadi, aniq javob berolmayman. Taxmin qilgandan ko'ra bo'sh qoldirgan yaxshi.
Egri soliq yuki aslida kimda qoladi? Hisob bilan ko'ramiz
Endi Mohira sexining QQS yo'lini ko'ramiz. Soddalik uchun uchala ishtirokchi ham QQS to'lovchi deb faraz qilamiz. Stavka 12 foiz, bu tasdiqlangan umumiy stavka. Narxlar QQSsiz berilgan:
| Qadam | Kim kimga sotadi | Narx (QQSsiz) | QQS 12% | Xaridor to'laydi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Fermer sexga xom meva sotadi | 40 000 000 | 4 800 000 | 44 800 000 |
| 2 | Sex quritilgan mevani do'konga sotadi | 70 000 000 | 8 400 000 | 78 400 000 |
| 3 | Do'kon xaridorlarga sotadi | 95 000 000 | 11 400 000 | 106 400 000 |
Endi har bir ishtirokchi budjetga qancha o'tkazishini hisoblaymiz. Har kim o'zi olgan QQSni, o'zi to'lagan QQSdan ayirib o'tkazadi (bu mexanizm haqida «QQS qanday ishlaydi» maqolasida batafsil gapirganmiz, bu yerda faqat natijani ishlatamiz):
| Ishtirokchi | Olgan QQS | To'lagan QQS | Budjetga o'tkazadi |
|---|---|---|---|
| Fermer | 4 800 000 | 0 (shartli) | 4 800 000 |
| «Bahor Quritma» | 8 400 000 | 4 800 000 | 3 600 000 |
| Do'kon | 11 400 000 | 8 400 000 | 3 000 000 |
| Jami | 11 400 000 |
Jami 4,8 + 3,6 + 3,0 = 11,4 mln so'm. Bu aynan oxirgi xaridorlarga sotilgan 95 mln so'mning 12 foizi. Uchala ishtirokchi budjetga pul o'tkazdi, lekin hech biri o'z cho'ntagidan soliq to'lamadi: har biri narxga qo'shib oldi va keyingisidan undirdi. Yuki esa oxirgi xaridorning 106,4 mln so'mlik chekida yotibdi.
Foyda solig'i esa boshqacha: u sexning o'z foydasidan hisoblanadi va hech kimga o'tkazilmaydi. Uning stavkasini bu darsda yozmadim: maqsad hisob emas, tur farqini ko'rsatish.
Amaliy maslahat
- Do'stlaringiz bilan «nechta soliq bor» deb bahslashsangiz, oldin sanash qoidasini kelishib oling: faqat 17-moddadagi ro'yxatmi, yoki yig'imlar va maxsus rejimlar bilanmi. Aks holda har kim o'z sonini aytadi.
- Hisobot topshirishdan oldin o'zingizdan so'rang: «Bu to'lov soliqmi, yig'immi, yoki davlat bojimi?» Ularning tartibi har xil hujjatda yozilgan.
- Narx kelishayotganda so'rang: bu narx QQSsizmi yoki QQS bilanmi? Yuqoridagi jadvalda 44 800 000 bilan 40 000 000 orasida 4 800 000 so'm farq bor.
- 17-moddaning bir necha qismi so'nggi yillarda yangi tahrirda chiqqan, shuning uchun ro'yxatni xotiradan emas, amaldagi Kodeksdan tekshirib turing.
Keyingi darsda
To'rtinchi darsda soliq to'lovchining o'ziga o'tamiz: Kodeks unga qanday huquq va majburiyatlar beradi, STIR nima va nega korxona soliq organida hisobga qo'yilishi shart.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
O'zbekiston rezidenti, yollanib ishlovchi dizayner Jasur 2026-yilda xorijiy kompaniyadan buyurtma bajarib, O'zbekiston hududidan tashqaridagi manbadan daromad oldi. Soliq kodeksiga ko'ra u bu daromad bo'yicha jami yillik daromad to'g'risidagi deklaratsiyani qachongacha taqdim etishi kerak?
«Buxoro lola» MChJga soliqni to'liq to'lamaslik (Soliq kodeksining 224-moddasi) uchun javobgarlikka tortish to'g'risida qaror chiqarilmoqda. Soliq kodeksining 217-moddasiga ko'ra bu huquqbuzarlik bo'yicha javobgarlikka tortish muddatining (uch yil) o'tishi qaysi paytdan hisoblanadi?
«Bodomgul servis» MChJ 2026-yil 10-dekabrda davlat ro'yxatidan o'tdi. Soliq kodeksining 73-moddasiga ko'ra kalendar yil soliq davri hisoblanadigan soliqlar bo'yicha uning birinchi soliq davri qaysi?
«Andijon tola» MChJ (QQS to'lovchi) o'z mahsulotini O'zbekiston hududidan eksport bojxona tartib-taomiliga olib chiqib, chet ellik xaridorga sotdi. Soliq kodeksiga ko'ra bu aylanmaga QQS qanday qo'llanadi?
«Sayram choy» MChJ ishtirokchisi bo'lgan, O'zbekiston norezidenti hisoblangan jismoniy shaxsga 30 000 000 so'm dividend hisobladi (xalqaro shartnoma bo'yicha imtiyoz qo'llanmaydi deb olinsin). Soliq kodeksining 382-moddasidagi stavka bo'yicha to'lov manbaida qancha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i ushlab qolinadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 16-modda, 1 va 2-qismlar · soliq va yig'im tushunchalari: soliq budjet tizimiga to'lanadigan majburiy beg'araz to'lov; yig'imning to'lanishi vakolatli organ yuridik ahamiyatga ega harakat qilishining shartlaridan biri
- Soliq kodeksi, 17-modda, 1-qism, 1–9-bandlar (shu jumladan 5-1-band) · O'zbekistonda belgilangan soliqlarning to'liq ro'yxati: QQS, aksiz, foyda, JShDS, yer qa'ridan foydalanganlik, maxsus renta, suv resurslari, mol-mulk, yer, ijtimoiy soliq
- Soliq kodeksi, 17-modda, 2 va 3-qismlar · yig'imlar belgilanishi mumkin; avtotransport kirishi va tranziti, 10 tonnadan og'ir yuk avtotransporti, alkogol, pivo va tamaki savdosi huquqi uchun yig'imlarni hisoblash va to'lash tartibi Kodeks bilan tartibga solinadi
- Soliq kodeksi, 17-modda, 4-qism · davlat bojini hisoblash va undirish tartibi davlat boji to'g'risidagi qonunchilikda belgilanadi
- Soliq kodeksi, 18-modda, 1-qism · maxsus soliq rejimlari ro'yxati, shu jumladan aylanmadan olinadigan soliq
- Soliq kodeksi, X–XIX bo'limlar · bo'lim sarlavhalari: X QQS, XI aksiz, XII foyda, XIII JShDS, XIV ijtimoiy soliq, XV mol-mulk, XVI yer, XVII suv resurslari, XVIII yer qa'ri, XVIII-1 maxsus renta solig'i, XIX yig'imlar
- QQS umumiy stavkasi · 12 foiz
- To'g'ri va egri soliq bo'linishi · umumiy iqtisodiy tushuncha; Soliq kodeksi 17-moddasida soliqlar bunday guruhlanmagan
- Misollar, ism va raqamlar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli