Kunlik naqd tushum inkassatorga topshirildi, bankka ertasi tushdi: bu pul hisobot sanasida qayerda turadi va qaysi schyotlar bilan yuradi?
Konditerlik zanjiri payshanba kechqurun 14 600 000 so'm tushumni inkassatorga berdi, bankka esa u juma kuni tushdi. Shu oraliqda pul kassada ham, bank ko'chirmasida ham yo'q. 21-son BHMS bo'yicha u 5710 schyotida turadi: bir haftalik jadval, uchta provodka, balans satrlari va pulni darhol bankka yozib qo'yishning oqibati.
«Shirinbuloq Konditer» MChJ uchta do'konda tort va shirinlik sotadi. Har kuni kechqurun kassir Lobar kunlik naqd tushumni qadoqlab inkassatorga topshiradi. Pul bankdagi hisob-kitob hisobvarag'iga keyingi ish kuni tushadi (bu muallif tomonidan tuzilgan shart, maqolada hamma joyda shunday). Payshanba kechqurun bosh buxgalter Hamida hisobot tuzmoqchi bo'lsa, savol tug'iladi: o'sha kuni topshirilgan 14 600 000 so'm hozir qayerda? Kassada yo'q, bank ko'chirmasida hali ko'rinmaydi, lekin yo'qolgani ham yo'q.
Bu maqola shu bo'shliqni hisobda qanday ko'rsatish kerakligini aytadi: qaysi schyot ishlatiladi, qaysi provodkalar beriladi, balansda pul qaysi satrga tushadi va nega pulni «bankka tushdi» deb oldindan yozib qo'yish xato.
Pul kassadan chiqdi, bankka hali kirmadi: u qayerda turadi?
Inkassatsiya deganda naqd pulni inkassatorlar orqali bankka yetkazish xizmati tushuniladi. Pul tashkilot kassasidan chiqadi, ammo hali bank hisobvarag'iga kirmaydi: bir necha soat yoki kun yo'lda bo'ladi. 21-son BHMS bunday pul uchun alohida schyot beradi: 5710 «Yo'ldagi pul mablag' (o'tkazma)lari».
Standartning 238-bandiga ko'ra bu schyotda «saqlash joyidan chiqib ketgan, ammo mo'ljallangan joyiga yetib bormagan pul mablag'lari» hisobga olinadi, jumladan inkassatorga berilgan tushum. Schyot tranzit hisobvaraq hisoblanadi va pul harakati ustidan uzluksiz nazorat uchun bog'lovchi vazifasini bajaradi. Oddiy so'z bilan: 5710 pulning «yo'ldagi qaydi». Pul kassadan chiqqanda u yerda yoziladi, bankka kirganda esa u yerdan olib tashlanadi. Shu bilan har bir so'm har lahzada qayerdaligi ko'rinib turadi.
Bir hafta misolida: har kuni qancha pul qayerda?
«Shirinbuloq Konditer» tushumi (muallif tomonidan tuzilgan, so'mda). Har kuni kechqurun butun tushum inkassatorga topshiriladi, kassada qoldiq qolmaydi. Bank ko'chirmasi boshlang'ich qoldig'i nol deb olingan:
| Kun | Kassaga tushum | Inkassatorga topshirildi | Bankka tushdi | Kun oxirida kassada (5010) | Kun oxirida yo'lda (5710) | Kun oxirida hisob-kitob hisobvarag'ida (5110) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Dushanba | 12 400 000 | 12 400 000 | 0 | 0 | 12 400 000 | 0 |
| Seshanba | 15 800 000 | 15 800 000 | 12 400 000 | 0 | 15 800 000 | 12 400 000 |
| Chorshanba | 11 200 000 | 11 200 000 | 15 800 000 | 0 | 11 200 000 | 28 200 000 |
| Payshanba | 14 600 000 | 14 600 000 | 11 200 000 | 0 | 14 600 000 | 39 400 000 |
| Juma | 18 000 000 | 18 000 000 | 14 600 000 | 0 | 18 000 000 | 54 000 000 |
Hisob: besh kunlik tushum 12 400 000 + 15 800 000 + 11 200 000 + 14 600 000 + 18 000 000 = 72 000 000 so'm. Bankka shundan 54 000 000 so'm tushgan (dushanba, seshanba, chorshanba va payshanba kunlari topshirilgan pul). Juma kuni topshirilgan 18 000 000 so'm yo'lda. Tekshiruv: 54 000 000 + 18 000 000 = 72 000 000. Har kuni kechqurun 5710 qoldig'i aynan o'sha kuni topshirilgan summaga teng, chunki oldingi kunning puli keyingi ish kuni bankka tushib bo'lgan.
Qaysi provodkalar beriladi?
Uch bosqich, hammasi 21-son BHMS dagi namunaviy qatorlar bilan. Misol uchun payshanba (14 600 000 so'm):
| Operatsiya | Debet | Kredit | Summa, so'm | Asos (21-son BHMS) |
|---|---|---|---|---|
| Kunlik naqd tushum kassaga tushdi | 5010 | 9010 | 14 600 000 | 223-band, 2-qator |
| Tushum inkassatorga topshirildi | 5710 | 5010 | 14 600 000 | 239-band, 1-qator |
| Pul bankdagi hisob-kitob hisobvarag'iga tushdi (ertasi kuni, ko'chirma bo'yicha) | 5110 | 5710 | 14 600 000 | 239-band, 7-qator |
Misolda tushum QQSsiz deb olingan, shuning uchun QQS bo'yicha alohida yozuv yo'q. Korxona tayyor mahsulotni (tort) sotgani uchun 9010 olindi; 223-bandning 2-qatorida 9010–9030 oralig'i berilgan, tovar yoki xizmat sotilganda tegishli schyotni tanlaysiz.
Boshqa ikkita yo'l ham standartda bor: - Pul inkassatorsiz, kassir o'zi bankka olib borib topshirsa, 5710 ishtirok etmaydi: Dt 5110 – Kt 5010 (226-band, 4-qator). - Inkassator pulni bankka olib bormay kassaga qaytarsa: Dt 5010 – Kt 5710 (239-band, 6-qator).
Standartda bank va auditorlik xizmatlari uchun to'lovlarga Dt 9430 – Kt 6990 qatori berilgan (412-band, 12-qator). Inkassatorlik xizmati haqini shu qatorga kiritish-kiritmaslikni korxona hisob siyosatida belgilaydi: standartning shu qatori inkassatsiyani alohida nomlamaydi.
Hisobot sanasida balansda va ko'chirmada nima ko'rinadi?
Hamida payshanba kechqurun hisobot tuzsa, schyotlar holati quyidagicha (muallif tomonidan tuzilgan, so'mda):
| Balans satri (181-son Nizom, 1-ilova) | Schyot | Qoldiq, so'm |
|---|---|---|
| 330 Kassadagi pul mablag'lari | 5000 | 0 |
| 340 Hisob-kitob schyotidagi pul mablag'lari | 5100 | 39 400 000 |
| 360 Boshqa pul mablag'lari va ekvivalentlari | 5500, 5600, 5700 | 14 600 000 |
| 320 Pul mablag'lari, jami (330 + 340 + 350 + 360) | 54 000 000 |
Valyuta schyoti (350-satr) bu misolda yo'q. Jami: 0 + 39 400 000 + 0 + 14 600 000 = 54 000 000 so'm. Muhimi: yo'ldagi pul balansdan tushib qolmaydi, u pul mablag'larining 360-satrida o'z o'rniga ega, 320-satr jamiga esa kiradi. Bank ko'chirmasi esa shu kuni 5100 qoldig'ini, ya'ni 39 400 000 so'mni ko'rsatadi, va u buxgalteriyadagi 340-satr qoldig'i bilan to'liq mos keladi.
Agar buxgalter pulni darhol bankka yozib qo'ysa-chi?
Ba'zan «inkassatorga berdik, demak bankda» deb yoziladi: Dt 5110 – Kt 5010, pul hali tushmagan bo'lsa ham. Natijani solishtiring (payshanba kechqurun, so'mda):
| Ko'rsatkich | 5710 orqali (to'g'ri) | Darhol 5110 ga yozilsa | Bank ko'chirmasi |
|---|---|---|---|
| Hisob-kitob hisobvarag'i (5110) qoldig'i | 39 400 000 | 54 000 000 | 39 400 000 |
| Yo'ldagi pul (5710) qoldig'i | 14 600 000 | 0 | – |
| Buxgalteriya va ko'chirma farqi | 0 | 14 600 000 | – |
Ikkinchi ustunda hisob-kitob hisobvarag'i qoldig'i 12 400 000 + 15 800 000 + 11 200 000 + 14 600 000 = 54 000 000 so'm chiqadi, ko'chirmada esa 39 400 000. Farq 54 000 000 − 39 400 000 = 14 600 000 so'm, aynan oxirgi inkassatsiya summasi. 225-bandga ko'ra 5110 debetida «hisob-kitob hisobvarag'iga pul mablag'larining kelib tushishi» aks ettiriladi, bank ko'chirmasini tekshirishda esa xato olib borilgan summalar 4860 yoki 6960 bilan bog'lanadi. Bankka kirmagan pulni 5110 da ko'rsatish bu ta'rifga to'g'ri kelmaydi va har kuni ko'chirma bilan solishtirishda «xayoliy» farq hosil qiladi. 5710 schyoti aynan shu farqni oldindan tushuntirib turadi.
Amaliy maslahat
- Har kuni kechqurun 5710 qoldig'ini tekshiring. Misoldagidek kun oxirida qoldiq bugun topshirilgan summaga teng bo'lishi kerak. Agar undan katta bo'lsa, oldingi kunlarning puli hali bankka kirmagan; sababini ko'chirma va inkassator hujjati bilan aniqlang (amaliy maslahat).
- Analitik hisobni ajrating. Standart 5700 bo'yicha analitik hisobni pul o'tkazmalarining turlari bo'yicha yuritishni talab qiladi (238-band). Shu bilan birga har bir topshirish kuni va inkassator bo'yicha ajratib qo'ysangiz, qaysi summa hali tushmaganini darrov ko'rasiz (amaliy maslahat).
- Inkassatorga topshirilgan summani tasdiqlovchi hujjatni saqlang. 5710 dagi yozuv shu hujjatga tayanadi; ko'chirma bilan solishtirganda u asosiy dalil bo'ladi (amaliy maslahat).
- Yil oxirida alohida e'tibor bering. Hisobot sanasida yo'lda turgan pul 360-satrga kiradi; uni kassa yoki bank qoldig'iga qo'shib yubormang (181-son Nizom, 1-ilova).
- Tushmagan pul bir necha kun 5710 da turib qolsa, buni signal deb biling. Bank va inkassator bilan solishtirish dalolatnomasini rasmiylashtiring, pul qaytib kelsa Dt 5010 – Kt 5710 yozuvini bering (239-band, 6-qator).
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Kassadagi savdo tushumi inkassatorga topshirilganda Dt 5710 Kt 5010 yozildi. Endi bu pul bankdagi hisob-kitob hisobvarag'iga kelib tushdi. Qanday provodka beriladi?
«Arnasoy kimyo» MChJ chek daftarchasiga hisob-kitob hisobvarag'idan 10 mln so'm deponentladi. Cheklar bo'yicha bank 6,2 mln so'm to'ladi; yana 1,5 mln so'mlik chek ta'minotchiga berilgan, lekin hali bankka to'lovga taqdim etilmagan (summalar shartli). 21-son BHMS 232-bandiga ko'ra 5520 «Chek daftarchalari» schyotining qoldig'i qancha?
«Chinoz eksport» MChJ kassasida saqlanayotgan chet el valyutasidagi pul mablag'larini mamlakat ichidagi valyuta hisobvarag'iga topshirdi. 21-son BHMS 229-band jadvalining 3-qatoriga ko'ra qanday provodka beriladi?
Darslikdagi soddalashtirilgan depozit multiplikatori modelida banklar majburiy zaxiradan tashqari pul saqlamaydi, berilgan kreditlarning hammasi yana bankka depozit bo'lib qaytadi. Shartli zaxira me'yori 20% bo'lsa, tizimga kelgan 10 000 000 so'm yangi depozit hisobiga jami depozitlar ko'pi bilan qanchaga ko'payishi mumkin (multiplikator = 1 / zaxira me'yori)?
Korxona to'lov muddatiga 3 oy qolgan, nominali 20 000 000 so'm bo'lgan vekselni bankka hisobga (diskontga) berdi. Bank yillik 24% hisob stavkasini qo'lladi, chegirma nominaldan hisoblanadi (chegirma = nominal × stavka × oylar / 12). Korxona bankdan qancha pul oladi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Bank bo'limi
- Inkassatsiya
- Yo'ldagi pul o'tkazmalari
- Bank ko'chirmasi
- Tranzit schyot
- Kassa kirim va chiqim orderi nima uchun kerak?
- Bank hisob raqami nima va 12 million so'm bir korxonadan ikkinchisiga qanday «yuradi»?
- Buxgalteriya balansini (1-shakl) satrma-satr to'ldirish: har bir satrga qaysi schyot qoldig'i yoziladi?
Manbalar
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma», 237, 238 va 239-bandlar (1, 6 va 7-qatorlar) · 5710 «Yo'ldagi pul mablag' (o'tkazma)lari»: saqlash joyidan chiqib ketgan, ammo mo'ljallangan joyiga yetib bormagan pul mablag'lari, shu jumladan inkassatorga berilgan tushum; schyot tranzit hisobvaraq; analitik hisob turlari bo'yicha; Dt 5710 – Kt 5010 (inkassatorga topshirish), Dt 5110 – Kt 5710 (bankdagi hisob-kitob hisobvarag'iga kelib tushishi), Dt 5010 – Kt 5710 (kassaga qaytib kelishi)
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma», 223-band (2 va 11-qatorlar) · Dt 5010 – Kt 9010–9030 (mahsulot, tovar, xizmatning naqd pulga sotilishi); kassadan topshirilgan pulning hisob-kitob hisobvarag'iga o'tkazilishi
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma», 224, 225 va 226-bandlar (4-qator) · 5110 «Hisob-kitob hisobvarag'i»: debetida hisob-kitob hisobvarag'iga pul mablag'larining kelib tushishi aks ettiriladi (225-band); bank ko'chirmasini tekshirishda xato olib borilgan summalar 4860 yoki 6960 bilan bog'lanadi; Dt 5110 – Kt 5010 (pul kassadan hisob-kitob hisobvarag'iga topshirilishi)
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma», 412-band (12-qator) · Dt 9430 – Kt 6990 (bank va auditorlik xizmatlari uchun to'lovlar)
- O'zbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 8-oktabrdagi 181-son buyrug'i «Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni to'g'risidagi Nizomni tasdiqlash haqida» (Adliya vazirligida 2024-yil 4-noyabrda 3567-son bilan ro'yxatga olingan, 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan), 1-ilova «Buxgalteriya balansi»: 320, 330, 340 va 360-satrlar · pul mablag'lari jami = 330 (kassa, 5000) + 340 (hisob-kitob schyoti, 5100) + 350 (valyuta schyoti, 5200) + 360 (5500, 5600, 5700 schyotlari)
- Misol: korxona, xodimlar nomi, tushum summalari va topshirish tartibi · muallif tomonidan tuzilgan, shartli; tushum QQSsiz deb olingan