Gerbli qog'oz solig'i (1765): bitta soliq qanday qilib butun mustamlakalarni oyoqqa turg'azdi?
Gazeta, shartnoma, hatto o'yin kartasi ham maxsus muhrlangan qog'ozda bo'lishi kerak edi. 1765-yilda Britaniya parlamenti Amerika mustamlakalariga solgan "gerbli yig'im" bir yil ham yashamadi, ammo soliq va vakillik haqidagi bahsni boshlab berdi. Qisqa tezislar va hujjatga solinadigan qat'iy yig'im bo'yicha shartli hisob.
Soliqni har kuni qo'lingizda ushlab yursangiz, unga munosabatingiz qanday bo'lardi? 1765-yilda Shimoliy Amerikadagi Britaniya mustamlakalari aholisi aynan shu holatga tushdi: gazeta, shartnoma va hatto o'yin kartasi ham maxsus muhrlangan qog'ozda bo'lishi kerak edi. Bu soliq bir yildan kam amal qildi, ammo uning ortidan chiqqan bahs soliq tarixida chuqur iz qoldirdi.
Asosiy tezislar
- Nimaga soliq solingan. Britannica ta'rifiga ko'ra, Gerbli yig'im to'g'risidagi qonun (Stamp Act) Britaniya parlamentining mustamlakalardagi barcha tijorat va huquqiy hujjatlar, gazetalar, risolalar, o'yin kartalari, almanaxlar va o'yin toshlariga to'g'ridan-to'g'ri soliq solish orqali daromad olishga qaratilgan birinchi urinishi bo'lgan.
- Nega kerak bo'lgan. Britannica yozishicha, maqsad mustamlakalarni himoya qilish xarajatlarining bir qismini qoplash edi. Britaniya moliya vaziri (G'azna kansleri) Jorj Grenvil shakar to'g'risidagi qonun (1764) bilan birga bu soliq ushbu xarajatlarning kamida yarmini qoplaydi deb umid qilgan.
- Kuchga kirishi. Milliy Konstitutsiya markazi ma'lumotiga ko'ra, qonun 1765-yil 1-noyabrda, oylab davom etgan noroziliklarga qaramay, mustamlakalarda kuchga kirgan.
- Ko'rinadigan soliq, keng norozilik. Soliq narx ichiga yashiringan emas edi: har bir hujjatdagi muhr uni ko'zga ko'rsatib turardi. Britannica qayd etishicha, mustamlakachilar muhrlardan foydalanishdan bosh tortgan, muhr tarqatuvchilarga tazyiq o'tkazgan va ingliz tovarlarini boykot qilgan.
- "Vakilsiz soliq" bahsi. 1765-yil oktabrida to'qqiz mustamlaka vakillari Nyu-Yorkda yig'ilib, qonunni bekor qilishni so'radi (Britannica). Kongress qarorlarida mustamlakachilarga faqat ular o'zlari saylagan assambleyalar soliq solishi mumkinligi aytilgan: ularning fikricha, London parlamentida mustamlakalar vakili yo'q edi.
- Bekor qilinishi. Parlament qonunni 1766-yil 18-martda bekor qildi. Britannica bunga asosiy sabab mustamlakalarga eksporti qisqargan ingliz savdogarlari va ishlab chiqaruvchilarining bosimi (bekor qilishni so'ragan ko'plab petitsiyalar) bo'lganini yozadi. Shu bilan birga parlament Deklarativ aktni qabul qilib, mustamlakalar uchun "har qanday holatda" qonun chiqarish huquqini ta'kidladi.
- Saboq. Soliq stavkasi qanchalik kichik bo'lmasin, to'lovchi uni adolatsiz yoki o'z roziligisiz solingan deb bilsa, yig'ish qiyinlashadi. Bugun ko'p mamlakatlarda soliqlarning qonun bilan, saylangan vakillik organi orqali belgilanishi ham shu tamoyilga borib taqaladi.
O'shanda va hozir
| Jihat | Gerbli yig'im (1765) | Bugungi soliq tizimi |
|---|---|---|
| Soliq obyekti | Hujjat va bosma qog'oz varag'i | Daromad, qo'shilgan qiymat, mol-mulk va boshqalar |
| To'lov isboti | Qog'ozdagi muhr | Elektron hisobvaraq-faktura, chek, soliq hisoboti |
| Kim belgilagan | Mustamlakalar vakili bo'lmagan parlament | Qonun asosida, vakillik organi orqali |
| To'lovchi nimani ko'radi | Har bir varaqdagi muhrni | Chekdagi soliq summasini, hisobotdagi qatorni |
| Rad etish oqibati | Hujjatdan foydalanishdan bosh tortish, boykot | Huquqiy nizo tartibi: shikoyat va sud |
Misol: qat'iy yig'im kimga og'irroq tushadi?
Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli. Bu O'zbekistondagi biror amaldagi yig'im emas, faqat 1765-yilgi mantiqni tushuntirish uchun o'ylab topilgan "hujjat yig'imi".
Tasavvur qiling, har bir bosma varaq uchun narxidan qat'i nazar 1 000 so'm qat'iy yig'im to'lanadi.
| Kim | Hujjat qiymati | Yig'im | Yig'imning qiymatdagi ulushi |
|---|---|---|---|
| "Sahifa" bosmaxonasi, bitta gazeta | 5 000 so'm | 1 000 so'm | 20% |
| Notarius Farrux, 50 mln so'mlik shartnomaning bitta varag'i | 50 000 000 so'm | 1 000 so'm | 0,002% |
"Sahifa" kuniga 400 ta gazeta chiqarsa, kunlik yig'im 400 × 1 000 = 400 000 so'm, 30 kunda esa 12 000 000 so'm bo'ladi. Arzon va ommaviy bosma mahsulot uchun yig'im narxning beshdan biriga teng, qimmat shartnoma uchun esa deyarli sezilmaydi. 1765-yilda ham gazetachilar, huquqshunoslar va savdogarlar, ya'ni har kuni ko'p qog'oz ishlatadiganlar norozilarning eng faol qismiga aylangani bejiz emas.
Oldingi davr bilan bog'liqlik: Magna Carta (1215) 12-bandida qirolning ayrim yig'imlarni qirollikning umumiy kengashisiz sola olmasligi yozilgan edi; 1765-yilgi bahs xuddi shu g'oyani okean ortidagi mustamlakalarga ko'chirdi. Keyingi bosqichda, 1799-yilda Britaniya urush xarajatlari uchun daromad solig'iga murojaat qildi.
Yana qarang
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: Stamp Act (Great Britain, 1765) · Britaniya parlamentining mustamlakalardagi barcha tijorat va huquqiy hujjatlar, gazetalar, risolalar, o'yin kartalari, almanaxlar va o'yin toshlariga to'g'ridan-to'g'ri soliq solish orqali daromad olishga birinchi urinishi; Grenvil shakar to'g'risidagi qonun va gerbli yig'im birgalikda mudofaa xarajatlarining kamida yarmini qoplashiga umid qilgani; muhrlardan foydalanishni rad etish, muhr tarqatuvchilarga tazyiq; savdogar va ishlab chiqaruvchilar bosimi bilan 1766-yil boshida bekor qilingani va Deklarativ akt
- National Constitution Center (Constitution Daily): On this day, the Stamp Act plants seeds of the Revolution · Gerbli yig'im to'g'risidagi qonun 1765-yil 1-noyabrda, oylab davom etgan noroziliklarga qaramay, mustamlakalarda kuchga kirgani; tez orada bekor qilingani, ammo inqilobga olib kelgan voqealar zanjirini boshlagani
- Encyclopaedia Britannica: Stamp Act Congress (1765) · 1765-yil oktabrida to'qqiz mustamlaka vakillari Nyu-Yorkda yig'ilib, qonunni bekor qilishni so'ragani
- American Battlefield Trust: The Resolutions of the Stamp Act Congress · Kongress qarorlari matni: mustamlakachilarga faqat o'z assambleyalari soliq solishi mumkinligi haqidagi da'vo
- History of Parliament: 'Very grievous and unconstitutional'? The repeal of the (American) Stamp Act (1766) · 1765-yil iyulida Grenvil hukumati o'rniga kelgan Rokingem hukumati qonunni bekor qilishga qaror qilgani
- American Battlefield Trust: Parliament – An Act Repealing the Stamp Act; March 18, 1766 · qonunni bekor qilish akti, 1766-yil 18-mart; o'sha kuni Deklarativ akt ham qabul qilingani
- "Sahifa" bosmaxonasi misoli va "o'shanda va hozir" jadvali · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar (amaldagi biror yig'im stavkasi emas); hisob python bilan tekshirilgan