Eksportga valyutada ikki marta bo'nak olindi, mahsulot keyin jo'natildi: tushum qaysi kurslarda yoziladi va qolgan qarz qanday qayta baholanadi?
Kontrakt summasining yarmi ikki bo'lib oldindan keldi, qolgani jo'natishdan keyin. Bitta sotuv uch xil kursda yoziladi: har bir bo'nak o'z kunidagi kursda, qolgan qism jo'natish kunidagi kursda. Bo'nak nega oy oxirida qayta baholanmaydi, qolgan qarz esa nega baholanadi: trikotaj korxonasi misolida to'liq zanjir.
"Uychi Trikotaj" MChJ chet ellik ulgurji xaridor bilan 50 000 AQSh dollarlik bolalar kiyimi kontraktini imzoladi. To'lov sharti uch bosqichli: 15 000 dollar imzolangandan keyin, yana 10 000 dollar ikki haftadan so'ng, qolgan 25 000 dollar esa yuk jo'natilgach. Bosh buxgalter Ziyoda kontraktni o'qib bo'lib, bitta sotuv buxgalteriyada uchta har xil kurs bilan yozilishini tushundi va har bir qadamni oldindan jadvalga tushirdi.
Kontrakt va eksport rejimining umumiy hisobi saytdagi alohida maqolada yoritilgan. Bu yerda faqat bitta savol: oldindan valyutada pul olingan eksport qanday hisobga olinadi.
Qanday hujjatlar rasmiylashtiriladi?
Kursni va sanani to'g'ri tanlash uchun avval qog'ozlar joyida bo'lishi kerak. Ziyoda kontrakt papkasiga quyidagilarni yig'di:
| Hujjat | Hisobda nima uchun kerak | Asos |
|---|---|---|
| Kontrakt yoki uning tasdiqlangan ko'chirma nusxasi | To'lov bosqichlari va bo'nak qaytarish majburiyatisiz olinganmi, shu yerdan ko'rinadi | Soliq kodeksi, 261-modda, birinchi qismning 1-bandi; 22-son BHMS, 9 va 10-bandlar |
| Har bir to'lov bo'yicha bank hujjati (ko'chirma) | Valyuta operatsiyasi sanasi = pul bank hisobvarag'iga kelib tushgan sana, kurs shu kundan olinadi | 22-son BHMS, ilova |
| Tovarni olib chiqishga asos bo'lgan bojxona yuk deklaratsiyasi | Tovar eksport rejimida chiqarilganini tasdiqlaydi; eksport rasmiylashtiruvi uchun hujjatlarning ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi | Soliq kodeksi, 261-modda, birinchi qismning 2-bandi; Bojxona kodeksi, 31-modda |
| Tovarning kuzatuv hujjatlari: tijorat hujjatlari (invoys, ya'ni hisobvaraq-faktura; yuklab jo'natish va o'rov varaqlari; shuningdek bitim tuzilganini tasdiqlovchi boshqa hujjatlar) va transport hujjatlari (konosament, yuk xati yoki tashish shartnomasi borligini tasdiqlovchi boshqa hujjat) | Yuk tashuvchiga topshirilgan sana ko'rinadi, tushum sanasini asoslashda kerak bo'ladi (amaliy maslahat) | Bojxona kodeksi, 9-modda |
| Xaridorga taqdim etilgan hisob-kitob hujjati | Dt 4010 – Kt 9010 shu hujjatdagi summaga yoziladi; bo'nak ham shu hujjat taqdim etilganda hisobga olinadi | 21-son BHMS, 383-band, 1-qator; 174-band, 5-qator |
Valyutada kelgan bo'nak qaysi kursda yoziladi?
22-son BHMS ning 7-bandiga ko'ra valyutadagi operatsiya amalga oshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi bo'yicha tan olinadi. Standart ilovasida bank hisobvaraqlari bo'yicha operatsiya sanasi aniq aytilgan: pul bank hisobvarag'iga kelib tushgan sana. Demak, har bir bo'nak o'zi kelgan kundagi kursda yoziladi.
Misoldagi barcha sanalar va kurslar (shartli):
| Sana | Voqea | Valyuta, dollar | Kurs, so'm | So'mda |
|---|---|---|---|---|
| 5-sentabr | 1-bo'nak keldi | 15 000 | 12 400 | 186 000 000 |
| 19-sentabr | 2-bo'nak keldi | 10 000 | 12 450 | 124 500 000 |
| 30-sentabr | Oy oxiri | – | 12 480 | bo'nak qayta baholanmaydi |
| 10-oktabr | Yuk jo'natildi | 50 000 | 12 520 | tushum quyida hisoblangan |
| 31-oktabr | Oy oxiri, qolgan qarz | 25 000 | 12 560 | +1 000 000 |
| 18-noyabr | Qolgan to'lov keldi | 25 000 | 12 470 | 311 750 000 |
Ikkala bo'nak 6310 schyotida jami 186 000 000 + 124 500 000 = 310 500 000 so'm bo'lib turadi. 21-son BHMS ning 271-bandiga ko'ra olingan bo'naklar bo'yicha analitik hisob har bir bo'nak turi bo'yicha alohida yuritiladi. Ziyoda buni yana bir qadam aniqlashtirdi: har bir bo'nakni alohida qatorda, o'z kursi bilan yozdi. Keyinroq bu juda asqatadi.
Oy oxirida bo'nak qayta baholanadimi?
Yo'q. 22-son BHMS ning 9-bandi monetar moddalarga valyutadagi debitorlik va kreditorlik qarzlarini kiritadi, lekin qaytarish majburiyatisiz olingan bo'naklarni bundan alohida chiqarib qo'yadi. 10-band esa tovarlar uchun qaytarish majburiyatisiz oldindan olingan bo'naklarni to'g'ridan-to'g'ri nomonetar moddalar qatoriga qo'yadi. Nomonetar modda operatsiya sanasidagi kursda bir marta yoziladi va keyin kurs o'zgarsa ham qayta hisoblanmaydi.
30-sentabrda kurs 12 480 so'mga ko'tarildi. Agar Ziyoda bo'nakni ham qayta baholaganida nima bo'lardi?
| Ko'rsatkich | Hisob | Natija, so'm |
|---|---|---|
| Bo'nak yangi kursda | 25 000 × 12 480 | 312 000 000 |
| Bo'nak hisobdagi summasi | 186 000 000 + 124 500 000 | 310 500 000 |
| Noto'g'ri "kurs farqi" | 312 000 000 − 310 500 000 | 1 500 000 zarar |
Bu 1 500 000 so'mlik zarar xayoliy bo'lardi: korxona xaridorga dollar qaytarmaydi, balki mahsulot beradi. Shuning uchun 30-sentabrda 6310 ga hech qanday yozuv berilmaydi.
Ikki nozik joy bor:
- Valyutaning o'zi qayta baholanadi. Bo'nak sifatida kelgan dollar 5210 schyotida turgan bo'lsa, bu bankdagi valyuta mablag'i, ya'ni monetar modda (9-band). Uni oy oxirida qayta baholash kerak. Bu misolda faqat xaridor bilan hisob-kitob kuzatilgan, bankdagi valyuta qoldig'ining qayta bahosi alohida.
- Kontrakt matni muhim. Standart faqat "qaytarish majburiyatisiz" olingan bo'nakni monetar moddalardan chiqaradi. Bo'nak shartnomada qanday shart bilan olinganini yurist bilan birga baholang va xulosani hisob siyosatida qayd eting (amaliy maslahat).
Yuk jo'natilganda tushum qanday kurslarga bo'linadi?
Tushum qaysi kunda yozilishini 2-son BHMS ning 16-bandi hal qiladi: «tovarlarga egalik qilishning xatar va afzalliklarining katta qismi xaridorga» o'tgan bo'lishi va yana to'rtta shart bajarilishi kerak. Misolda kontrakt bo'yicha bu 10-oktabrda, yuk tashuvchiga topshirilgan kuni sodir bo'ldi.
Kursni esa 22-son BHMS ning 12-bandi belgilaydi: mahsulot valyutada olingan bo'nak hisobiga sotilsa, daromadning bo'nakka teng qismi bo'nak olingan sanadagi kursda tan olinadi. Bo'nak ikki marta kelgani uchun ikki xil kurs ishlatiladi. Bo'nak bilan yopilmagan qism esa daromad tan olingan kundagi kursda yoziladi (7-band va ilova).
| Tushum qismi | Dollar | Kurs, so'm | So'mda |
|---|---|---|---|
| 1-bo'nak hisobiga | 15 000 | 12 400 | 186 000 000 |
| 2-bo'nak hisobiga | 10 000 | 12 450 | 124 500 000 |
| Bo'naksiz qism | 25 000 | 12 520 | 313 000 000 |
| Jami tushum | 50 000 | – | 623 500 000 |
Tez-tez uchraydigan xato: butun 50 000 dollarni jo'natish kunidagi kursda yozish. Unda tushum 50 000 × 12 520 = 626 000 000 so'm bo'lib, haqiqiydan 2 500 000 so'm ko'p ko'rsatilardi.
Jo'natish kuni tushum va bo'nak bitta qarzga yig'iladi: 4010 debetiga 623 500 000 so'm yoziladi, undan bo'nak 310 500 000 so'm chegiriladi. Qoldiq 313 000 000 so'm, bu aynan 25 000 × 12 520. Ya'ni 4010 da faqat haqiqatan undirilishi kerak bo'lgan 25 000 dollar qoladi. Mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi 470 000 000 so'm (shartli).
Qolgan qarz qanday qayta baholanadi va yopiladi?
Bo'naksiz qism uchun xaridorning qarzi endi oddiy valyutadagi debitorlik qarzi, ya'ni monetar modda. U har oy oxirida qayta baholanadi (8-band), farq moliyaviy faoliyat daromadi yoki xarajatiga yoziladi (11-band).
31-oktabr. 25 000 × (12 560 − 12 520) = +1 000 000 so'm. 4010 qoldig'i 314 000 000 so'mga yetdi.
18-noyabr. Bankka 25 000 × 12 470 = 311 750 000 so'm keldi. Farq: 311 750 000 − 314 000 000 = −2 250 000 so'm salbiy kurs farqi.
Butun zanjirning provodkalari:
| Sana | Operatsiya | Debet | Kredit | Summa, so'm | Asos (21-son BHMS) |
|---|---|---|---|---|---|
| 5-sentabr | 1-bo'nak valyuta hisobvarag'iga keldi | 5210 | 6310 | 186 000 000 | 229-band, 8-qator; 272-band, 1-qator |
| 19-sentabr | 2-bo'nak valyuta hisobvarag'iga keldi | 5210 | 6310 | 124 500 000 | 229-band, 8-qator; 272-band, 1-qator |
| 10-oktabr | Xaridorga hisob-kitob hujjati taqdim etildi (tushum) | 4010 | 9010 | 623 500 000 | 383-band, 1-qator; 174-band, 1-qator |
| 10-oktabr | Ikkala bo'nak hisobga olindi | 6310 | 4010 | 310 500 000 | 174-band, 5-qator; 272-band, 2-qator |
| 10-oktabr | Sotilgan mahsulot tannarxi | 9110 | 2810 | 470 000 000 | 390-band, 1-qator |
| 31-oktabr | Qolgan qarz bo'yicha ijobiy kurs farqi | 4010 | 9540 | 1 000 000 | 421-band, 4-qator |
| 18-noyabr | Qolgan 25 000 dollar keldi | 5210 | 4010 | 311 750 000 | 229-band, 2-qator |
| 18-noyabr | Salbiy kurs farqi | 9620 | 4010 | 2 250 000 | 427-band, 3-qator |
Tekshiruv: 4010 bo'yicha debet 623 500 000 + 1 000 000 = 624 500 000; kredit 310 500 000 + 311 750 000 + 2 250 000 = 624 500 000. Qoldiq nol.
| Yakuniy ko'rsatkich | So'm |
|---|---|
| Tushum (9010) | 623 500 000 |
| Sof kurs farqi (1 000 000 − 2 250 000) | −1 250 000 |
| Xaridordan jami kelgan pul (186 000 000 + 124 500 000 + 311 750 000) | 622 250 000 |
Tushum va sof kurs farqi yig'indisi (623 500 000 − 1 250 000) kelgan pulga teng: hisob yopildi. Kurs farqi tushumni o'zgartirmaydi, u moliyaviy natijada alohida ko'rinadi.
Yuk ikki partiyada jo'natilsa, bo'nak qaysi partiyaga yoziladi?
Bu savolga 22-son BHMS javob bermaydi: 12-band faqat "bo'nakka teng qism bo'nak sanasidagi kursda" deydi, bir nechta bo'nak bir nechta partiyaga qanday taqsimlanishini aytmaydi. Masalan, birinchi partiya 20 000 dollarlik bo'lsa, uning 15 000 dollari 1-bo'nak hisobiga, 5 000 dollari 2-bo'nak hisobiga yoziladimi yoki boshqa tartibdami, buni tashkilot o'zi belgilaydi. Tanlangan tartibni hisob siyosatida yozib qo'ying va barcha kontraktlarda bir xil qo'llang (amaliy maslahat).
Amaliy maslahat
- Har bir bo'nakni alohida qatorda yuriting. Summa, kelgan sana va kurs bitta qatorda tursa, jo'natish kunida tushumni bo'lish bir daqiqalik ish bo'ladi (amaliy maslahat).
- Oy oxiridagi ro'yxat: 4010 dagi valyutadagi qarzlar va 5210 dagi valyuta qayta baholanadi; 6310 dagi qaytarish majburiyatisiz olingan bo'naklar qayta baholanmaydi (22-son BHMS, 8, 9 va 10-bandlar).
- Jo'natish kunidagi tekshiruv: bo'nak hisobga olingandan keyin 4010 qoldig'i "bo'naksiz qolgan dollar × jo'natish kunidagi kurs" ga teng bo'lishi kerak. Misolda: 25 000 × 12 520 = 313 000 000 so'm. Teng chiqmasa, bo'nak yoki tushum noto'g'ri kursda yozilgan (amaliy maslahat).
- Kurs farqini tushumga qo'shmang. 9540 va 9620 dagi summalar moliyaviy faoliyat natijasi; 9010 dagi tushum jo'natish kunidan keyin o'zgarmaydi (22-son BHMS, 11-band).
Eksportning QQS jihati, ya'ni nol darajali stavka va kirim QQSni hisobga olish, alohida maqolada ko'rib chiqilgan.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Samarqand quruq meva» MChJ eksport shartnomasi bo'yicha xorijiy xaridordan 8 000 AQSh dollar olishi kerak: qarz hisobda sotuv kunidagi shartli 12 600 so'm kursida turibdi. Boshqa shartnoma bo'yicha boshqa xaridordan qaytarish majburiyatisiz 3 000 dollar bo'nak olingan va u 12 500 so'm kursida hisobga olingan. Oy oxirida Markaziy bank kursi shartli 12 700 so'm bo'ldi. 22-son BHMS bo'yicha oy oxirida kurs farqidan qancha daromad tan olinadi?
Eksportchi partiyani keyin bo'lib-bo'lib jo'natish uchun bojxona ombori rejimiga joylashtirdi. Bojxona kodeksining 95-moddasiga ko'ra bojxona organini xabardor qilgan holda omborda quyidagilardan qaysi birini bajarish mumkin?
To'qimachilik korxonasi o'z mahsulotini eksport bojxona rejimiga joylashtirdi. Bojxona kodeksiga ko'ra tovar qachon O'zbekiston tovari maqomini yo'qotadi?
Bojxona hududida qayta ishlash rejimida tikuv-trikotaj korxonasi 25 tonna chet el ip-kalavasidan 21 tonna trikotaj mato oldi (shartli). Bojxona kodeksi, 11-moddadagi ta'rif bo'yicha qayta ishlash mahsulotining chiqish normasi qancha?
Tovarni ishlab chiqarishda ikki mamlakat ishtirok etdi. Bojxona kodeksining 360-moddasiga ko'ra quyidagilardan qaysi biri tovarni yetarli darajada qayta ishlash mezoni hisoblanadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Import-eksport bo'limi
- Eksport rejimi (10-kod): chet ellik xaridorga jo'natilgan mahsulot tushumi va valyutadagi qarz buxgalteriyada qanday yuradi?
- Chet ellik yetkazib beruvchiga valyutada bo'nak to'landi, tovar keyin keldi: qaysi kursda yoziladi?
- Valyuta kursi o'zgarsa, kurs farqi buxgalteriyada qayerda aks etadi?
- Olingan bo'nak
- Monetar moddalar
- Nomonetar moddalar
- 6310 Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo'naklar – joriy qismi
Manbalar
- 22-son BHMS «Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi» (iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 6-dekabrdagi 201-son buyrug'i, Adliya vazirligida 2024-yil 19-dekabrda 3587-son bilan ro'yxatga olingan), 7, 8, 9, 10, 11 va 12-bandlar hamda ilova · operatsiya sanasidagi Markaziy bank kursi; monetar moddalarni har oy qayta baholash; qaytarish majburiyatisiz olingan bo'naklar monetar moddalarga kirmaydi va nomonetar modda sifatida qayta hisoblanmaydi; kurs farqi moliyaviy faoliyat daromadi (xarajati); olingan bo'nak hisobiga sotilgan qism bo'yicha daromad bo'nak olingan sanadagi kursda; ilovada bank hisobvarag'i operatsiyalari va daromadlar sanasi
- 2-son BHMS «Asosiy xo'jalik faoliyatidan daromadlar», 16-band · tovarlarni sotishdan daromadni tan olish shartlari (xatar va afzalliklarning katta qismi xaridorga o'tishi va boshqa to'rt shart)
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 174-band (1 va 5-qatorlar), 229-band (2 va 8-qatorlar), 271-band, 272-band (1 va 2-qatorlar), 383-band (1-qator), 390-band (1-qator), 421-band (4-qator), 427-band (3-qator) · Dt 5210 – Kt 6310 bo'nak olinishi; Dt 4010 – Kt 9010 tushum; Dt 6310 – Kt 4010 bo'nakning hisobga olinishi; Dt 9110 – Kt 2810 tannarx; Dt 4010 – Kt 9540 ijobiy kurs farqi; Dt 5210 – Kt 4010 qolgan to'lov; Dt 9620 – Kt 4010 salbiy kurs farqi; 6300 bo'yicha analitik hisob har bir bo'nak turi bo'yicha alohida
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 261-modda (birinchi qismning 1 va 2-bandlari) · kontrakt va tovarni olib chiqishga asos bo'lgan bojxona yuk deklaratsiyasi eksportni tasdiqlovchi hujjatlar sifatida
- O'zbekiston Respublikasi Bojxona kodeksi, 9 va 31-moddalar · tovarning kuzatuv hujjatlari: tijorat va transport hujjatlari; eksport bojxona rejimi uchun hujjatlar ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi
- Misol, korxona nomi, kurslar va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli (haqiqiy Markaziy bank kurslari emas)