Sug'urtachi nega hammaga bir xil narx bermaydi: teskari tanlov nima va u mukofotni qanday oshirib yuboradi?
Xavfi kam mijoz «narx qimmat» deb polisdan voz kechsa, qolganlarning o'rtacha xavfi oshadi, mukofot yana ko'tariladi. Bunga teskari tanlov deyiladi. To'rt guruh choyxona misolida bu zanjir bosqichma-bosqich hisoblab chiqildi: nega sug'urtachi xavf guruhlariga bo'lib narx qo'yadi va siz buni qanday foydalana olasiz.
Sanobar opa "Kaftar" choyxonasini yuritadi. Yangi yil oldidan sug'urtachidan mol-mulk polisi bo'yicha narx so'radi va javobdan g'ashi keldi: "Bizning choyxonada elektr simlari yil boshida butunlay almashtirilgan, yonayotgan chiroqni qoldirib ketadigan odat yo'q. Qo'shni choyxonaning simlari 20 yillik, nega biz bir xil to'laymiz?" Savol aniq: sug'urtachi nega hamma uchun bir xil narx qo'ymaydi, va bir xil narx qo'ysa nima bo'ladi?
Javob iqtisodiyotda teskari tanlov (inglizcha adverse selection) deb ataladi. Quyida buni shartli misolda bosqichma-bosqich hisoblaymiz. Misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar tarifga yoki real statistikaga tegishli emas.
Teskari tanlov nima?
Sug'urta shartnomasi tuzilganda ikki tomon bir xil narsani bilmaydi. Choyxona egasi o'z simlari, o'choq va xodimlari haqida sug'urtachidan ko'proq biladi. Sug'urtachi esa har bir kelgan mijozning haqiqiy xavfini ko'ra olmaydi. Axborot bunday teng bo'lmasa, polis eng ko'p kerak bo'ladigan odamlar aynan xavfi yuqorilar bo'ladi. Xavfi kam mijoz narxni qimmat deb hisoblab ketadi, qolganlarning o'rtacha xavfi oshadi.
Bu so'z firibgarlik degani emas. Odam yolg'on gapirmasa ham, o'z xavfini biladi va narxga qarab qaror qiladi. Bu g'oya iqtisodchi Jorj Akerlofning 1970-yilda e'lon qilingan mashhur ishida tahlil qilingan; sug'urta uning misollaridan biri sifatida tilga olinadi (manba ro'yxatiga qarang).
Misol: to'rt guruh, bir xil narx
Faraz qilaylik, to'rtta mahallada 100 tadan, jami 400 ta choyxona bor. Hodisa (yong'in) bir yilda ko'pi bilan bir marta bo'ladi va zarar har gal 80 mln so'm. Guruhlar farqi yil davomida hodisa ehtimolida:
| Guruh | Choyxonalar soni | Yillik hodisa ehtimoli | Kutilgan zarar, mln so'm | Egasi to'lashga tayyor chegara, mln so'm |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 100 | 2% | 1,60 | 2,40 |
| 2 | 100 | 4% | 3,20 | 4,80 |
| 3 | 100 | 6% | 4,80 | 7,20 |
| 4 | 100 | 10% | 8,00 | 12,00 |
Kutilgan zarar = ehtimol × 80 mln so'm. To'lashga tayyor chegara esa shartli taxmin: har bir ega o'z kutilgan zararining 1,5 baravarigacha to'lashga rozi, undan qimmat bo'lsa polis olmaydi. Haqiqatda bu chegara har kimda har xil (kredit shartlari, ehtiyotkorlik, moliyaviy imkoniyat). Raqamni soddalik uchun tanladik.
Sug'urtachi guruhlarni ajrata olmaydi va barcha mijozlarga bir xil narx qo'yadi. Narx esa to'lov zarar bilan teng chiqadigan darajada: o'rtacha kutilgan zarar. Qo'shimcha xarajat va foyda ustamasi bu yerda hisobga olinmagan.
Zanjir qanday ishlaydi?
Har bosqichda sug'urtachi qolgan mijozlarning o'rtacha kutilgan zararini narx qiladi, mijozlar esa chegarasiga qarab qoladi yoki ketadi.
| Bosqich | Polisdagi guruhlar | Polislar soni | O'rtacha narx, mln so'm | Kim ketadi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 1, 2, 3, 4 | 400 | 4,40 | 1-guruh (chegarasi 2,40) |
| 2 | 2, 3, 4 | 300 | 5,33 | 2-guruh (chegarasi 4,80) |
| 3 | 3, 4 | 200 | 6,40 | hech kim, jarayon to'xtaydi |
Hisob: 1-bosqichda (1,6 + 3,2 + 4,8 + 8,0) / 4 = 4,40. 2-bosqichda (3,2 + 4,8 + 8,0) / 3 ≈ 5,33. 3-bosqichda (4,8 + 8,0) / 2 = 6,40 mln so'm. Birinchi guruh uchun narx o'zining xavfidan 2,75 baravar qimmat, shuning uchun ketdi.
Natija: bir xil narx oxir-oqibat 4,40 dan 6,40 mln so'mgacha o'sdi, 400 polisdan 200 tasi qoldi. Eng yaxshi mijozlar ketdi, qolganlar yuqori xavfli bo'ldi. Sug'urtachi ham, ketganlar ham yutqazdi. Ehtimoli atigi 2% bo'lgan 1-guruh choyxonalari esa himoyasiz qoldi, 2-guruh ham bir bosqichdan keyin ketdi.
Nega «ko'pchilik bir xil to'lasin» adolatli tuyulsa ham ishlamaydi?
Bir xil narx dastlab sodda va adolatli ko'rinadi. Lekin misoldagi 4,40 mln so'm 1-guruh uchun uch baravarga yaqin ortiqcha, 4-guruh uchun esa deyarli ikki baravar arzon (8,00 ga nisbatan 4,40). Arzon polisni birinchi bo'lib aynan 4-guruh oladi: ularga bu foydali. 1-guruh narxni ko'rib, polisdan voz kechadi yoki sug'urtalamay, xavfni o'zi ko'taradi. Natijada polis xavf kuchli bo'lgan joyda to'planadi, xavf kam bo'lgan joyda esa umuman yo'q.
Shuning uchun xavf guruhlari bo'yicha narx farqini sug'urtachining injiqligi deb emas, bozorni saqlab turuvchi mexanizm deb qarash to'g'riroq. Misolda guruhlar ajratilsa, hamma polis oladi: 400 ta o'rniga 200 ta emas, to'liq 400 ta. Buning evaziga yuqori xavfli guruh o'z xavfining narxini to'laydi.
Sug'urtachi bunga qanday javob beradi?
Ko'p holatda sug'urtachi bitta yo'l tutadi: narxni xavf guruhlariga bo'ladi. Uning uchun mijozdan savollar so'raladi: bino yoshi, simlarning holati, o'choq turi va hokazo. Misolda guruhlar to'g'ri aniqlansa, har biri o'z narxini to'laydi: 1-guruh 1,60 mln, 4-guruh 8,00 mln so'm (ustamasiz). Bunday bo'lganda hech kim narx tufayli ketmaydi: bu mantiqiy taxmin, haqiqatda sug'urtachi ustama qo'yadi va guruhlarni hech qachon mukammal ajratolmaydi.
Boshqa vositalar ham shu muammoga qaratilgan, ular alohida maqolalarda ko'rilgan: - Franshiza zararning bir qismini mijozning o'zida qoldiradi. - Bonus-malus zararsiz yillar uchun chegirma beradi.
Bular sug'urtachi qo'llaydigan usullar: aniq qaysi sug'urtachi qaysi birini qo'llashi shartnoma va tarif shartlariga bog'liq, shuning uchun polisni o'qing.
Bu sizga nima beradi?
Ikki amaliy xulosa chiqadi.
- To'g'ri javob berish sizning foydangizga. Anketadagi savollarga to'liq va aniq javob bering. Nima yozilishi va noto'g'ri ma'lumot berilsa shartnomaga qanday ta'sir qilishi polis va qo'llaniladigan hujjatlarda ko'rsatilgan: bu maqolada tasdiqlanmagan, shuning uchun o'qing va aniqlashtiring.
- Xavfingizni kamaytirishning narxi bor. Misoldagi Sanobar opa simlarni almashtirgan. Agar sug'urtachi bunday ma'lumotni guruhni belgilashda hisobga olsa, uning narxi 2-guruhdan 1-guruhga o'tishi mumkin: 4,80 o'rniga 1,60 mln so'm. Bu kafolat emas: sug'urtachidan so'rash kerak.
Amaliy maslahat
- Narxlarni solishtirishdan oldin ma'lumotni tayyorlang. Bino yoshi, simlar, o't o'chirish vositalari, tekshiruv hujjatlari: hammasi yozma bo'lsa, sug'urtachi sizni to'g'ri guruhga qo'yadi.
- "Nega bunday narx?" deb so'rang. Qaysi omillar narxni oshirgani va qaysilari kamaytirishi mumkinligini aniq so'rang. Javobni yozma oling.
- Eng arzon polisni xavfsiz deb o'ylamang. Arzon narx ba'zan kamroq qoplama yoki katta franshizani bildiradi. Franshiza maqolasidagi jadvalni solishtirish uchun ishlating.
- Xarajat hisobi alohida. Polis uchun to'langan mukofotning hisobi "Mol-mulk sug'urtasi buxgalteriyada qanday yoziladi" maqolasida. Bu maqolada provodkalar berilmagan, chunki u hisob emas, narx mantig'i haqida.
- Misol faqat mantiqni ko'rsatadi. Haqiqiy tarif, ehtimol va ustama sug'urtachining hujjatlariga bog'liq, shuning uchun hech qanday raqamni real narx deb qabul qilmang.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Avtomobil sug'urtasining asosiy yillik mukofoti 2 400 000 so'm. Shartnomada zararsiz o'tgan har bir yil uchun asosiy mukofotdan 5% chegirma beriladi, chegirmalar qo'shiladi (murakkablashtirilmaydi, shartli shart). Mijoz 3 yil ketma-ket zararsiz o'tdi. To'rtinchi yil uchun mukofot qancha bo'ladi?
Sug'urtalovchi sug'urta summasi 200 mln so'm bo'lgan ob'ektni sug'urta qildi va bu shartnoma bo'yicha o'zida 50 mln so'mni ushlab qoldi, qolgan qismini ortiqcha summa (surplus) shartnomasi bo'yicha qayta sug'urtalovchiga berdi. Shartnomaga ko'ra zarar ham, mukofot ham o'zida va qayta sug'urtalovchida sug'urta summasidagi ulushlarga mutanosib taqsimlanadi (shartli shartlar). Ob'ektda 40 mln so'm zarar bo'ldi. Qayta sug'urtalovchi qancha to'laydi?
Sug'urta kompaniyasi yil davomida jami 400 mln so'm sug'urta mukofoti yozib oldi (shartnomalar bo'yicha), shundan 90 mln so'mi qayta sug'urtalovchilarga berildi. Ushlab qolish ulushi ((yozilgan mukofot − qayta sug'urtaga berilgan mukofot) / yozilgan mukofot) qancha?
Bosmaxona 60 000 000 so'mlik uskunasini 7 oyga sug'urta qildi. Yillik tarif sug'urta summasining 2% i, qisqa muddat uchun mukofot oylar soniga mutanosib hisoblanadi (shartnoma sharti). Sug'urta mukofoti qancha?
Sug'urtalovchining statistikasi bo'yicha shunday qishloq uylaridan biri bir yil ichida yong'indan to'liq yo'q bo'lish ehtimoli 0,003 ga teng. Uy 80 000 000 so'mga sug'urtalanmoqda. Faqat shu xavf va faqat to'liq yo'qotish hisobga olinsa, sug'urtalovchi xarajatlari va foydasini qo'shmasdan, kutilayotgan zarar (netto-mukofotning xavf qismi = ehtimol × sug'urta summasi) qancha?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Sug'urta bo'limi
- Sug'urta tarifi
- Sug'urta mukofoti
- Franshiza
- Shartli va shartsiz franshiza: sug'urta tovoni qanchaga kamayadi?
- Bonus-malus: kichik zarar uchun sug'urta tovonini olish qachon kelajakdagi mukofotdan qimmatga tushadi?
- Mol-mulk sug'urtasi buxgalteriyada qanday yoziladi: yillik mukofotdan tovongacha
Manbalar
- George A. Akerlof. The Market for «Lemons»: Quality Uncertainty and the Market Mechanism. Quarterly Journal of Economics, 1970, jild 84, 3-son, 488–500-betlar · axborot assimmetriyasi bozorga qanday ta'sir qilishi; maqolada sug'urta ham misol sifatida ko'riladi. maqola yozuvi: https://econpapers.repec.org/RePEc:oup:qjecon:v:84:y:1970:i:3:p:488-500. 2001-yil Nobel mukofoti bo'yicha Shvetsiya Fanlar akademiyasining xabari (axborot assimmetriyasi nazariyasi): https://kva.se/en/news/ekonomipriset-2001-2
- Misol: choyxonalar guruhlari, zarar ehtimoli, zarar summasi va mijozlarning to'lashga tayyorligi · muallif tomonidan tuzilgan, shartli; hisob-kitob muallif tomonidan tekshirilgan. Sug'urta shartnomalari, tariflar va ma'lumot berish majburiyatlari bo'yicha aniq tartiblar bu maqolada tasdiqlanmagan