YaTT uchun aylanma solig'i 1%: kimga tegishli, kimga emas?
Yakka tartibdagi tadbirkor yil davomida bir milliard so'mgacha sotsa, tushumidan 1 foiz soliq to'laydi. Lekin o'zi import qilgan, alkogolni turg'un shoxobchada chakana sotgan yoki zargarlik buyumi sotgan tadbirkorga bu tartib to'g'ri kelmaydi. Marketplace orqali sotuvchi o'yinchoq do'koni misolida: kimga 1 foiz, kimga emas, hisobot qachon va chegaradan oshsa nima bo'ladi.
Sardor uyida kichik ombor qilib, bolalar o'yinchoqlarini marketplace orqali sotadi. Tovarni Toshkentdagi ulgurji bazadan oladi, qadoqlaydi va jo'natadi. U yakka tartibdagi tadbirkor (YaTT) sifatida ro'yxatdan o'tgan. Birinchi savoli oddiy: «Men qancha soliq to'layman va bu menga umuman tegishlimi?»
Javob Soliq kodeksining aylanmadan olinadigan soliq bobida. Quyida shu bobning YaTT uchun muhim joylarini birma-bir ochamiz.
Kim 1 foiz to'laydi?
Soliq kodeksining 461-moddasi birinchi qismi 2-bandiga ko'ra, aylanmadan olinadigan soliqni to'lovchilar qatoriga soliq davrida tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olingan daromadi bir milliard so'mdan oshmagan yakka tartibdagi tadbirkorlar va o'zini o'zi band qilgan shaxslar kiradi.
Stavka 467-moddadagi jadvalda. U yerda YaTT uchun alohida qator bor:
| 467-modda jadvali | Kimga | Stavka |
|---|---|---|
| 1-band | Iqtisodiyotning barcha tarmoqlaridagi soliq to'lovchilar, 2–5-bandlardagilar bundan mustasno | 4% |
| 2.1-band | Chakana savdo: aholisi 100 ming va undan ko'p shaharlarda / boshqa aholi punktlarida / borish qiyin va tog'li tumanlarda | 4% / 2% / 1% |
| 2.2-band | Chakana savdo: joylashgan joyidan qat'i nazar, tamaki mahsulotlarini realizatsiya qilishdan tovar aylanmasi bo'yicha | 4% |
| 5-band | Yakka tartibdagi tadbirkorlar va o'zini o'zi band qilgan shaxslar | 1% |
Jadvaldagi 3-band (qishloq xo'jaligi mahsulotlarini tayyorlov tashkilotlari) va 4-band (nogironligi bo'lgan shaxslar mehnatiga asoslangan maxsus toifalar) bu yerda keltirilmadi, ular alohida toifalar uchun.
1-banddagi 4 foiz matnning o'zida «2–5-bandlarda nazarda tutilganlar mustasno» deb cheklangan. YaTT 5-bandda alohida ko'rsatilgan. Lekin Sardor iste'molchiga tovar sotadi, jadvalda esa chakana savdo uchun 2-band ham bor. Kodeks YaTT chakana savdo bilan shug'ullansa, 5-band yoki 2-bandning qaysi biri qo'llanishini alohida aytmaydi. Quyidagi hisob-kitobda 5-banddagi 1 foiz olindi; o'z holatingizda chakana savdo bandi bilan qanday nisbatda qo'llanishini soliq organidan aniqlang.
Soliq nimadan hisoblanadi?
465-moddaning birinchi qismiga ko'ra, YaTT uchun soliq bazasi tovar (xizmat) realizatsiyasidan olingan jami daromad. Foyda emas, tushum. Sardor ulgurji bazaga to'lagan pul, qadoq va yetkazish xarajati bazani kamaytirmaydi.
Shu moddadan yana uchta amaliy qoida:
- Shaxsiy mol-mulk. Tadbirkorlikka aloqasi yo'q shaxsiy (oilaviy) mulkni sotishdan olingan daromad aylanma soliq bazasiga kirmaydi; u jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'iga tortiladi (465-modda, uchinchi qism). Sardor eski shaxsiy mashinasini sotsa, bu o'yinchoq tushumiga qo'shilmaydi.
- Ijara. YaTT mol-mulkini ijaraga bersa, bu daromadga aylanma soliq emas, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i 381-moddaning birinchi qismidagi stavkada solinadi (465-modda, yettinchi qism).
- Raqamli platforma. YaTT to'lov tashkilotlarining raqamli platformalari orqali sotsa, bir milliard so'mgacha daromad bo'yicha to'lov tashkiloti soliq agenti hisoblanadi (465-modda, to'rtinchi qism), hisobotni ham agent har bir YaTT kesimida topshiradi (470-modda, to'rtinchi qism). Sardor ishlayotgan marketplace to'lov tashkiloti sifatida soliqni o'zi ushlab qoladimi yoki yo'qmi, buni platforma shartnomasidan va soliq organidan aniqlash kerak. Agar agent bo'lmasa, soliqni Sardor o'zi hisoblaydi va to'laydi (465-modda, oltinchi qism).
Sardorning hisob-kitobi
Agent yo'q va 5-banddagi 1 foiz qo'llanadi deb faraz qilamiz. Soliq kalendar yil boshidan ortib boruvchi yakun bilan hisoblanadi (470-modda, ikkinchi qism), hisobot davri esa bir oy (469-modda). Stavka bir xil bo'lgani uchun har oyning solig'i shu oy tushumining 1 foiziga teng chiqadi.
| Oy | Oy tushumi | Yil boshidan jami | Oy uchun soliq (1%) | Yil boshidan soliq |
|---|---|---|---|---|
| Yanvar | 74 000 000 | 74 000 000 | 740 000 | 740 000 |
| Fevral | 79 000 000 | 153 000 000 | 790 000 | 1 530 000 |
| Mart | 86 000 000 | 239 000 000 | 860 000 | 2 390 000 |
| Aprel | 81 000 000 | 320 000 000 | 810 000 | 3 200 000 |
| May | 92 000 000 | 412 000 000 | 920 000 | 4 120 000 |
| Iyun | 97 000 000 | 509 000 000 | 970 000 | 5 090 000 |
| Iyul | 103 000 000 | 612 000 000 | 1 030 000 | 6 120 000 |
| Avgust | 108 000 000 | 720 000 000 | 1 080 000 | 7 200 000 |
| Sentabr | 112 000 000 | 832 000 000 | 1 120 000 | 8 320 000 |
| Oktabr | 118 000 000 | 950 000 000 | 1 180 000 | 9 500 000 |
Summalar so'mda, muallif tomonidan tuzilgan. O'n oyda Sardor 950 mln so'm sotgan va 9,5 mln so'm soliq hisoblagan.
Muddatlar (470-modda, uchinchi va beshinchi qismlar):
- Oylik hisobot: hisobot oyidan keyingi oyning 15-kunidan kechiktirmay. Oktabr uchun hisobot 15-noyabrdan kechiktirmay topshiriladi.
- Yillik hisobot: soliq davridan keyingi yilning 15-fevralidan kechiktirmay.
- To'lov: shu hisobotni topshirish muddatidan kechiktirmay. Oktabrning 1 180 000 so'mi ham 15-noyabrdan kechiktirmay to'lanadi.
Chegaraga yaqinlashganda nima bo'ladi?
Sardorda oktabr oxiriga 950 mln so'm yig'ilgan, ya'ni bir milliardgacha atigi 50 mln so'm qoldi. Noyabrda kuniga o'rtacha 4 mln so'm sotsa, 50 000 000 ÷ 4 000 000 = 12,5 kun, ya'ni oyning o'rtasida chegaraga yetadi.
462-moddaning yettinchi qismi bu holatni aniq aytadi: soliq davri davomida jami daromadi bir milliard so'mdan oshgan soliq to'lovchilar, shu jumladan yangi ro'yxatdan o'tgan YaTT va o'zini o'zi band qilgan shaxslar, jami daromadi ko'rsatilgan miqdorga yetgan kundan e'tiboran QQS va foyda solig'ini to'lashga o'tadi. Yil oxirini kutish yo'q.
Amaliy maslahat: Sardor har oy «yil boshidan jami» ustunini kuzatib borishi kerak. Chegaraga yetgan kundan keyingi sotuvlarga hisobvaraq-faktura, QQS hisoboti va boshqa majburiyatlar qanday rasmiylashtirilishini oldindan soliq organidan aniqlab olish foydali, chunki o'tish kunining o'zi tushum bilan belgilanadi.
Yana ikki holat:
- Yil o'rtasida ro'yxatdan o'tgan YaTT uchun chegara butun yilga emas, mutanosib hisoblanadi: bir milliard so'm 365 ga bo'linadi va ro'yxatdan o'tgan sanadan yil oxirigacha bo'lgan kunlar soniga ko'paytiriladi. Daromad shu summadan oshsa, keyingi yildan QQS va foyda solig'iga o'tiladi (462-modda, sakkizinchi qism).
- O'zini o'zi band qilgan shaxs daromadi bir milliard so'mdan oshsa yoki u QQS va foyda solig'iga ixtiyoriy o'tsa, soliqlarni (ijtimoiy soliqdan tashqari) YaTT uchun belgilangan tartibda to'laydi (462-modda, oxirgi qism).
Chegaradan oshmasa ham, YaTT QQS va foyda solig'iga o'z xohishi bilan o'tishi mumkin (462-modda, uchinchi qism). Ixtiyoriy o'tgan, keyin joriy soliq davri yakunida realizatsiyadan olgan jami daromadi bir milliard so'mdan oshmagan to'lovchi aylanma soliqqa kamida o'n ikki oydan keyin qayta o'tishi mumkin (462-modda, oltinchi qism).
Import qilsa-chi? Kamolaning holati
Kamola ham YaTT, u ham o'yinchoq sotadi. Lekin u tovarni ulgurji bazadan emas, chet eldagi fabrikadan to'g'ridan-to'g'ri o'z nomiga olib kirmoqchi.
461-moddaning ikkinchi qismi 1-bandi bo'yicha aylanmadan olinadigan soliq O'zbekiston Respublikasining bojxona chegarasi orqali tovarlarni olib kirishni (importni) amalga oshiruvchi yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va o'zini o'zi band qilgan shaxslarga tatbiq etilmaydi. Bu band YaTTni to'g'ridan-to'g'ri tilga oladi.
Qachondan? 462-moddaga ko'ra, import qiluvchi YaTT import shartnomasi tuzilgan yoki tovar olib kirilgan sanadan, qaysi biri oldinroq bo'lsa, QQS va foyda solig'ini to'lashga o'tadi. Kamola 3-martda chet ellik fabrika bilan shartnoma imzolab, tovar 20-aprelda chegaradan o'tsa, hisob 3-martdan boshlanadi. Daromadi bir milliarddan ancha kam bo'lsa ham, 1 foiz endi unga tegishli emas.
Sardor esa tovarni O'zbekistondagi ulgurji bazadan sotib oladi: bojxona chegarasi orqali olib kirishni u o'zi amalga oshirmaydi. Kodeks matni importni o'zi amalga oshiruvchini nazarda tutadi. Shubhali holatda (masalan, vositachi orqali olib kirishda) soliq organidan yozma tushuntirish olgan ma'qul.
461-moddaning to'liq istisnolar ro'yxati: qaysi band YaTTga tegishli?
461-moddaning ikkinchi qismida 15 ta band bor. Ularning bir qismi faqat yuridik shaxslar yoki tashkilotlar haqida yozilgan, bir qismi esa YaTTni ham qamraydi:
| Band | Kimga tatbiq etilmaydi | YaTTga aloqasi |
|---|---|---|
| 1 | Bojxona chegarasi orqali import qiluvchi yuridik shaxslar, YaTT va o'zini o'zi band qilgan shaxslar | YaTT to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan |
| 2 | Aksizli tovarlar (xizmatlar) ishlab chiqaruvchi va foydali qazilma kavlovchi yuridik shaxslar | Faqat yuridik shaxslar |
| 3 | 25 gektar va undan ortiq sug'oriladigan ekin maydoniga ega qishloq xo'jaligi tovar ishlab chiqaruvchi yuridik shaxslar | Faqat yuridik shaxslar |
| 4 | Benzin, dizel yoqilg'isi va gaz sotuvchi yuridik shaxslar | Faqat yuridik shaxslar |
| 5 | Lotereya tashkil etuvchi yuridik shaxslar | Faqat yuridik shaxslar |
| 6 | Oddiy shirkat ishlarini yuritish yuklatilgan ishonchli shaxs, shu shartnoma doirasidagi faoliyat bo'yicha (islomiy moliya operatsiyalari bo'yicha bank va mikromoliya tashkilotlari bilan tuzilgan shartnoma bundan mustasno) | Umumiy so'z bilan «ishonchli shaxs» deyilgan |
| 7 | Samarasiz foydalanilayotgani bo'yicha xulosa kiritilgan bo'sh bino, noturar inshoot, tugallanmagan qurilish va foydalanilmayotgan ishlab chiqarish maydonlari mulkdori bo'lgan yuridik shaxslar | Faqat yuridik shaxslar |
| 8 | Markazlashtirilgan moliyalashtirish hisobidan obyekt quruvchi yuridik shaxslar (joriy va kapital ta'mirdan tashqari) | Faqat yuridik shaxslar |
| 9 | Alkogol mahsulotlari, shu jumladan pivoni chakana sotuvchi turg'un savdo shoxobchalari | Umumiy so'z bilan yozilgan, egasining shakli ko'rsatilmagan |
| 10 | Bozorlar va savdo komplekslari | Umumiy so'z bilan yozilgan |
| 11 | Soliq maslahatchilarining tashkilotlari | Tashkilotlar |
| 12 | Auditorlik tashkilotlari | Tashkilotlar |
| 13 | Notijorat tashkilotlari, shu jumladan budjet tashkilotlari | Tashkilotlar |
| 14 | Dori vositalari, tibbiy buyumlar savdosi bilan shug'ullanuvchi korxonalar va (yoki) tibbiy xizmat ko'rsatuvchi tashkilotlar | Matnda «korxona» va «tashkilot» deyilgan; YaTT shu faoliyatda bo'lsa, soliq organidan aniqlang |
| 15 | Zargarlik buyumlarini ishlab chiqarish va (yoki) sotish bilan shug'ullanuvchi tadbirkorlik subyektlari | «Tadbirkorlik subyektlari» deyilgan; PF-21-son Farmonga ko'ra YaTT ham tadbirkorlik subyekti |
Alkogol bilan bog'liq 9-banddagi shaxslar ruxsatnoma (litsenziya) olgan yoki faoliyat boshlangani haqida vakolatli organni xabardor qilgan sanadan QQS va foyda solig'iga o'tadi (462-modda).
Qisqa xulosa: kimga 1%, kimga emas
| Holat | 1% (467-modda, 5-band) qo'llanadimi? | Asos |
|---|---|---|
| YaTT, yillik sotuvi 1 mlrd so'mgacha, tovarni ichki bozordan oladi | Ha (chakana savdoda 467-modda 2-bandi bilan nisbatini soliq organidan aniqlang) | 461-modda, 1-qism, 2-band; 467-modda |
| O'zini o'zi band qilgan shaxs, sotuvi 1 mlrd so'mgacha | Ha | 461-modda, 1-qism, 2-band |
| YaTT tovarni o'zi import qiladi | Yo'q, shartnoma yoki import sanasidan (qaysi oldin) QQS va foyda solig'i | 461-modda, 2-qism, 1-band; 462-modda |
| YaTT alkogol yoki pivoni turg'un shoxobchada chakana sotadi | Yo'q (band shoxobcha egasining shaklini ajratmaydi) | 461-modda, 2-qism, 9-band |
| YaTT zargarlik buyumi ishlab chiqaradi yoki sotadi | Yo'q | 461-modda, 2-qism, 15-band |
| YaTT oddiy shirkatda ishonchli shaxs, shirkat faoliyati bo'yicha | Yo'q (islomiy moliya istisnosidan tashqari) | 461-modda, 2-qism, 6-band |
| YaTT sotuvi yil davomida 1 mlrd so'mga yetdi | Yetgan kundan yo'q | 462-modda, yettinchi qism |
| YaTT QQS va foyda solig'iga ixtiyoriy o'tdi | Yo'q; joriy soliq davri yakunida daromad 1 mlrd so'mdan oshmagan bo'lsa, aylanma soliqqa kamida 12 oydan keyin qaytish mumkin | 462-modda, uchinchi va oltinchi qismlar |
PF-100 va bir milliardlik chegara
PF-100-son Farmonda (2026-yil 26-may) 2026-yil 1-iyundan umumbelgilangan soliq tartibiga o'tish chegarasi BHMning 12 000 baravari qilib belgilangan. Biz tayangan Soliq kodeksi matnida (06.08.2026 holati) YaTT va o'zini o'zi band qilgan shaxslar uchun 461-moddaning birinchi qismi 2-bandida chegara hamon bir milliard so'm deb yozilgan. Farmon talabi YaTTga qanday tatbiq etilishini o'z soliq organingizdan aniqlang.
Muhim eslatma. Bu maqoladagi barcha moddalar Soliq kodeksining 06.08.2026 holatidagi matni bo'yicha keltirildi. Kodeksga o'zgartirishlar tez-tez kiritiladi, shuning uchun qaror qabul qilishdan oldin lex.uz dagi amaldagi tahririni tekshiring.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
«Ko'hna shahar savdo» MChJ boshqa jamiyatga qo'shib yuborish yo'li bilan qayta tashkil etildi. Soliq kodeksining 79-moddasiga ko'ra uning hisob hujjatlarini saqlash majburiyati kimga o'tadi?
«Kumush ip» MChJ O'zbekiston rezidenti bo'lgan ishtirokchi Malika Rustamovaga ustav kapitalidagi ulushi bo'yicha 40 000 000 so'm dividend hisobladi (MChJ aksiya chiqarmaydi; Malika soliq imtiyozi beriladigan alohida toifaga kirmaydi). Soliq kodeksiga ko'ra bu dividenddan qancha jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i ushlab qolinadi?
Soliq kodeksiga ko'ra quyidagilardan qaysi biri 17-moddada sanab o'tilgan soliqlar qatoriga emas, balki 18-moddadagi maxsus soliq rejimlari qatoriga kiradi?
Soliq kodeksiga ko'ra foyda solig'i bo'yicha soliq davri va hisobot davri qaysi?
«Ohangaron plitka» xaridorga plitkani 28-oktabrda jo'natdi, hisobvaraq-fakturani 3-noyabrda taqdim etdi, xaridor esa 10-noyabrda pul o'tkazdi. Soliq kodeksining 242-moddasiga ko'ra QQS bo'yicha tovarni realizatsiya qilish aylanmasi qaysi sanada amalga oshirilgan hisoblanadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Aylanmadan olinadigan soliq
- Yakka tartibdagi tadbirkor
- Soliq agenti
- Soliq davri
- QQS to'lovchi
- Aylanmadan olinadigan soliq yoki foyda solig'i: farqi nimada?
- Kichik biznes uchun yangi soliq yengilliklari: QQSning 6 foizlik soddalashtirilgan tartibi va boshqa o'zgarishlar (PF-100)
- Soliq kalendari
- Soliq bo'limi
Manbalar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 461-modda, birinchi qism, 2-band · soliq davrida tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishdan olingan daromadi bir milliard so'mdan oshmagan YaTT va o'zini o'zi band qilgan shaxslar aylanmadan olinadigan soliq to'lovchilar
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 461-modda, ikkinchi qism, 1–15-bandlar · aylanmadan olinadigan soliq tatbiq etilmaydigan shaxslar ro'yxati (1-band: import qiluvchi yuridik shaxslar, YaTT va o'zini o'zi band qilgan shaxslar)
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 462-modda · uchinchi qism: YaTT QQS va foyda solig'iga ixtiyoriy o'tishi mumkin; oltinchi qism: kamida o'n ikki oydan keyin qaytish; yettinchi qism: daromad bir milliard so'mga yetgan kundan QQS va foyda solig'iga o'tish; sakkizinchi qism: yangi ro'yxatdan o'tganlar uchun mutanosib chegara; import qiluvchilar import shartnomasi tuzilgan yoki tovar olib kirilgan sanadan (qaysi biri oldin bo'lsa) o'tishi; 2, 4, 5, 9 va 11-bandlardagi shaxslar ruxsatnoma olgan yoki xabardor qilgan sanadan o'tishi; o'zini o'zi band qilgan shaxslar chegaradan oshganda YaTT tartibida soliq to'lashi
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 465-modda · YaTT soliq bazasi: 463-moddaga muvofiq realizatsiyadan olingan jami daromad; shaxsiy (oilaviy) mol-mulkni sotishdan olingan daromad hisobga olinmaydi; to'lov tashkilotlarining raqamli platformalari orqali bir milliard so'mgacha daromad bo'yicha to'lov tashkiloti soliq agenti; mol-mulkni ijaraga berishdan daromadga JShDS (381-modda, birinchi qism)
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 467-modda (stavkalar jadvali) · 1-band: 4 foiz (2–5-bandlardagilar bundan mustasno); 2.1-band: chakana savdo joylashgan joyiga qarab 4, 2 va 1 foiz; 2.2-band: tamaki mahsulotlari chakana savdosi 4 foiz; 5-band: YaTT va o'zini o'zi band qilgan shaxslar 1 foiz
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 469-modda · soliq davri kalendar yil, hisobot davri bir oy
- O'zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 470-modda · soliq ortib boruvchi yakun bilan hisoblanadi; oylik hisobot keyingi oyning 15-kunidan, yillik hisobot keyingi yilning 15-fevralidan kechiktirmay; to'lov hisobot muddatidan kechiktirmay; soliq agentlari hisobotni har bir YaTT kesimida topshiradi
- PF-21-son Farmon (2023-yil 10-fevral) · yakka tartibdagi tadbirkorlar kichik tadbirkorlik subyektlari qatoriga kiradi
- PF-100-son Farmon (2026-yil 26-may) · 2026-yil 1-iyundan umumbelgilangan soliq tartibiga o'tish chegarasi BHMning 12 000 baravari
- Misol, tadbirkorlar ismlari va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli