Unutilgan hamyondan kontaktsiz to'lovgacha: plastik karta qanday paydo bo'lgan?

Kassada "kartadanmi yoki naqdmi?" degan savolni kuniga necha marta eshitamiz? Bu savolning tarixi atigi 75 yil atrofida. Undan oldin "keyin to'layman" degan va'da ko'pincha faqat sizni taniydigan do'kondorgagina o'tardi.

Hamyonni unutgan tadbirkor

Diners Club kompaniyasining o'z tarix sahifasida yozilishicha, 1949-yilda tadbirkor Frank Maknamara Nyu-Yorkdagi restoranda mijozlari bilan ovqatlanib bo'lgach, hamyonini unutib qo'yganini sezgan. Bu noqulay holat yangi g'oyaga turtki bo'lgan: bir nechta restoranda birdaniga ishlaydigan "a'zolik kartasi". (Bu voqeaning tafsilotlari turli manbalarda biroz farq qiladi, lekin kompaniya o'z tarixini shunday hikoya qiladi.)

Xuddi shu sahifaga ko'ra, 1950-yil fevralda Maknamara o'sha restoranga qaytib, birinchi Diners Club kartasi namunasi bilan to'lov qilgan. Kompaniya o'zini dunyodagi birinchi ko'p maqsadli charge-karta deb ataydi.

Charge-karta qanday ishlagan? Smithsonian muzeyi tavsifiga ko'ra, oy oxirida Diners' Club a'zolarga hisob yuborgan, restoranga esa pulni 5–7% xizmat haqini ushlab qolib o'tkazgan. Mijoz qarzni oy oxirida to'liq to'lashi kerak edi. Kompaniya ma'lumotiga ko'ra, 1953-yilda Buyuk Britaniya, Kanada, Kuba va Meksikadagi korxonalar ham kartani qabul qila boshlagan.

Bank o'z kartasini chiqaradi

Keyingi qadamni bank qo'ydi. Bank of America o'zining BankAmericard kartasini 1958-yilda Kaliforniyaning Fresno shahrida ommaviy tarqatgan (Banker & Tradesman). Tarixchilar uni aylanma kredit beradigan ilk bank kartalaridan biri deb biladi: endi qarzni bir oyda to'liq yopish shart emas edi, qolgan qismi keyingi oyga o'tardi (albatta, foiz bilan).

1970-yillar o'rtasida BankAmericard nomi Visaga almashtirilgan (Encyclopedia.com). Bir bank loyihasi shu tariqa ko'plab banklar birgalikda foydalanadigan to'lov tizimiga aylandi.

Magnit tasma: karta "o'qiladigan" bo'ldi

Dastlabki kartalarda mashina o'qiy oladigan ma'lumot yo'q edi. IBM kompaniyasining tarix sahifasida yozilishicha, plastik kartaga ma'lumot saqlovchi magnit tasmani birinchi bo'lib biriktirish 1957-yilda kompaniyaga ishga kirgan muhandis Forrest Parri nomi bilan bog'lanadi. Vazifa 1960-yillar boshida CIA xodimlari uchun xavfsizroq guvohnoma yaratish edi. IBM yozishicha, kompaniya ishtirokida ishlab chiqilgan magnit tasma yondashuvi 1969-yilda AQSh standarti sifatida qabul qilingan.

Endi terminal kartani "o'qiy" oladigan bo'ldi va operatsiya tezlashdi. Lekin magnit tasmadagi ma'lumotni nusxalash oson edi, bu esa firibgarlikka yo'l ochdi.

Chip va EMV standarti

Mastercard yozishicha, chipli karta birinchi bo'lib Fransiyada paydo bo'lgan, ammo turli chipli kartalar hamma terminalda ishlamagani uchun keng tarqalishi uzoq cho'zilgan. Muammoni umumiy standart hal qildi.

EMVCo ma'lumotiga ko'ra, chipli kartalar uchun EMV '96 spetsifikatsiyasi chop etilgan, 1999-yil fevralda esa Europay, MasterCard va Visa standartni yuritish uchun EMVCo tashkilotini tuzgan. "EMV" nomi shu uch kompaniya bosh harflaridan olingan. Mastercard'ning 2021-yilgi ma'lumotiga ko'ra, dunyodagi yuzma-yuz karta operatsiyalarining 86% i EMV chipi orqali amalga oshgan.

Kontaktsiz to'lov va token

EMVCo yozishicha, 2007-yilda tashkilot faoliyatiga kontaktsiz va mobil to'lovlar ham kiritilgan, 2014-yilda esa to'lov tokenizatsiyasi bo'yicha ish boshlangan. Token haqiqiy karta raqami o'rniga ishlatiladigan maxsus raqam: telefoningizdagi "karta" aslida shunday token bilan ishlaydi.

O'shanda va hozir

Jihat	1950-yillar	Bugun
Karta qanday	Magnit tasmasiz, chipsiz karta	Chipli plastik, telefon yoki soatdagi token
Ma'lumotni kim o'qiydi	Mashina o'qiydigan ma'lumot yo'q, tekshiruv odam qo'lida	Terminal chipni yoki kontaktsiz signalni o'qiydi
Qayerda qabul qilinadi	Hamkor restoran va korxonalar	Do'kon, internet, transport, bankomat
Qarz qanday to'lanadi	Charge-kartada oy oxirida to'liq	Debet kartada darhol hisobdan; kredit kartada bank shartlari bo'yicha
Asosiy xavf	Karta yo'qolishi, soxta imzo	Kiberfiribgarlik, fishing, karta ma'lumotini o'g'irlash

Misol: charge-karta modeli raqamlarda

"Lagan" degan shartli restoran oyiga 1950-yillardagi charge-karta modeliga o'xshash tizim bilan ishlaydi, deb faraz qilaylik (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar).

Ko'rsatkich	Summa
Oy davomida karta egalari yegan ovqat	40 000 000 so'm
Karta kompaniyasining xizmat haqi (7%)	2 800 000 so'm
Restoranga o'tkaziladigan summa	37 200 000 so'm

Restoran egasi Nodir uchun hisob oddiy: 2,8 mln so'm "yo'qotish" emas, balki yangi mijoz uchun to'lov. Agar karta tufayli restoranga oyiga qo'shimcha 60 ta mehmon kelib, har biri o'rtacha 150 000 so'mlik buyurtma bersa, qo'shimcha tushum 9 mln so'm bo'ladi. Charge-karta modelining restoran uchun mantiqi ham aynan shunda: komissiya yangi mijoz oqimi evaziga to'lanadi.

Oldingi va keyingi bosqichlar bilan bog'liqlik: bankomat (1967) naqd pulni bank kassasidan ko'chaga olib chiqdi, plastik karta esa naqd pulning o'zini almashtira boshladi. Keyingi bosqich, raqamli to'lovlar va mobil ilovalar, kartani ham telefonga "yashirdi".