Eksportda yo'l haqi, sug'urta, broker va sertifikat xarajati qayerga yoziladi va yetkazib berish sharti sotuvchining foydasini qanday o'zgartiradi?
Xaridor ikki narx taklif qildi: arzonrog'ida yukni ombordan o'zi olib ketadi, qimmatrog'ida yo'l haqi va sug'urtani sotuvchi to'laydi. Eksport xarajatlari nega mahsulot tannarxiga emas, 9410 ga tushadi, har biri qaysi qator bilan yoziladi va qaysi taklif ko'proq foyda qoldiradi: mosh misolida hisob-kitob.
"Sherobod Don" MChJ Surxondaryoda mosh tozalab, saralab, qoplarga qadoqlaydi. Ostonadagi ulgurji xaridor 18 tonna mosh uchun ikki xil narx yubordi. Birinchisi arzonroq: yukni Denovdagi ombor oldida xaridor yollagan tashuvchiga topshirasiz, qolganini u o'zi hal qiladi. Ikkinchisi qimmatroq: Ostonagacha yo'l haqi va yo'ldagi sug'urtani sotuvchi to'laydi. Direktor Jasur aka bosh buxgalter Malika opadan ikki narsani so'radi: bu xarajatlar hisobda qayerga tushadi va qaysi taklif kompaniyaga ko'proq pul qoldiradi?
Eksport xarajati mahsulot tannarxiga qo'shiladimi?
Yo'q. 4-son BHMS ning 36-bandi realizatsiya (sotish) xarajatlarini, tashkilotni boshqarish bo'yicha umumiy (ma'muriy) xarajatlarni, boshqa operatsion xarajatlarni, moliyaviy faoliyat bo'yicha xarajatlarni va favqulodda zararlarni mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritmaydi. Moshning tannarxi u omborga tayyor holda kirgan paytda shakllanib bo'lgan; uni xaridorga yetkazish uchun qilingan har bir so'm endi sotish xarajati.
21-son BHMS bunday xarajatlar uchun alohida schyot beradi: 9410 «Sotish xarajatlari». 407-band bu schyotga mahsulotni xaridorga yetkazish, mashinaga yuklash va marketing bilan band bo'lgan xodim hamda bo'limlar xarajatlarini kiritadi. Davr oxirida 9410 omborga emas, to'g'ridan-to'g'ri 9910 «Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)» ga yopiladi (408-band). Demak, eksport xarajati o'sha oyning foydasini kamaytiradi.
Importchi buxgalter uchun bu teskari manzara. 4-son BHMS ning 15-bandida xarid qilingan zaxira tannarxiga kiradigan xarajatlar sanab o'tilgan va ular orasida bojxona bojlari va yig'imlari, sertifikatlash va texnik shartlarga muvofiq sinash xarajatlari hamda zaxirani joyiga yetkazish bo'yicha transport-tayyorlov xarajatlari bor. Eksportda esa xuddi shu nomdagi xarajatlar (sertifikat, yo'l haqi, rasmiylashtiruv) tayyor mahsulotni sotish uchun qilinadi, shuning uchun ular davr xarajati bo'ladi.
Qanday hujjatlar rasmiylashtiriladi?
Yuk chegaradan o'tishi uchun bojxona talab qiladigan hujjatlar va buxgalteriyada xarajatni tasdiqlaydigan hujjatlar alohida guruh.
Bojxona uchun. Bojxona kodeksining 9-moddasi tovar bilan birga yuradigan kuzatuv hujjatlarini ikki turga ajratadi:
- tijorat hujjatlari: hisobvaraq-faktura (invoys), yuklab jo'natish varag'i, o'rov varag'i, shuningdek tovarni bojxona chegarasi orqali olib o'tishga oid bitim (tashqi savdo yoki boshqa faoliyatda) tuzilganini tasdiqlash uchun ishlatiladigan boshqa hujjatlar;
- transport hujjatlari: konosament, yuk xati, shuningdek tashish shartnomasi borligini tasdiqlaydigan va yuk bilan birga boradigan boshqa hujjat.
Eksport rejimida rasmiylashtiruv uchun zarur hujjatlarning to'liq ro'yxatini esa 31-moddaga ko'ra Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Shu sababli ro'yxatni bu yerda takrorlamaymiz: amaldagisini brokeringiz bilan tekshiring. Deklaratsiyaning o'zi BYD bo'lib, unda yetkazib berish sharti 7-ilova kodi bilan ko'rsatiladi (pastroqda).
Buxgalteriya uchun (amaliy maslahat). Har bir xarajat qatori uchun ikki hujjat tayyor tursin: xizmat ko'rsatuvchi bilan shartnoma (tashuvchi, broker, sug'urtachi, sertifikat beruvchi tashkilot bilan) va uning hisobvaraq-fakturasi. Sug'urtada bundan tashqari polis bo'ladi. Bojxona yig'imi va boj uchun asos BYDdagi to'lovlar bo'limi va to'lov hujjati.
Har bir eksport xarajati qaysi provodka bilan yoziladi?
Quyidagi jadvalda har bir juftlik 21-son BHMS dagi namunaviy jadval qatoridan olingan. "Izoh" ustuni muallif xulosasi.
| Xarajat | Debet | Kredit | Asos (21-son BHMS) | Izoh |
|---|---|---|---|---|
| Tashuvchi kompaniyaning yo'l haqi (hisob-faktura bilan) | 9410 | 6010 | 257-band, 11-qator | Sotishda yetkazib beruvchi ko'rsatgan xizmat. Jo'natish bo'yicha transport xarajati 412-bandning 1-qatorida 9410 – 6990 juftligi bilan ham berilgan |
| Bojxona brokeri xizmati | 9410 | 6010 | 257-band, 11-qator | Broker bojxona rasmiylashtiruvi operatsiyalarini deklarant topshirig'iga binoan va uning nomidan shartnoma asosida bajaradigan yuridik shaxs (Bojxona kodeksi, 15-modda), ya'ni xizmat ko'rsatuvchi |
| Yuk sug'urtasi mukofoti | 9410 | 6510 | 280-band, 2-qator | Qatorda debet «xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar» deb berilgan; xarajat yukni xaridorga yetkazish bilan bog'liq bo'lgani uchun 9410 tanlanadi (407-band). 6510 tashkilot mulkini sug'urtalash bo'yicha qarzlar uchun (277-band) |
| Sertifikat (bergan tashkilot hisob-faktura bilan xizmat sifatida ko'rsatsa) | 9410 | 6010 | 257-band, 11-qator | Agar sertifikat uchun budjetga yig'im to'lansa, keyingi qatordagi juftlik qo'llanadi |
| Bojxona rasmiylashtiruvi uchun yig'im | 9430 | 6410 | 275-band, 1-qator | Jadvalda davr xarajatlariga taalluqli soliqlar va yig'imlar bo'yicha budjetga qarz 9430 bilan berilgan |
| Eksport boji (tovaringizga belgilangan bo'lsa) | hisob siyosatida | hisob siyosatida | aniq qator yo'q | Jadvalda eksport boji uchun alohida qator berilmagan; uni qaysi juftlik bilan yozishni hisob siyosatida belgilang |
| Yukni ortgan o'z ishchilarining ish haqi | 9410 | 6710 | 290-band, 5-qator | Qatorda «mahsulot sotishda band bo'lgan xodimlar» |
| Yo'l xarajatini xodim o'z pulidan to'lab, hisobot topshirsa | 9410 | 6970 | 309-band, 18-qator | Mahsulotni sotish bilan bog'liq transport va boshqa xarajatlar uchun hisobdor shaxsga qarz |
Bojxona to'lovlari haqida qisqa izoh. Bojxona kodeksining 290-moddasiga ko'ra eksport boji tovarni bojxona hududidan olib chiqish paytida to'lanadi, 291-modda esa bojxona rasmiylashtiruvini yig'im olinadigan harakatlar qatoriga kiritadi. Stavka va yig'im miqdorini bu maqolada ko'rsatmaymiz: haqiqiy summa BYDning to'lovlar bo'limida turadi, uni amaldagi hujjatdan tekshiring.
9410 bilan 9430 farqi sof foydaga ta'sir qilmaydi: ikkalasi ham davr xarajati va 9910 ga yopiladi (412-band, 25-qator). Farq faqat hisobotdagi qatorda: sotish xarajatlari yoki boshqa operatsion xarajatlar.
Yetkazib berish sharti qaysi xarajat sotuvchida qolishini qanday ko'rsatadi?
BYD to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnomaning 7-ilovasida har bir yetkazib berish sharti raqamli va harfli kod bilan yoziladi. Jasur akaga kelgan ikki taklifdagi shartlar:
| Taklif | Raqamli kod | Harfli kod | Shart nomi (7-ilovadagidek) |
|---|---|---|---|
| A (arzonroq) | 02 | FCA | Franko tashuvchi ... |
| B (qimmatroq) | 08 | CIP | Tashish va sug'urta to'langan ... gacha |
Nomning o'zida ishora bor: B shartida «tashish va sug'urta to'langan» deyilgan. Ammo kim nimani to'lashi va xatar qaysi nuqtada xaridorga o'tishi kontrakt matnida va unda ko'rsatilgan Incoterms tahririda yoziladi, shuning uchun buxgalter kodning o'zi bilan cheklanmaydi. Barcha 16 ta shart va ularning kodlari saytdagi alohida maqolada jadval bilan berilgan (pastdagi havolaga qarang).
Buxgalter uchun qoida oddiy:
- shart va kontraktga ko'ra sotuvchi zimmasida qolgan har bir xarajat 9410 (yig'imlar 9430) da yoziladi;
- xaridor to'laydigan xarajat sotuvchining hisobida umuman ko'rinmaydi, u narxda ham yo'q.
Shartning ikkinchi ta'siri tushum sanasiga. 2-son BHMS ning 16-bandiga ko'ra tovar sotishdan daromad tan olinishining birinchi sharti: tovarga egalik bilan bog'liq xatar va afzalliklarning asosiy qismi xaridorga o'tgan bo'lishi. "Sherobod Don"ning ikkala kontraktida ham xatar yuk Denovda birinchi tashuvchiga topshirilgan kuni o'tadi deb yozilgan (misol shartli). Shuning uchun ikkala taklifda ham tushum bir kunda yoziladi, farq faqat narx va xarajatda.
Misol: qaysi taklif ko'proq foyda qoldiradi?
Barcha raqamlar shartli, muallif tomonidan tuzilgan. Yuk jo'natilgan kundagi kurs: 1 AQSh dollari = 12 430 so'm. 18 tonna moshning ishlab chiqarish tannarxi: 1 008 000 000 so'm.
| Ko'rsatkich | A: 02 FCA | B: 08 CIP |
|---|---|---|
| Kontrakt narxi | 108 000 dollar | 116 500 dollar |
| Tushum (narx × 12 430) | 1 342 440 000 | 1 448 095 000 |
| Sotilgan mahsulot tannarxi | 1 008 000 000 | 1 008 000 000 |
| Yalpi foyda | 334 440 000 | 440 095 000 |
| Bojxona brokeri | 3 600 000 | 3 600 000 |
| Sertifikat | 1 400 000 | 1 400 000 |
| Ostonagacha yo'l haqi | sotuvchida yo'q | 68 500 000 |
| Yuk sug'urtasi | sotuvchida yo'q | 5 900 000 |
| Jami sotish xarajatlari (9410) | 5 000 000 | 79 400 000 |
| Sotishdan foyda | 329 440 000 | 360 695 000 |
Bojxona rasmiylashtiruvi uchun yig'im ikkala shartda bir xil bo'lgani uchun jadvalga kiritilmadi: u ikkala natijani bir xil summaga kamaytiradi va solishtirishni o'zgartirmaydi. "Sotishdan foyda" bu yerda soliqdan va boshqa umumiy xarajatlardan oldingi natija.
Hisob-kitob:
- narx farqi: 116 500 − 108 000 = 8 500 dollar, ya'ni 8 500 × 12 430 = 105 655 000 so'm;
- B shartida sotuvchiga qo'shimcha tushadigan xarajat: 68 500 000 + 5 900 000 = 74 400 000 so'm;
- B ning ustunligi: 105 655 000 − 74 400 000 = 31 255 000 so'm (360 695 000 − 329 440 000 bilan bir xil).
Xulosa: bu safar qimmatroq taklif foydaliroq. Lekin chegarani ham bilib qo'yish kerak: qo'shimcha xarajat 74 400 000 so'm, 12 430 so'mlik kursda bu taxminan 5 986 dollar. Agar xaridor B shart uchun shundan kam qo'shsa, A taklif ko'proq foyda qoldirardi.
B taklif bo'yicha provodkalar (so'm):
| Operatsiya | Debet | Kredit | Summa | Asos (21-son BHMS) |
|---|---|---|---|---|
| Xaridorga hisob-kitob hujjati taqdim etildi | 4010 | 9010 | 1 448 095 000 | 383-band, 1-qator |
| Sotilgan mosh tannarxi | 9110 | 2810 | 1 008 000 000 | 390-band, 1-qator |
| Tashuvchining yo'l haqi | 9410 | 6010 | 68 500 000 | 257-band, 11-qator |
| Yuk sug'urtasi mukofoti | 9410 | 6510 | 5 900 000 | 280-band, 2-qator |
| Bojxona brokeri xizmati | 9410 | 6010 | 3 600 000 | 257-band, 11-qator |
| Sertifikat (xizmat sifatida) | 9410 | 6010 | 1 400 000 | 257-band, 11-qator |
| Davr oxirida 9410 yopildi | 9910 | 9410 | 79 400 000 | 412-band, 25-qator |
Xaridorning dollardagi qarzi pul kelguncha qayta baholanadi va kurs farqi alohida, moliyaviy faoliyat natijasida chiqadi. Bu qism ikkala shartda bir xil ishlaydi, u yuqoridagi "Eksport rejimi (10-kod)" maqolasida batafsil ko'rsatilgan.
Amaliy maslahat
Quyidagilar muallifning amaliy tavsiyalari (amaliy maslahat), normativ talab emas:
- Taklifni solishtirishda chegaraviy ustamani hisoblang. Sotuvchi zimmasiga o'tadigan barcha xarajatlarni so'mda qo'shing va jo'natish kunidagi taxminiy kursga bo'ling. Xaridor shundan ko'p qo'shsa, qimmatroq shart foydali, kam qo'shsa, arzonrog'i.
- Har eksport partiyasi uchun alohida xarajat kartochkasi yuriting. 9410 bo'yicha analitikani kontrakt raqami bo'yicha olib borsangiz, oy oxirida har bir partiya qancha foyda berganini bir qarashda ko'rasiz.
- Tashuvchi va brokerdan hisob-fakturani yuk ketgan oyning o'zida so'rang. Kech kelgan hujjat xarajatni boshqa oyga surib yuboradi va oyma-oy natijani solishtirib bo'lmay qoladi.
- Kontrakt, BYD va tashuvchi hujjatidagi shartni solishtiring. BYDdagi 7-ilova kodi kontraktdagi shartga mos kelmasa, xarajatni yozishdan oldin brokerga murojaat qiling.
- Soliq masalasini alohida tekshiring. Bu maqola buxgalteriya hisobini yoritadi; eksport bo'yicha QQS va foyda solig'i savollarini Soliq kodeksining amaldagi tahriridan alohida ko'ring.
O'zingizni sinang
Shu mavzu bo'yicha 5 ta savol: variantni bosing yoki javobni oching.
Tashqi savdo shartnomasida yetkazib berish sharti «Qiymat, sug'urta va fraxt» deb belgilangan. Bojxona yuk deklaratsiyasida bu shartning raqamli va harfli kodi qanday?
«Samarqand quruq meva» MChJ eksport shartnomasi bo'yicha xorijiy xaridordan 8 000 AQSh dollar olishi kerak: qarz hisobda sotuv kunidagi shartli 12 600 so'm kursida turibdi. Boshqa shartnoma bo'yicha boshqa xaridordan qaytarish majburiyatisiz 3 000 dollar bo'nak olingan va u 12 500 so'm kursida hisobga olingan. Oy oxirida Markaziy bank kursi shartli 12 700 so'm bo'ldi. 22-son BHMS bo'yicha oy oxirida kurs farqidan qancha daromad tan olinadi?
Tikuv fabrikasi ishlab chiqarish uchun xorijdan gazlama import qildi. Bojxona yuk deklaratsiyasi bo'yicha hisobga qabul qilish sanasidagi kursda xarid qiymati 80 000 000 so'm. Qo'shimcha xarajatlar: bojxona bojlari va yig'imlari 6 000 000, fraxt 3 000 000, sertifikatlash va sinash 1 000 000, valyutani ayirboshlash uchun bank komissiyasi 500 000 so'm (summalar shartli; import QQS hisobga olishga qabul qilinadi va bu misolda ko'rsatilmagan). 4-son BHMS bo'yicha gazlamaning tannarxi qancha?
«Qarshi quruq meva» MChJ eksport tovarini vositachi (ishonchli vakil) orqali vositachilik shartnomasi bo'yicha sotdi. Soliq kodeksining 261-moddasiga ko'ra QQSning nol darajali stavkasini qo'llash uchun eksportni tasdiqlashda komitent odatdagi hujjatlarga qo'shimcha tarzda yana nimani taqdim etadi?
Korxona xorijiy yetkazib beruvchiga 5 000 AQSh dollar qarzdor (tovar olingan kundagi kurs shartli 12 600 so'm). Oy oxirida kurs shartli 12 700 so'm bo'ldi, qarz hali to'lanmagan. 22-son BHMS bo'yicha oy oxirida nima qilinadi?
Javob berildi: 0 / 55 tadan 0 ta to'g'ri
Barcha testlar →Yana qarang
- Import-eksport bo'limi
- Sotish xarajatlari
- Davr xarajatlari
- Incoterms
- Bojxona brokeri
- Bojxona yuk deklaratsiyasidagi rejim, transport va yetkazib berish sharti kodlari buxgalterga nimani aytadi?
- Eksport rejimi (10-kod): chet ellik xaridorga jo'natilgan mahsulot tushumi va valyutadagi qarz buxgalteriyada qanday yuradi?
- 9410 Sotish xarajatlari
Manbalar
- 4-son BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar» (Moliya vazirining 2020-yil 28-maydagi 24-son buyrug'i, Adliya vazirligida 2020-yil 30-iyunda 3259-son bilan ro'yxatga olingan), 15 va 36-bandlar · xarid qilingan TMZ tannarxiga kiradigan xarajatlar (bojxona bojlari va yig'imlari, sertifikatlash, transport-tayyorlov xarajatlari); realizatsiya xarajatlari ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydi
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 406, 407 va 408-bandlar · 9410 «Sotish xarajatlari» mazmuni (mahsulotni iste'molchiga yetkazib berish, transport vositalariga ortish, marketing); davr oxirida 9910 ga yopilishi
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 257-band (11-qator), 280-band (2-qator), 275-band (1-qator), 290-band (5-qator), 309-band (18-qator), 412-band (1 va 25-qatorlar) · Dt 9410 – Kt 6010 sotishda yetkazib beruvchilar xizmati; xarajat schyotlari – Kt 6510 sug'urta to'lovlari; Dt 9430 – Kt 6410 davr xarajatiga taalluqli soliqlar va yig'imlar; Dt 9410-9430 – Kt 6710 sotishda band xodimlar ish haqi; Dt 9410 – Kt 6970 sotish xarajatlari uchun hisobdor shaxslarga qarz; Dt 9410 – Kt 6990 jo'natish transport xarajatlari; Dt 9910 – Kt 9410-9430 yopilish
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 277-band · 6510 schyoti tashkilot mulki va xodimini sug'urtalash bo'yicha qarzlar uchun
- 21-son BHMS «Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma»: 383-band (1-qator), 390-band (1-qator) · Dt 4010 – Kt 9010 tushum; Dt 9110 – Kt 2810 sotilgan mahsulot tannarxi
- 2-son BHMS «Asosiy xo'jalik faoliyatidan daromadlar» (Adliya vazirligida 2024-yil 5-avgustda 3542-son bilan ro'yxatga olingan), 16-band · tovar sotishdan daromadni tan olish shartlari, birinchisi: xatar va afzalliklarning katta qismi xaridorga o'tishi
- O'zbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi (2016-yil 20-yanvardagi O'RQ-400-son Qonun bilan tasdiqlangan), 9, 15, 31, 290 va 291-moddalar · tovarning kuzatuv hujjatlari (tijorat va transport hujjatlari); eksport uchun hujjatlar ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi belgilashi; bojxona brokeri tushunchasi; eksport bojxona boji tovar olib chiqilayotganda to'lanadi; bojxona rasmiylashtiruvi uchun bojxona yig'imi
- Bojxona yuk deklaratsiyasini to'ldirish tartibi to'g'risidagi yo'riqnoma (Adliya vazirligida 2773-son bilan ro'yxatga olingan), 7-ilova «Yetkazib berish shartlari tasniflagichi» · 02 FCA «Franko tashuvchi ...»; 08 CIP «Tashish va sug'urta to'langan ... gacha»
- Misol, korxona nomi, narxlar, kurs va summalar · muallif tomonidan tuzilgan, shartli