Bir silindrli mashinadan majburiy polisgacha: avtomobil sug'urtasi qanday paydo bo'lgan?

Ot-arava piyodani urib yuborsa, aybdor egasi bilan sudlashish mumkin edi. Ammo XIX asr oxirida ko'chaga tezroq, og'irroq va hali kam odam boshqara oladigan "o'ziyurar arava" chiqdi. Zarar kattalashdi, aybdorning cho'ntagi esa doim ham yetarli emas edi. Avtomobil sug'urtasi shu bo'shliqni to'ldirish uchun tug'ilgan.

Asosiy tezislar

Travelers polisi, 1897-yil. Amerikaning Travelers sug'urta kompaniyasi o'z tarixida 1897-yilda avtomobil sug'urtasi polisini chiqarganini qayd etadi. Kompaniyaning 2007-yilgi rasmiy bayonotiga ko'ra, bu polis Massachusets shtatining Uestfild shahridagi mexanik o'zi yasagan bir silindrli avtomobilni qoplagan va kompaniya uni mamlakatdagi birinchi avtomobil polisi deb hisoblaydi. (Ayrim manbalar "birinchi polis" sifatida boshqa sana va egani ham tilga oladi, shuning uchun bu da'vo kompaniyaning o'z ma'lumoti sifatida keltirildi.)
Ixtiyoriylikdan majburiylikka. Dastlab polis sotib olish haydovchining o'z ixtiyorida edi. Mashinalar ko'paygani sari sug'urtasiz haydovchi urib ketgan odam tovonsiz qolish xavfi jiddiy ijtimoiy muammoga aylandi.
Massachusets, 1925–1927. Aktuariylar jamiyati (Casualty Actuarial Society) materiallariga ko'ra, Massachusets shtatining majburiy avtomobil javobgarlik sug'urtasi to'g'risidagi qonuni 1925-yil 1-mayda imzolangan va 1927-yil 1-yanvardan, 1927-yil uchun transport vositalarini ro'yxatdan o'tkazish bilan qo'llanila boshlagan.
Britaniya, 1930. Parlament kutubxonasi ma'lumotiga ko'ra, Britaniyada haydovchilar uchun sug'urta 1930-yilgi Yo'l harakati to'g'risidagi qonundan beri majburiy, hozir esa bu talab 1988-yilgi qonunda belgilangan. Lordlar palatasining 2006-yilgi qarorida 1930 va 1934-yilgi qonunlar uchinchi shaxslar oldidagi javobgarlik sug'urtasini majburiy qilib, jabrlanuvchining sug'urtalovchidan tovon undirishini osonlashtirgani aytiladi.
Bo'shliqlar ham bo'lgan. Dastlabki majburiy tartib hamma jabrlanuvchini qamrab olmagan: mashinadagi yo'lovchilar majburiy qoplamadan tashqarida qolgan. Hansard yozuviga ko'ra, 1971-yilda parlament yo'lovchilarni ham majburiy sug'urtaga kiritish to'g'risidagi qonun loyihasini muhokama qilgan.
Sug'urtasiz haydovchi muammosi. Qonun majburiy bo'lsa ham, uni buzadiganlar topiladi. Parlament kutubxonasi ma'lumotiga ko'ra, Britaniyada 1946-yilda Avtomobil sug'urtalovchilari byurosi (Motor Insurers' Bureau) tuzilgan: u sug'urtasiz yoki topilmagan haydovchi sababli jabrlanganlarga tovon to'laydi va sug'urta kompaniyalari badallari hisobidan moliyalashtiriladi.
Ikki xil himoya. Tarix davomida avtomobil sug'urtasi ikki yo'nalishga ajraldi: boshqalarga yetkazilgan zarar uchun javobgarlik sug'urtasi (ko'p mamlakatlarda majburiy) va o'z mashinangiz uchun ixtiyoriy sug'urta (bizda KASKO deb ataladi).

O'shanda va hozir

Jihat	1897–1930-yillar	Bugun
Polis majburiymi	Ixtiyoriy	Uchinchi shaxslar oldidagi javobgarlik ko'p mamlakatlarda majburiy
Kim qoplanadi	Haydovchi tanlaganicha	Qonunda belgilangan doira, o'z mashinasi uchun alohida ixtiyoriy polis
Polis qanday rasmiylashtiriladi	Qog'oz shartnoma, agent orqali	Ko'pincha onlayn, elektron polis
Sug'urtasiz haydovchi zarari	Jabrlanuvchi tovonsiz qolishi mumkin edi	Ayrim mamlakatlarda maxsus fond yoki byuro qoplaydi

Misol

Sardor svetoforda to'xtab turgan Malikaning mashinasini orqadan urib yubordi; Malikaning mashinasini ta'mirlash 9 000 000 so'm, Sardorning o'z mashinasiniki 6 000 000 so'm turadi (muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar; polis limitlari va shartlari haqiqiy tariflarga emas, faqat tushuntirish uchun olingan).

Holat	Malikaning zararini kim qoplaydi	Sardorning o'z zararini kim qoplaydi
Sardorda faqat javobgarlik polisi bor	Sardorning sug'urtalovchisi (polis limiti doirasida)	Sardorning o'zi
Sardorda javobgarlik polisi va KASKO bor	Sardorning javobgarlik sug'urtalovchisi	KASKO bo'yicha sug'urtalovchi (shartnoma shartlari asosida)
Sardorda hech qanday polis yo'q	Sardorning o'zi, sud orqali undirish kerak bo'lishi mumkin	Sardorning o'zi

Uchinchi qator 1920-yillardagi muammoni aniq ko'rsatadi: Malika 9 mln so'mni olish uchun aybdorning to'lov qobiliyatiga qarab qoladi. Majburiy sug'urta qonunlari aynan shu xavfni kamaytirish uchun qabul qilingan.

Oldingi va keyingi davrlar bilan bog'liqlik: Londondagi yong'in sug'urtasi mulkni, Bismark islohotlari esa insonning o'zini himoya qilgan bo'lsa, avtomobil sug'urtasi "boshqalarga yetkazilgan zarar" uchun ommaviy javobgarlikni yo'lga qo'ydi. Bugun esa bu polislar smartfon orqali rasmiylashtiriladi.