Ikki qonun, yigirma yil: O'zbekistonda sug'urta faoliyati qonunchiligi qanday yangilangan?

Sug'urta kompaniyasi sizning polisingiz bo'yicha pul to'lay oladimi yoki yo'qmi, bu ko'p jihatdan qonunda unga qanday talablar qo'yilganiga bog'liq. So'nggi yigirma yil ichida O'zbekistonda bu talablar ikki yaxlit qonunda jamlangan: 2002 va 2021-yillarda.

Asosiy tezislar

2002-yilgi qonun. "Sug'urta faoliyati to'g'risida"gi Qonun 2002-yil 5-aprelda, 358-II-son bilan qabul qilingan (Spinform bazasi). Xuddi shu kuni Oliy Majlis uni amalga kiritish haqida 359-II-son qaror qabul qilgan (LexUZ).
Sug'urta nima ekanini qonun aytgan. 2002-yilgi qonunning 3-moddasida sug'urta tushunchasiga ta'rif berilgan edi. Umumiy ma'nosi: sug'urta hodisasi yuz berganda shaxslarning manfaatlari sug'urtalovchi to'plagan pul fondlari hisobidan to'lov orqali himoya qilinadi.
Yangi qonunning yo'li. Yangi "Sug'urta faoliyati to'g'risida"gi Qonunni Qonunchilik palatasi 2021-yil 15-iyunda qabul qilgan, Senat 2021-yil 27-avgustda ma'qullagan (LexUZ). Prezident uni 2021-yil 23-noyabrda O'RQ-730-son bilan imzolagan va qonun uch oydan keyin kuchga kirishi belgilangan (GRATA International).
Almashuv sanasi. 2002-yilgi qonun va uni amalga kiritish haqidagi qaror 2022-yil 25-fevraldan kuchini yo'qotgan (Spinform, LexUZ). Shunday qilib, 2002-yilgi qonun yigirma yilga yaqin amal qildi.
Yangi tushunchalar. GRATA International sharhiga ko'ra, yangi qonunga qayta sug'urtalash, birgalikda sug'urtalash (koinsurance), sug'urta pullari, prudensial normativlar va transchegaraviy sug'urta tushunchalari kiritilgan ("sug'urta pullari" bu yerda inglizcha insurance pool, ya'ni sug'urtalovchilar birlashmasi ma'nosida). Qonun qabul qilingan paytda vakolatli davlat organi sifatida Moliya vazirligi huzuridagi Sug'urta bozorini rivojlantirish agentligi ko'rsatilgan.
Chegara aniq belgilangan. Yangi qonunning 1-moddasiga ko'ra, u davlat ijtimoiy sug'urtasi va davlat tibbiy sug'urtasi bilan bog'liq munosabatlarga tatbiq etilmaydi. Ya'ni bu qonun asosan sug'urta bozori, ya'ni sug'urta kompaniyalari va ularning mijozlari haqida.

O'shanda va hozir

Jihat	2002-yilgi qonun	2021-yilgi qonun (2022-yildan amalda)
Raqami va sanasi	358-II, 2002-yil 5-aprel	O'RQ-730, 2021-yil 23-noyabr
Amal qilgan davr	2002–2022-yil fevral	2022-yil 25-fevraldan
Amalga kiritilishi	Oliy Majlisning 359-II-son qarori (o'sha kuni)	Imzolangandan uch oy o'tib
Qabul qilish bosqichlari	—	Qonunchilik palatasi 2021-yil 15-iyun, Senat 2021-yil 27-avgust
Yangi qonun bilan kiritilgan tushunchalar	—	Qayta sug'urtalash, birgalikda sug'urtalash, sug'urta pullari, prudensial normativlar, transchegaraviy sug'urta

Misol: uchta sug'urtalovchi bitta xavfni qanday bo'lishadi?

Quyidagi misol muallif tomonidan tuzilgan, raqamlar shartli (amaldagi tarif emas).

Shartli "Zarafshon to'qimachilik" korxonasi o'z omborini 10 mlrd so'mga sug'urta qildirmoqchi. Bitta kompaniya uchun bu xavf katta, shuning uchun uchta sug'urtalovchi birgalikda sug'urtalashga kelishdi: "A" 50%, "B" 30%, "C" 20%. Shartli tarif yiliga 1,2%.

Sug'urtalovchi	Ulush	Javobgarlik	Mukofot (1,2%)	2 mlrd so'mlik zarardagi to'lov
"A"	50%	5 mlrd so'm	60 mln so'm	1 mlrd so'm
"B"	30%	3 mlrd so'm	36 mln so'm	600 mln so'm
"C"	20%	2 mlrd so'm	24 mln so'm	400 mln so'm
Jami	100%	10 mlrd so'm	120 mln so'm	2 mlrd so'm

Tekshiruv: 10 mlrd × 1,2% = 120 mln so'm; 60 + 36 + 24 = 120 mln so'm; 1 000 + 600 + 400 = 2 000 mln so'm. Har bir sug'urtalovchi o'z ulushi bo'yicha mukofot oladi va zararni ham shu ulushda qoplaydi. Qayta sug'urtadan farqi: bu yerda korxona har uchala sug'urtalovchi bilan bevosita bog'langan, qayta sug'urtada esa mijoz faqat bitta kompaniyani ko'radi, u esa xavfning bir qismini boshqa kompaniyaga uzatadi.

Oldingi davr bilan bog'liqlik: XX asrda sug'urta davlat ijtimoiy sug'urtasi va majburiy avtomobil sug'urtasi orqali ommaviy bo'lgan; O'zbekiston qonunlari esa tijorat sug'urtasi bozorini alohida tartibga soladi. Keyingi bosqich: raqamli polis va onlayn sug'urta xizmatlari.