РусскийEnglish
hisobchilar.uzBuxgalterlar va soliqchilar uchun
Soliq3 daqiqa o'qish · Yangilangan: 5-noyabr, 2026

AQShda daromad solig'i qanday doimiy bo'ldi: 1913-yilgi 16-tuzatish va XX asr

AQSh daromad solig'ini ikki marta joriy qilib, ikki marta yo'qotgan. Uchinchi urinish muvaffaqiyatli bo'lishi uchun Konstitutsiyaning o'zini o'zgartirishga to'g'ri kelgan. 1913-yil voqealari va XX asrda daromad solig'i qanday qilib ko'pchilikning solig'iga aylangani.

Angliyada daromad solig'i 1799-yilda urush xarajati uchun paydo bo'lgan edi. Okean ortida esa voqea boshqacha kechdi: AQShda bu soliqning taqdirini sud zali va Konstitutsiya hal qildi.

Asosiy tezislar

  1. Birinchi urinish — urush davri. AQSh soliq xizmati (IRS) o'quv materiallariga ko'ra, Fuqarolar urushi paytida, 1862-yilda daromad solig'i yiliga 600 dollardan 10 000 dollargacha bo'lgan daromadga 3%, 10 000 dollardan oshganiga 5% qilib belgilangan. Shu yili Ichki daromadlar komissari lavozimi ham tuzilgan. Urushdan keyin, 1872-yilda, daromad solig'i bekor qilingan.
  2. Ikkinchi urinish — sudda yiqildi. 1894-yilda daromad solig'i yana joriy etildi, ammo 1895-yilda Oliy sud "Pollock Farmers' Loan and Trust Co.ga qarshi" ishida uni konstitutsiyaga zid deb topdi. Sababi: Konstitutsiya bo'yicha "to'g'ri soliq" shtatlar o'rtasida aholi soniga qarab taqsimlanishi kerak edi, daromad solig'i esa bunday taqsimlanmagan.
  3. Yechim — Konstitutsiyaga tuzatish. AQSh Milliy arxivi ma'lumotiga ko'ra, 16-tuzatishni Kongress 1909-yilda qabul qilgan va u 1913-yil 3-fevralda ratifikatsiya qilingan. Tuzatish Kongressga daromad solig'ini shtatlarga aholi soniga qarab taqsimlamasdan undirish huquqini berdi.
  4. Qiziq tafsilot. Milliy arxiv yozishicha, tuzatish g'oyasini ilgari surgan konservatorlar uni shtatlarning to'rtdan uch qismi hech qachon ma'qullamaydi, deb umid qilgan. Hisob-kitob noto'g'ri chiqdi.
  5. 1913-yilgi birinchi stavkalar. Shu yili qabul qilingan qonun 3 000 dollardan oshgan daromadga 1% soliq va yuqori daromadlarga qo'shimcha soliq belgilagan; uning eng yuqori stavkasi 500 000 dollardan oshgan daromadga 6% bo'lgan (Milliy arxiv, Encyclopedia.com). Ya'ni dastlab soliq faqat yuqori daromadlilarga tushgan.
  6. Ish haqidan ushlab qolish. AQSh Senati Moliya qo'mitasi hujjatlariga ko'ra, 1943-yil 9-iyunda "Current Tax Payment Act" qonuni imzolangan va 1943-yil 1-iyuldan ish beruvchilar soliqni xodimning ish haqidan ushlab qolib, budjetga o'tkaza boshlagan. Bugungi "soliq agenti" tushunchasining amaliy timsoli shu.
  7. Dunyo bo'ylab. Britannica yozishicha, Germaniya davlatlarida daromad solig'i 1840-yillardan sinab ko'rilgan, lekin u samarali fiskal vositaga faqat Prussiyaning 1891-yilgi islohotidan keyin aylangan; Shvetsiya doimiy zamonaviy daromad solig'ini 1910-yilda joriy etgan. Fransiyada progressiv daromad solig'i 1914-yil iyulda qabul qilingan (Fransiya Milliy majlisi tarix sahifasi).
  8. "Boylar solig'i"dan ommaviy soliqqa. Britannica qayd etishicha, Ikkinchi jahon urushi ko'p mamlakatlarda daromad solig'ini yuqori tabaqa solig'idan butun aholi to'laydigan soliqqa aylantirgan.

Misol: 1913-yilgi stavka qanchalik "yengil" edi?

Faqat 1% asosiy stavkani olib, soddalashtirilgan hisob qilaylik (qo'shimcha soliq bosqichlari hisobga olinmagan; muallif tomonidan tuzilgan):

Yillik daromadSoliqqa tortiladigan qism1% soliq
2 500 dollar0 (3 000 dollardan kam)0
10 000 dollar7 000 dollar70 dollar
20 000 dollar17 000 dollar170 dollar

Ushlab qolish g'oyasining foydasini esa bugungi misolda ko'rish mumkin (shartli raqamlar). Toshkentlik dizayner Kamola uchun yillik soliq summasi 6 000 000 so'm bo'lsin. Yil oxirida bu summani bir yo'la to'lash oila budjetiga og'ir zarba. Ish beruvchi esa har oy taxminan 500 000 so'mdan ushlab qolib, budjetga o'tkazadi: xodim pulni "ko'rmaydi" va qarz to'planmaydi, davlat esa tushumni yil davomida bir tekis oladi. 1943-yilgi qonun aynan shu muammoni hal qilgan edi.

Yana qarang

Manbalar

  1. U.S. National Archives: 16th Amendment to the U.S. Constitution: Federal Income Tax (1913) · Kongress 1909-yilda qabul qilgani, 1913-yil 3-fevralda ratifikatsiya qilingani; konservatorlar shtatlarning to'rtdan uch qismi uni ma'qullamaydi deb umid qilgani
  2. Encyclopedia.com: Federal Income Tax of 1913 · 1913-yilgi qonun: 3 000 dollardan oshgan daromadga 1%, qo'shimcha soliq 500 000 dollardan oshgan daromadga 6% gacha
  3. Constitution Annotated (Cornell LII nashri): Overview of Sixteenth Amendment, Income Tax · tuzatish daromad solig'ini shtatlar o'rtasida aholi soniga qarab taqsimlash talabidan ozod qilgani
  4. IRS, Understanding Taxes: Timeline of Events 1861–1913 · 1862-yilda birinchi federal daromad solig'i qonuni, 1872-yilda urush davri solig'ining tugashi, 1895-yilgi sud qarori
  5. American Battlefield Trust: The First Income Tax · 1862-yilgi stavkalar (600–10 000 dollarga 3%, undan yuqoriga 5%), Ichki daromadlar komissari lavozimi
  6. Supreme Court Historical Society: Pollock v. Farmers' Loan and Trust Co. (1895) · 1894-yilgi daromad solig'i Oliy sud tomonidan konstitutsiyaga zid deb topilgani
  7. AQSh Senati Moliya qo'mitasi: Legislative History of the Current Tax Payment Act of 1943 · Current Tax Payment Act (1943-yil 9-iyun, 57 Stat. 126): ish haqidan soliqni manbada ushlab qolish, 1943-yil 1-iyuldan
  8. Encyclopaedia Britannica: Income tax · Germaniya davlatlarida 1840-yillardan sinovlar, Prussiyaning 1891-yilgi islohoti; Shvetsiya 1910
  9. Encyclopaedia Britannica: Taxation — History of taxation · Ikkinchi jahon urushi ko'p mamlakatlarda daromad solig'ini "boylar solig'i"dan ommaviy soliqqa aylantirgani
  10. Assemblée nationale (Fransiya): Institution de l'impôt sur le revenu · Fransiyada progressiv daromad solig'i 1914-yil iyulda qabul qilingani
  11. Misol va hisob-kitob · muallif tomonidan tuzilgan, shartli raqamlar

← Barcha maqolalar