Atamalar lug'ati
Buxgalteriya, soliq va audit atamalari oddiy tilda. Atamani qidiring yoki bo'lim bo'yicha ko'ring.
Uch tilli lug'at: o'zbekcha, ruscha va inglizcha nomlar bitta jadvalda →
1
1-son BHMS
1-sonli BHMS "Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati": moliyaviy hisobotni taqdim etishning umumiy talablarini hamda hisob siyosatini tanlash va qo'llash qoidalarini belgilaydi. Maqsadi: tashkilotning turli davrlardagi va turli tashkilotlarning hisobotlarini taqqoslash mumkin bo'lishi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 130-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 06.08.2024, 3544-son), 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.
10-son BHMS
10-sonli BHMS "Davlat yordamining hisobi va u to'g'risidagi ma'lumotlarni yoritib berish": tashkilot olgan davlat yordamini buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotda aks ettirish tartibini belgilaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 136-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 24.07.2024, 3534-son).
11-son BHMS
11-sonli BHMS "Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari bo'yicha xarajatlar": ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlariga xarajatlarni hisobga olish tartibini belgilaydi. Asosiy masala: bunday xarajatni aktiv sifatida tan olish yoki davr xarajati deb hisoblash. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 137-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 25.07.2024, 3535-son).
12-son BHMS
12-sonli BHMS "Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish": moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish usulini va ularni moliyaviy hisobotda aks ettirish tartibini belgilaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 138-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 18.07.2024, 3531-son).
13-son BHS
13-sonli BHS "Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar": budjet tashkilotlari, davlat maqsadli jamg'armalari va boshqa budjetdan tashqari jamg'armalarning konsolidatsiyalashgan budjet hisobotlarini tuzish tartibini belgilaydi. Bu xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun emas, budjet hisobi standarti (13-sonli BHS). Moliya vazirining 2022-yil 29-martdagi 9-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 01.04.2022, 3361-son), 2023-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.
16-son BHMS
16-sonli BHMS "Buxgalteriya balansini tuzish sanasidan keyin xo'jalik faoliyatida yuz beradigan hodisalar va nazarda tutilmagan holatlar": balans tuzish sanasidan keyin xo'jalik faoliyatida yuz beradigan hodisalarni va nazarda tutilmagan holatlarni hisobga olish va moliyaviy hisobotda yoritish tartibini belgilaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 139-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 31.07.2024, 3539-son).
17-son BHMS
17-sonli BHMS "Kapital qurilishning pudrat shartnomalari": pudratchilarning kapital qurilish pudrat shartnomalari bo'yicha daromad va xarajatlarini hisobga olish tartibini belgilaydi. Asosiy masala: daromad va xarajatlarni shartnoma bajarilayotgan hisobot davrlari o'rtasida taqsimlash. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 140-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 23.07.2024, 3533-son).
19-son BHMS
19-sonli BHMS "Inventarizatsiyani tashkil etish va o'tkazish": xo'jalik yurituvchi subyektlarda va budjet mablag'lari hisobidan moliyalashtiriladigan tashkilotlarda aktivlar va majburiyatlarni inventarizatsiyadan o'tkazish hamda natijalarini rasmiylashtirish tartibini belgilaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 141-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 12.08.2024, 3548-son).
2
2-son BHMS
2-sonli BHMS "Asosiy xo'jalik faoliyatidan daromadlar": tashkilotning asosiy xo'jalik faoliyatidan daromadlarini va ularni hisobga olish tartibini belgilaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 132-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 05.08.2024, 3542-son).
20-son BHMS
20-sonli BHMS "Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibi": kichik tadbirkorlik subyektlari ixtiyoriy tanlashi mumkin bo'lgan soddalashtirilgan buxgalteriya hisobini belgilaydi: operatsiyalar xronologik tartibda jurnalda qayd etiladi va hisob kitobiga o'tkaziladi. Yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xo'jaliklariga qo'llanilmaydi. Moliya vazirining 2013-yil 16-iyuldagi 70-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 14.08.2013, 2501-son).
21-son BHMS
21-sonli BHMS "Xo'jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo'llash bo'yicha yo'riqnoma": hisobvaraqlar rejasini (aktiv, passiv, kontr-aktiv, kontr-passiv, tranzit va balansdan tashqari hisobvaraqlar) va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 27.12.2024, 3593-son), 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.
22-son BHMS
22-sonli BHMS "Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi": valyutadagi operatsiyalarni hisobga olish tartibini belgilaydi: operatsiya amalga oshirilgan sanadagi Markaziy bank kursi bo'yicha so'mda tan olinadi, monetar moddalar har oy oxirida qayta baholanadi, kurs farqi esa moliyaviy faoliyat daromadi yoki xarajati sifatida hisobga olinadi. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 6-dekabrdagi 201-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 19.12.2024, 3587-son).
23-son BHMS
23-sonli BHMS "Qayta tashkil etishni amalga oshirishda moliyaviy hisobotni shakllantirish": qayta tashkil etish to'g'risidagi ma'lumotni moliyaviy hisobotda yoritish tartibini belgilaydi. Qayta tashkil etishning beshta shakli bor: qo'shib yuborish, qo'shib olish, bo'lish, ajratib chiqarish va o'zgartirish. Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 142-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 02.08.2024, 3540-son).
24-son BHMS
24-sonli BHMS "Qarzlar bo'yicha xarajatlar hisobi": kredit va qarzlar bo'yicha foiz va boshqa xarajatlarni hisobga olish tartibini belgilaydi. Kvalifikatsiyalangan aktivni (foydalanishga tayyorlash uchun salmoqli vaqt talab qiladigan aktiv) xarid qilish, qurish yoki ishlab chiqarish bilan bevosita bog'liq qarz xarajatlari shu aktiv qiymatiga qo'shiladi (kapitalizatsiya qilinadi). Moliya vazirining 2009-yil 5-avgustdagi 79-son buyrug'i bilan tasdiqlangan (AV 18.08.2009, 1996-son).
3
4
5
6
7
8
9
A
A'zolik badali
Jamiyat, uyushma yoki boshqa a'zolikka asoslangan tashkilot a'zolari ta'sis hujjatlariga ko'ra to'laydigan muntazam yoki bir martalik to'lov. Kelib tushganda 8830 schyot kreditida pul schyotlari bilan bog'lanib yoziladi.
Abandon (sug'urtada)
Dengiz va yuk sug'urtasida sug'urtalangan mulkdan sug'urtalovchi foydasiga voz kechib, to'liq zarar summasini talab qilish. U "konstruktiv to'liq zarar" holatida qo'llanadi: mulk jismonan butunlay yo'qolmagan, lekin uni qutqarish yoki ta'mirlab manzilga yetkazish xarajati uning qiymatidan oshib ketadi. Buyuk Britaniyaning 1906-yilgi Dengiz sug'urtasi to'g'risidagi qonuniga ko'ra sug'urtalangan shaxs bunday holatda tanlaydi: zararni qisman zarar deb hisoblashi yoki mulkdan voz kechib, uni haqiqiy to'liq zarar kabi undirishi mumkin. Voz kechmoqchi bo'lsa, sug'urtalovchiga abandon haqida xabarnoma yuborishi kerak; xabarnoma bo'lmasa, zarar faqat qisman zarar sifatida qaraladi. Haqiqiy to'liq zararda (mulk yo'q bo'lib ketganda) xabarnoma shart emas.
Ajralmas risk
Operatsiyalar turi, schyot qoldig'i yoki ochib berish haqidagi tasdiqda tegishli nazoratlar hisobga olinmasdan oldin muhim xato bo'lishga moyillik. Bu risk korxona faoliyati va moddaning tabiatidan kelib chiqadi: masalan, murakkab hisob-kitob yoki katta baholash noaniqligi bor joyda u yuqoriroq bo'ladi. 200-son XAS bo'yicha ajralmas risk nazorat riski bilan birga "muhim noto'g'ri ko'rsatish riski"ni tashkil qiladi; auditor bu riskni yaratmaydi, faqat baholaydi.
Ajratilgan bo'linma
Korxonaning filiali yoki vakolatxonasi: u boshqa joyda faoliyat yuritadi, hisob ko'rsatkichlari esa korxonaning umumiy balansiga qo'shiladi. Bosh korxona u bilan ichki hisob-kitoblarni 4110 (debitorlik) va 6110 (kreditorlik) schyotlarida yuritadi (21-son BHMS, 176-band).
Akkreditiv
Bank orqali hisob-kitob shakli: xaridor pulni oldindan alohida akkreditiv hisobvarag'iga o'tkazadi, bank esa uni sotuvchiga shartnomada kelishilgan hujjatlar taqdim etilgandagina to'laydi. Bu ikki tomonni ham himoya qiladi.
Aksiya
Aksiyadorlik jamiyati kapitalidagi ulushni tasdiqlovchi qimmatli qog'oz. Aksiya egasi kompaniyaning qisman egasi bo'ladi: foyda taqsimlansa dividend olishga haqli bo'ladi, lekin aksiya qiymati tushib ketish xavfini ham o'zi ko'taradi. Buxgalteriyada oddiy aksiyalar 8310, imtiyozli aksiyalar 8320 schyotida yuritiladi.
Aksiyador
Aksiyadorlik jamiyati aksiyasining egasi, ya'ni shu jamiyat kapitalidagi ulush egasi. Aksiyador jamiyatga qarz bergan emas, uning bir qismiga egalik qiladi: foyda taqsimlansa dividend olishi, odatda ovoz bilan boshqaruvda qatnashishi mumkin, aksiyaga qo'ygan pulini esa yo'qotish tavakkalini ham o'zi ko'taradi. Aniq huquqlar hajmi qonunchilik va jamiyat ustavi bilan belgilanadi. Buxgalteriyada 21-son BHMS aksiyadorlarni tashkilot ta'sischilari qatorida tilga oladi: ularning ustav kapitaliga obuna bo'yicha qarzi 4610 schyotida har bir ta'sischi bo'yicha alohida hisobga olinadi.
Aksiyaga obunachilardan olingan bo'nak
Aksiyadorlik jamiyati chiqaradigan aksiyalarni sotib olishga yozilgan (obuna bo'lgan) shaxslardan aksiyalar ularga berilgunga qadar oldindan olingan pul. Aksiya berilmaguncha bu summa jamiyatning majburiyati bo'lib, 6320 schyotda yuritiladi.
Aksiyalarni maydalash
Aksiyadorlik jamiyati har bir aksiyaning nominal qiymatini kamaytirib, aksiyalar sonini shunga mutanosib oshiradigan operatsiya. 21-son BHMS ning 345-bandiga ko'ra u aksiyalar likvidligini oshirish maqsadida qo'llanadi; aksiyadorlar kapitali hajmi o'zgarmagani uchun bu operatsiya bo'yicha buxgalteriya yozuvi berilmaydi, o'zgarish esa 8310 «Oddiy aksiyalar» schyotiga ochilgan analitik registrlarda qayd etiladi. Har bir aksiyadorning ulushi ham o'zgarmaydi: aksiyalari ko'payadi, har birining nominali kamayadi. Yangi aksiyalar chiqarishdan farqi shu: maydalashda yangi pul kelmaydi va mavjud aksiyadorlarning ulushi kamaymaydi.
Aksiz solig'i
Soliq kodeksida aksiz to'lanadigan deb belgilangan tovarlar bo'yicha to'lanadigan egri soliq. U narx tarkibiga kiradi, shuning uchun uning yuki odatda (bozor sharoitiga qarab to'liq yoki qisman) xaridorga o'tadi. Soliq to'lovchilar, aksiz to'lanadigan tovarlar ro'yxati va stavkalar Soliq kodeksida belgilanadi.
Aktiv
Korxona egalik qiladigan yoki nazorat qiladigan va kelajakda foyda keltirishi kutilayotgan resurs.
Aktivlar rentabelligi (ROA)
Korxona ixtiyoridagi har 100 so'm aktiv bir yilda qancha sof foyda keltirganini ko'rsatadigan nisbat. Formula: sof foyda ÷ aktivlar × 100%. Aktivlar yil davomida ancha o'zgargan bo'lsa, davr boshi va oxiridagi qiymatlarning o'rtachasi olinadi; turli manbalardagi ROA ni solishtirishda maxraj qanday olinganini tekshirish kerak. Kapital rentabelligidan (ROE) farqi: ROA aktivlar qayerdan moliyalashtirilganiga (egalar pulimi yoki qarzmi) qaramaydi, shuning uchun rahbariyat resurslardan qanchalik samarali foydalanayotganini ko'rsatadi. Ko'p aktiv talab qiladigan tarmoqlarda (zavod, transport) ROA tabiiy ravishda xizmat ko'rsatish korxonalaridan pastroq bo'ladi.
Aktivlarning chiqib ketishi
Asosiy vosita yoki boshqa aktivning korxona hisobidan chiqishi: 21-son BHMS (391-band) bo'yicha bu hollar: tugatish, sotish, ayirboshlash, tekinga berish, ulush sifatida ustav kapitaliga berish, nodavlat notijorat tashkilot mulkini shakllantirishda mulkiy badal sifatida berish, moliyaviy ijara, shu jumladan lizing shartnomasi bo'yicha berish, aniqlangan kamomad yoki yo'qotish, ishtirokchining yuridik shaxs ishtirokchilari tarkibidan chiqishida asosiy vositalar bilan hisob-kitob qilish. Asosiy vositalar uchun 9210, boshqa aktivlar uchun 9220 schyot ishlatiladi; natija foyda bo'lsa 9310/9320 ga, zarar bo'lsa 9430 ga o'tadi.
Aktuariy
Ehtimollar nazariyasi va statistika yordamida sug'urta xavflarini baholaydigan, sug'urta tariflari va sug'urtalovchining kelgusi majburiyatlari uchun zarur zaxiralarni hisoblaydigan mutaxassis. Uning hisob-kitobi sug'urtalovchi to'lovga qobil bo'lib qolishi uchun muhim.
Alternativ xarajat
Bir tanlovni amalga oshirish uchun voz kechilgan eng yaxshi muqobil variantdan olinishi mumkin bo'lgan naf. Resurslar (pul, vaqt, yer, mehnat) cheklangan bo'lgani uchun har qaror boshqa narsadan voz kechishni anglatadi; alternativ xarajat ana shu voz kechilganning qiymati. U buxgalteriya hisobida yozilmaydi, chunki pul to'lanmaydi, lekin to'g'ri qaror qabul qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. U faqat pulga emas, vaqtga yoki boshqa imkoniyatga ham taalluqli.
Amortizatsiya
Asosiy vosita yoki nomoddiy aktiv qiymatini u xizmat qiladigan muddat davomida bo'lib-bo'lib xarajatga o'tkazish.
Amortizatsiyalanadigan qiymat
Asosiy vositaning foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya orqali xarajatga o'tkaziladigan qismi. 5-son BHMS bo'yicha u boshlang'ich (yoki moliyaviy hisobotda uning o'rnini bosuvchi boshqa) qiymatdan tugatish qiymatini ayirib topiladi. Mantig'i oddiy: muddat oxirida vositani sotib yoki tugatib qaytariladigan summa xarajatga yozilmaydi. Agar vositaning boshlang'ich qiymati keyinchalik kapital ishlar xarajatlari hisobiga oshirilgan bo'lsa, hisob boshqacha boshlanadi: ishlar tugab, vosita qayta ishga tushirilgan kundagi qoldiq (balans) qiymat olinadi va undan tugatish qiymati ayiriladi. Amortizatsiya hisoblash shu qiymat to'liq qoplanguncha yoki vosita balansdan chiqarilguncha davom etadi.
Analitik hisob
Sintetik schyotdagi umumiy summani uni tashkil etgan alohida obyektlar bo'yicha batafsil ochib beradigan hisob; qaysi obyektlar bo'yicha yuritilishi ko'pchilik schyotlar uchun 21-son BHMS yo'riqnomasida ko'rsatiladi. Jumladan, 21-son BHMS olinadigan hisobvaraqlar (4000) bo'yicha analitik hisob har bir xaridor (buyurtmachi) bo'yicha yuritilishini belgilaydi. Analitik hisoblar yig'indisi doimo tegishli sintetik schyot qoldig'iga teng bo'ladi.
Analitik protseduralar
Auditor moliyaviy ma'lumotni boshqa ma'lumotlar bilan solishtirib, ular orasidagi mantiqiy aloqani tahlil qiladigan tekshiruv usuli. Xalqaro audit standarti (XAS 520) bo'yicha ular moliyaviy va nomoliyaviy ma'lumotlar o'rtasidagi o'rinli bog'lanishlarni tahlil qilish orqali moliyaviy axborotni baholashdir. G'oya oddiy: ma'lumotlar orasidagi bog'lanish aniq sabab bo'lmasa, vaqt o'tsa ham saqlanadi. Auditor avval o'z kutilmasini aniqlaydi (masalan, daromad sotilgan hajmga mos o'sishi kerak), keyin hisobotdagi raqam bilan solishtiradi. Kutilgan va haqiqiy qiymat orasida katta farq chiqsa yoki bog'lanish boshqa ma'lumotlarga zid bo'lsa, auditor sababini tekshirishi kerak. Protseduralardan tavakkalchilikni baholashda ham, mohiyati bo'yicha tekshirishda ham foydalaniladi. Ular tekshirilayotgan summaning to'g'riligini yakka o'zi har doim isbotlamaydi: ko'pincha ular qayerga chuqurroq qarash kerakligini ko'rsatadi.
Anderrayting (sug'urtada)
Sug'urtalovchining qaysi risklarni, qanday shartlar bilan qabul qilishini tanlash jarayoni. Britannica sug'urtadagi bir-biriga yaqin ikki asosiy vazifani ajratadi: anderrayting (risklarni tanlash) va tarif belgilash (qabul qilingan risk narxini aniqlash). Anderrayter riskka oid ma'lumotlarni o'rganib, uni qabul qilish, rad etish yoki qo'shimcha shartlar bilan qabul qilishni hal qiladi.
Aniqlanmaslik riski
Audit riskini maqbul past darajaga tushirish uchun auditor bajargan protseduralar mavjud va muhim bo'lishi mumkin bo'lgan xatoni topa olmaslik ehtimoli. Ajralmas va nazorat risklaridan farqli o'laroq, bu riskni auditor o'zi boshqaradi: protseduralar turini, vaqtini va hajmini o'zgartirib. Audit risk modeli bo'yicha muhim noto'g'ri ko'rsatish riski qancha yuqori bo'lsa, maqbul aniqlanmaslik riski shuncha past bo'lishi, demak mohiyatan tekshirish shuncha keng bo'lishi kerak.
Annuitet to'lov
Kreditni butun muddat davomida teng summalar bilan qaytarish usuli. To'lov ichidagi foiz ulushi boshida eng katta bo'lib, har oy kamayadi, asosiy qarz ulushi esa shunga mos ravishda ortib boradi.
Arbitraj
Bir xil aktivning turli bozorlardagi narx farqidan foyda olish uchun uni arzon bozorda sotib olib, qimmat bozorda bir vaqtda sotish. Valyuta, qimmatli qog'oz, tovar va foiz stavkalari bo'yicha arbitraj bo'ladi. Ko'p ishtirokchi bir vaqtda arzon bozorda sotib olib, qimmat bozorda sotganda narxlar bir-biriga yaqinlashadi, shuning uchun bunday farq odatda uzoq saqlanmaydi. Haqiqiy arbitrajda risk deyarli bo'lmaydi; tranzaksiya xarajatlari va vaqt farqi foydani yeb qo'yishi mumkin.
Asimmetriya koeffitsienti
Taqsimotning o'rtacha atrofida qanchalik nosimmetrik ekanini o'lchaydigan ko'rsatkich. Simmetrik taqsimotda (masalan, normal taqsimotda) u nolga teng, o'rtacha va mediana ustma-ust tushadi. Musbat asimmetriyada taqsimotning o'ng "dumi" uzun bo'ladi: bir nechta juda katta qiymat o'rtachani medianadan yuqoriga tortadi. Manfiy asimmetriyada aksincha, chap dumi uzun. Amaliy xulosa: asimmetriya kuchli bo'lsa, "odatiy" qiymatni ko'rsatish uchun o'rtachadan ko'ra mediana ishonchliroq.
Asosiy audit masalalari
Auditorning kasbiy fikriga ko'ra joriy davr moliyaviy hisoboti auditida eng muhim bo'lgan masalalar; ular korxona boshqaruvi uchun mas'ul shaxslarga ma'lum qilingan masalalar orasidan tanlanadi. Auditorlik xulosasining alohida bo'limida har bir masala nega muhim deb topilgani va auditda u qanday tekshirilgani yoziladi; bu bo'lim auditor fikrini o'zgartirmaydi.
Asosiy ishlab chiqarish
Korxonaning asosiy faoliyati bo'lgan mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish yoki xizmat ko'rsatish. Uning xarajatlari 2010 schyotining debetida yig'iladi: bevosita xarajatlar, yordamchi ishlab chiqarish xizmatlari, umumishlab chiqarish xarajatlari va yaroqsiz mahsulotdan yo'qotishlar (21-son BHMS, 117–119-bandlar).
Asosiy poda
Asosiy vosita sifatida saqlanadigan katta yoshdagi mahsuldor va ishchi hayvonlar. Uni tashkil etish xarajatlari (o'stirilgan yosh hayvonlarni o'tkazish, katta yoshdagilarni sotib olish va yetkazish) 0840 schyotida yig'iladi, keyin 0170 schyotiga o'tkaziladi (21-son BHMS, 71-band).
Asosiy stavka
Markaziy bank belgilaydigan va pul-kredit siyosatining asosiy vositasi bo'lgan foiz stavkasi. U banklararo bozordagi va oxir-oqibat tijorat banklarining kredit va omonat stavkalariga ta'sir qiladi.
Asosiy vosita
Bir yildan ortiq ishlatiladigan moddiy aktiv: bino, uskuna, transport, kompyuter va boshqalar.
Audit
Korxona moliyaviy hisobotining ishonchliligini mustaqil mutaxassis (auditor) tomonidan tekshirish va bu haqda xulosa berish.
Audit rejasi
Auditor qaysi hisob moddalarini, qanday protseduralar bilan, qachon va kim tekshirishini belgilaydigan ichki hujjat. Reja xavf yuqori bo'lgan joylarga ko'proq vaqt ajratishga yordam beradi va audit davomida yangi ma'lumot chiqsa yangilanadi.
Audit riski
Hisobotda muhim xato bo'la turib, auditor ijobiy xulosa berib qo'yish ehtimoli. Auditor tekshiruvni shu riskni maqbul darajaga tushirish uchun rejalashtiradi.
Audit strategiyasi
Auditning ko'lamini, vaqtini va yo'nalishini belgilaydigan umumiy yondashuv. 300-son XAS auditor umumiy audit strategiyasini belgilashini va u batafsil audit rejasini ishlab chiqishga yo'l ko'rsatishini talab qiladi. Farqi: strategiya "nimaga e'tibor beramiz, qachon va qancha kuch bilan" degan savolga javob beradi, audit rejasi esa har bir protsedura turi, vaqti va hajmini batafsil yozadi. Strategiya bir marta yozib qo'yilmaydi: audit davomida yangi ma'lumot chiqsa, strategiya ham, reja ham yangilanadi, muhim o'zgarishlar va ularning sabablari hujjatlashtiriladi.
Audit tanlovi
Auditor to'plamdagi barcha hujjatlarni emas, ularning bir qismini tekshirib, natijani butun to'plamga tatbiq etadigan usul. Katta summalar odatda to'liq, qolganlari tasodifiy yoki tizimli tanlab tekshiriladi.
Auditor mustaqilligi
Auditorning tekshirilayotgan korxonadan moliyaviy, oilaviy yoki boshqa manfaat bilan bog'liq emasligi va xulosani hech kim ta'sirisiz chiqara olishi. Mustaqillik ham amalda, ham tashqaridan qaraganda bo'lishi kerak: foydalanuvchida shubha uyg'otadigan bog'liqlik ham xavfli.
Auditorlik dalillari
Auditor xulosa chiqarish uchun to'playdigan ma'lumotlar: hujjatlar, tasdiqnomalar, qayta hisob-kitoblar, kuzatuv va so'rov natijalari.
Auditorlik ish hujjatlari
Auditor bajargan ishlar, olingan dalillar va chiqarilgan xulosalarning yozma qaydlari. Ular shunday tuzilishi kerakki, auditni o'tkazmagan tajribali auditor ham nima qilinganini va xulosa nimaga asoslanganini tushuna olsin.
Auditorlik topshirig'i xati
Audit boshlanishidan oldin auditor va mijoz kelishib oladigan yozma hujjat: auditning maqsadi va ko'lami, auditor va rahbariyatning javobgarligi hamda tayyorlanadigan xulosa shakli unda qayd etiladi. U keyinchalik "buni tekshirish kelishilganmidi?" degan tortishuvning oldini oladi.
Auditorlik xulosasi
Audit natijasida tuziladigan rasmiy hujjat. Unda auditor moliyaviy hisobot barcha muhim jihatlarda to'g'ri tuzilgan-tuzilmaganligi haqidagi fikrini bildiradi.
Avans hisoboti
Xodim korxonadan olgan pulni (avansni) nimaga sarflaganini cheklar va hujjatlar bilan ko'rsatadigan hisobot. Sarflanmagan qismi kassaga qaytariladi.
Aylanma
Ma'lum davr ichida schyotning debeti yoki krediti bo'yicha yozilgan barcha summalar yig'indisi.
Aylanma mablag'lar
Bir yil yoki bir ishlab chiqarish sikli ichida ishlatiladigan yoki pulga aylanadigan aktivlar: zaxiralar, debitorlik qarzlari, pul mablag'lari.
Aylanma-saldo vedomosti
Barcha schyotlar bo'yicha davr boshidagi qoldiq, davr ichidagi debet va kredit aylanmalari hamda davr oxiridagi qoldiq ko'rsatilgan jadval. Debet va kredit jamilari teng bo'lishi kerak.
Aylanmadan olinadigan soliq
Kichik biznes uchun soddalashtirilgan soliq: foydadan emas, sotishdan tushgan umumiy daromad (aylanma) summasidan hisoblanadi. Uni qo'llash shartlari Soliq kodeksida belgilanadi.
B
Balans valyutasi
Buxgalteriya balansining yakuniy summasi: aktivlar jami yoki unga teng bo'lgan passivlar jami. Ikki tomon teng chiqmasa, hisobda xato borligini bildiradi.
Balansdan tashqari hisobvaraqlar
Korxonaga tegishli bo'lmagan, lekin vaqtincha uning ixtiyorida turgan mol-mulk (ijaraga olingan, saqlashga qabul qilingan, qayta ishlashga olingan) hamda shartli huquq va majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlar (001–016). Ular balansga kirmaydi va ikki yoqlama yozuvsiz, oddiy yozuv bilan yuritiladi.
Bank
Aholi va korxonalardan pul mablag'larini qabul qiladigan, kredit beradigan va to'lovlarni o'tkazadigan moliya tashkiloti. Bank faoliyat yuritishi uchun Markaziy bankdan litsenziya oladi.
Bank kafolati
Bankning yozma majburiyati: mijoz uchinchi shaxs oldidagi majburiyatini bajarmasa, bank kafolatda ko'rsatilgan summani o'sha shaxsga to'laydi. Bank buning uchun mijozdan haq oladi va keyin to'langan summani mijozdan talab qiladi.
Bank kartasi
Bank hisobvarag'idagi mablag'ni naqd pulsiz to'lash, pul o'tkazish va naqd yechib olish uchun ishlatiladigan to'lov vositasi. Debet kartada egasi o'z hisobvarag'idagi pulni sarflaydi, kredit kartada esa bank bergan limit doirasida qarz mablag'ini ishlatadi.
Bank ko'chirmasi
Bank beradigan hujjat: ma'lum davrda hisob-kitob schyotiga qancha pul kirgani, chiqqani va qoldiq qancha ekanini ko'rsatadi. 5110 schyoti bo'yicha yozuvlar shu asosda beriladi.
Barter
Tovar yoki xizmatni pul ishtirokisiz boshqa tovar yoki xizmatga to'g'ridan-to'g'ri ayirboshlash. Britannica ta'kidlaganidek, almashinuv belgilangan nisbatlar yoki savdolashish asosida bo'ladi. Pulsiz savdoning asosiy qiyinchiligi: har ikki tomon aynan bir-birida bor narsani xohlashi kerak ("ehtiyojlarning ikki tomonlama mos kelishi"); pul bu muammoni yo'qotadi, chunki uni hamma qabul qiladi. Buxgalteriya hisobida 2-son BHMS bo'yicha tovar yoki xizmatni boshqa tovar yoki xizmatga almashtirib sotish (barter) daromad keltiradigan bitim hisoblanadi; teng yoki o'xshash qiymatli tovarga almashtirish esa daromad keltirmaydi. Barterda daromad olingan tovar yoki xizmatning joriy narxdagi qiymati bo'yicha (o'tkazilgan yoki olingan pul summasiga tuzatilib) tan olinadi; bunday baho imkoni bo'lmasa, jo'natilgan tovar yoki xizmat qiymati asos qilinadi.
Berilgan bo'nak
Korxona tovar, ish yoki xizmat olishdan oldin yetkazib beruvchi yoki pudratchiga o'tkazgan to'lov. Tovar kelgunga qadar u korxonaning aktivi (debitorlik qarzi) bo'lib, 4300 schyotida hisobga olinadi.
Berilgan veksel
Korxona sotib olgan tovar, material, ish yoki xizmat uchun to'lov o'rniga yetkazib beruvchiga bergan veksel. Veksel bilan ta'minlangan qarz to'languncha 6020 (12 oygacha bo'lsa) yoki 7020 (uzoq muddatli) schyot kreditida turadi. To'langanda veksel summasi 6020, veksel bo'yicha foiz esa 6920 schyot debetiga yoziladi.
BHMS
O'zbekistonda buxgalteriya hisobini yuritish qoidalarini belgilaydigan milliy standartlar. Har biri raqamlangan va bitta mavzuni tartibga soladi. Xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun 1–12, 16, 17 va 19–24-sonli BHMS amalda (14, 15 va 18-son yo'q). 13-son esa budjet tashkilotlari uchun budjet hisobi standarti (BHS). Ko'p standartlar 2024-yilda yangi tahrirda qabul qilingan.
Birgalikda sug'urtalash (koassurans)
Bitta katta riskni bir nechta sug'urtalovchi oldindan kelishilgan ulushlarda birga qabul qilishi. Odatda ulardan biri yetakchi bo'ladi: shartlarni kelishadi, polisga xizmat ko'rsatadi va zararni rasmiylashtiradi, qolganlari o'z ulushini qoplaydi. Har bir sug'urtalovchi faqat o'z ulushi bo'yicha javob beradi. Qayta sug'urtadan farqi: qayta sug'urtada sug'urta qildiruvchi bitta sug'urtalovchi bilan shartnoma tuzadi, u esa riskning bir qismini o'zi boshqa kompaniyaga o'tkazadi; birgalikda sug'urtalashda esa barcha sug'urtalovchilar riskni boshidan bo'lishadi. Ehtiyot bo'ling: ingliz tilidagi "coinsurance" ba'zan boshqa ma'noda, ya'ni har bir zararning bir qismini sug'urtalangan shaxsning o'zi to'lashi ma'nosida ham ishlatiladi.
Birja indeksi
Tanlangan aksiyalar guruhining narxlarini bitta raqamga jamlab, bozor yoki uning bir qismi umuman qimmatlashayotgani yoki arzonlashayotganini ko'rsatadigan ko'rsatkich. Indekslar tarkibi va hisoblash usuli bilan farq qiladi: narx bo'yicha tortilgan indeksda qimmat aksiya ko'proq ta'sir qiladi, bozor kapitallashuvi (narx × aksiyalar soni) bo'yicha tortilgan indeksda esa yirik kompaniya. Masalan, Britannica Dow Jones Industrial Average indeksini 30 ta sanoat kompaniyasi aksiyalari narxiga asoslangan deb, S&P 500 ni esa kapitallashuv bo'yicha tortilgan va AQSh bozorining asosiy ko'rsatkichi deb ta'riflaydi. Indeks alohida aksiyaning emas, umumiy kayfiyatning o'lchovi.
Birlamchi hujjat
Xo'jalik operatsiyasi sodir bo'lganini qayd etadigan va buxgalteriya yozuviga asos bo'ladigan hujjat. Qoida oddiy: hujjat yo'q bo'lsa, provodka ham yo'q.
Biznes-reja
Yangi korxona yoki loyihaning maqsadi, bozori, mahsuloti, tashkil etilishi va moliyaviy hisob-kitoblarini bayon qiladigan hujjat. U tadbirkorning o'zi uchun yo'l xaritasi, bank va investorlar uchun esa loyihaga pul berish-bermaslikni hal qilish asosi bo'ladi.
Boj olinmaydigan savdo
Tovarlar bojxona belgilagan joylardagi maxsus do'konlarda bojxona nazorati ostida turib, boj va soliqlar to'lanmasdan hamda iqtisodiy siyosat choralari qo'llanmasdan chakana sotiladigan bojxona rejimi. Bunday do'kondan xarid qila oladiganlar doirasi cheklangan: bojxona hududidan chiqib ketayotgan va kirib kelayotgan jismoniy shaxslar, O'zbekistonda vaqtincha turgan chet elliklar hamda Tashqi ishlar vazirligida akkreditatsiya qilingan chet elliklar. Davlat chegarasini kesib o'tmayotgan shaxslarga va akkreditatsiyasiz chet elliklarga sotish mumkin emas. Rejimdagi tovarni faqat do'kon litsenziyasiga ega shaxs deklaratsiya qiladi, tovar maxsus tamg'a bilan va chakana sotuvga oldindan qadoqlangan bo'lishi kerak. BYDdagi kodi 72.
Bojxona boji
Tovar bojxona chegarasidan olib kirilganda yoki olib chiqilganda to'lanadigan bojxona to'lovi; Bojxona kodeksi bo'yicha bojxona to'lovlari tarkibiga boj bilan birga QQS, aksiz solig'i va bojxona yig'imlari ham kiradi. Boj stavkalari O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan belgilanadi. Stavka advalor (bojxona qiymatiga nisbatan foizda), xos (tovar birligiga qat'iy summa) yoki aralash bo'lishi mumkin. Import qilingan tovar-moddiy zaxira va asosiy vositalar hisobida to'langan bojxona bojlari va yig'imlari ularning tannarxiga (boshlang'ich qiymatiga) qo'shiladi; faqat qayta sotish uchun olingan tovarlarni xarid qiymatida hisobga olish usuli tanlangan bo'lsa, bunday xarajatlar davr xarajatiga yoziladi (4-son BHMS, 30-band). Bojxona kodeksi bojxona bojlarining quyidagi turlarini sanaydi:
Bojxona brokeri
Tovar egasi (deklarant) yoki vakolatli shaxs bilan shartnoma tuzib, uning topshirig'i bilan va uning nomidan bojxona rasmiylashtiruvi ishlarini bajaradigan O'zbekiston yuridik shaxsi. Broker hujjatlarni yig'adi, BYDni to'ldirib topshiradi, bojxona qiymatini aniqlashda deklarantning huquq va majburiyatlarini zimmasiga oladi. Bojxona kodeksi brokerning qonunda yozilgan huquq, majburiyat va javobgarligini mijoz bilan tuzilgan shartnoma orqali toraytirib bo'lmasligini alohida ta'kidlaydi. Broker tovar jo'natuvchi yoki qabul qiluvchidan olgan, qonun bilan qo'riqlanadigan sir hisoblangan axborotni oshkor qilmasligi va undan shaxsiy maqsadda foydalanmasligi shart.
Bojxona hududi va bojxona chegarasi
Bojxona hududi: O'zbekistonning quruqlikdagi hududi, hududiy va ichki suvlari hamda ular ustidagi havo hududi. Shu hududning sarhadlari bojxona chegarasi hisoblanadi. Bojxona kodeksidagi "olib kirish" va "olib chiqish" aynan shu chegaraga nisbatan o'lchanadi: tovarni bojxona chegarasi orqali olib o'tish deganda uni bojxona hududiga olib kirish yoki undan olib chiqish tushuniladi. Muhim istisno bor: hududda erkin bojxona zonalari va erkin omborlar bo'lishi mumkin, ularga joylashtirilgan tovarlar bojxona to'lovlarini to'lash va iqtisodiy siyosat choralarini qo'llash maqsadida bojxona hududidan tashqarida joylashgan deb qaraladi. Ya'ni tovar jismonan O'zbekiston ichida tursa ham, to'lovlar nuqtai nazaridan u hali "chegaradan o'tmagan" bo'lishi mumkin.
Bojxona hududida qayta ishlash
Chet el tovari O'zbekistonda qayta ishlash va keyin tayyor mahsulot (qayta ishlash mahsuloti) holida olib chiqib ketish uchun olib kiriladigan bojxona rejimi. Kirishda boj va soliqlardan shartli ozod qilinadi. Rejim bojxona organi beradigan qayta ishlash ruxsatnomasi asosida qo'llanadi. Qayta ishlash operatsiyalari 71-moddada sanalgan (pastdagi ro'yxat). Ularga kirmaydigan ishlar: tovarning but saqlanishini ta'minlash, uni sotish va tashishga tayyorlash; hayvonlar naslini olish, parvarishlash, klonlash, bo'rdoqiga boqish, ovlash va ularning mahsulini olish; o'simlik yetishtirish va yig'ish; foydali qazilmalarni qazib olish; axborot, audio va video yozuvlardan nusxa ko'chirish va ko'paytirish; texnologik jarayonda chet el tovarlaridan (uskuna, dastgoh, moslama) yordamchi vosita sifatida foydalanish. 72-moddaga ko'ra shartlar beshta: olib kirilgan tovarni qayta ishlash mahsulotlarida identifikatsiya qilish; qayta ishlash mahsulotlarining chiqish normasini belgilash; tovar bu rejimga doir taqiq va cheklovlar ostiga tushmasligi; olib kirilgan tovar uchun bojxona to'lovlari to'lanishini ta'minlash (qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno); qayta ishlash operatsiyalari 71-moddaga mos bo'lishi. Chiqish normasi (11-modda): qayta ishlashda ishlatiladigan tovarning bitta birligidan olinadigan qayta ishlangan mahsulot miqdori (mutlaq qiymatda yoki foiz nisbatida).
Bojxona ombori
Chet eldan olib kirilgan va keyinchalik olib chiqib ketish uchun mo'ljallangan tovar bojxona bojlari va soliqlar to'lanmasdan, iqtisodiy siyosat choralari qo'llanmasdan, maxsus binolarda (joylarda) bojxona nazorati ostida saqlanadigan rejim. Bu rejim tovar egasiga xaridor topilguncha yoki keyingi yo'nalish aniqlanguncha boj to'lamasdan kutish imkonini beradi. BYDdagi kodi 74.
Bojxona qiymati
Bojxona to'lovlarini hisoblash uchun asos qilib olinadigan tovar qiymati; u qonunda belgilangan usullardan biri bilan aniqlanadi. Asosiy usul bitim qiymati: tovar chegarani kesib o'tayotgan paytda u uchun amalda to'langan yoki to'lanishi kerak bo'lgan narx, Kodeksda ko'rsatilgan xarajatlar qo'shilib yoki ayirilib tuzatiladi. Asosiy usulni qo'llab bo'lmasa, qolgan usullar navbat bilan qo'llanadi (chegirib tashlash va qo'shish usullarining o'rnini almashtirish mumkin). Bojxona kodeksi olib kiriladigan tovar uchun quyidagi 6 usulni belgilaydi:
Bojxona rasmiylashtiruvi
Chegaradan o'tayotgan tovar ustidan bojxona nazoratini ta'minlash uchun bojxona mansabdor shaxslari bajaradigan operatsiyalar yig'indisi: tovarni tanlangan rejimga joylashtirish yoki rejimni yopish, bojxona to'lovlarini hisoblash va undirish shular jumlasidan. Bojxona kodeksiga ko'ra u odatda bojxonaga hujjatlar topshirilgan paytdan boshlanadi (jismoniy shaxslar uchun Kodeksda og'zaki ma'lum qilish holati ham bor) va bojxona organi bilan deklarant yoki vakolatli shaxs o'rtasidagi shu masalalar hal qilingach tugaydi. Deklaratsiya qabul qilinib, barcha zarur hujjatlar berilgan kundan e'tiboran bojxona organi rasmiylashtiruv va hujjatlarni tekshirishni bir ish kuni ichida bajaradi; bu muddatga xavfni boshqarish tadbirlari va boshqa davlat organlari nazorati uchun ketadigan vaqt kirmaydi.
Bojxona rejimi
Chegaradan o'tayotgan tovar bojxona nuqtai nazaridan qanday maqomga ega bo'lishini belgilaydigan qoidalar to'plami: tovar butunlay chiqib ketadimi, vaqtincha keladimi, tranzit o'tadimi yoki omborda kutadimi. Bojxona kodeksi bojxona rejimini "qoidalar majmui" deb ta'riflaydi va 16 ta rejimni sanaydi. Rejimni vakolatli shaxs (tovar egasi yoki uning nomidan ish ko'ruvchi shaxs) tanlaydi, deklarant esa tanlangan rejimni bojxona yuk deklaratsiyasida kod bilan ko'rsatadi. BYD to'ldirish yo'riqnomasining 3-ilovasidagi tasniflagichda 16 ta rejim va ularning kodlari berilgan:
Bojxona tranziti
Tovar bojxona nazorati ostida, boj va soliqlar to'lanmasdan hamda iqtisodiy siyosat choralari qo'llanmasdan bir bojxona organidan (jo'natuvchi) ikkinchisiga (tovar kelib tushadigan) olib o'tiladigan rejim. U ikki holatni qamraydi: olib kirilgan tovarni O'zbekiston hududi bo'ylab (jumladan chet davlat hududi orqali) tashish va O'zbekiston tovarini chegaradagi ikki bojxona organi orasida chet davlat hududi orqali olib o'tish. BYDdagi kodi 80. Buxgalteriyadagi "tranzit schyot" bilan adashtirmang: u boshqa tushuncha.
Bojxona yig'imi
Bojxona organi muayyan harakat yoki tartib-taomilni bajargani uchun undiriladigan to'lov. Bojdan farqi: boj tovarni chegaradan olib o'tgani uchun to'lanadi, yig'im esa bojxona bajargan muayyan ish uchun. Shu sababli Kodeks yig'im miqdori bojxonaning shu ishga sarflaydigan xarajati taxminiy qiymatidan oshmasligini talab qiladi. Yig'im stavkalarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Bojxona kodeksida yig'im olinadigan yettita ish sanalgan:
Bojxona yuk deklaratsiyasi
Deklarant yoki bojxona brokeri bojxonaga topshiradigan, muayyan bojxona rejimiga joylashtirilayotgan tovar haqidagi to'g'ri ma'lumotlar yozilgan hujjat. U elektron shaklda yoki qog'ozda topshiriladi; qog'ozda deklaratsiyalash mumkin bo'lgan holatlar, tovarlar va tartib-taomillar ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi, qog'oz deklaratsiyaga elektron nusxasi ham ilova qilinadi. BYD dastlabki deklaratsiyalashda, shuningdek qisqa, muvaqqat, to'liq bo'lmagan yoki davriy deklaratsiya sifatida qo'llanishi mumkin. Buxgalteriyada BYD import qilingan tovar-moddiy zaxira va asosiy vosita qiymatini tasdiqlovchi boshlang'ich hujjatlardan biri hisoblanadi.
Bozor kapitalizatsiyasi
Aksiyadorlik jamiyati muomaladagi barcha aksiyalarining bozor bahosidagi jami qiymati: bitta aksiyaning joriy bozor narxi muomaladagi aksiyalar soniga ko'paytiriladi. U kompaniyaning hajmini investor nigohida ko'rsatadi va aksiya narxi har o'zgarganda o'zgaradi. Kapitalizatsiya balansdagi xususiy kapital (buxgalteriya qiymati) bilan bir xil emas: biri bozor kutilmalarini, ikkinchisi hisobdagi qiymatni aks ettiradi. U faqat aksiyalar qiymati: kompaniyaning qarzlari unga kirmaydi.
Bozor muvozanati
Talab qilinadigan miqdor taklif qilinadigan miqdorga teng bo'lgan holat. Bu nuqtadagi narx muvozanat narxi deyiladi: undan yuqori narxda ortiqcha tovar, past narxda esa taqchillik yuzaga keladi.
Bosh kitob
Barcha sintetik schyotlar bo'yicha oylik aylanmalar va qoldiqlar jamlanadigan asosiy hisob registri. Moliyaviy hisobot shu ma'lumotlar asosida tuziladi.
Bosh to'plam
Tadqiqot qilinayotgan barcha birliklarning to'liq majmui. Uni butunlay o'rganish qimmat yoki imkonsiz bo'lsa, undan tanlanma olinadi.
Boshlang'ich qiymat
Asosiy vositani sotib olish va foydalanishga tayyorlash uchun sarflangan barcha xarajatlar yig'indisi: narxi, yetkazib berish, o'rnatish va boshqalar.
Boshqa operatsion xarajatlar
Ishlab chiqarish, moliyaviy faoliyat va favqulodda xarajat belgilari bo'lmagan operatsion xarajatlar. 21-son BHMS (410-band) bo'yicha bularga kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash xarajatlari, axborot, auditorlik va maslahat xizmatlari uchun to'lovlar, ish haqi hisoblashda hisobga olinmaydigan kompensatsiya va rag'batlantirish xususiyatidagi to'lovlar, bank va depozitariy xizmatlari to'lovlari, zararlar, jarimalar, penyalar hamda operatsion faoliyatda yuzaga keladigan boshqa shunday xarajatlar kiradi. 9430 schyotda yig'iladi.
Boshqaruvga mas'ul shaxslar
Korxonaning strategik yo'nalishi va hisobdorlik majburiyatlari ustidan nazorat qiluvchi shaxs yoki organ, jumladan moliyaviy hisobot tayyorlash jarayonini kuzatuvchi. 260-son AXS bu atamani ta'riflar bandida beradi va auditor ular bilan muloqot qilishi shartligini belgilaydi: auditorning mas'uliyati, rejalashtirilgan audit ko'lami va muddati, muhim topilmalar ularga yetkaziladi, listingdagi korxonalarda esa mustaqillik masalalari ham. Boshqaruvga mas'ul shaxslar kundalik rahbariyatdan farq qiladi: rahbariyat ishni yuritadi, boshqaruvga mas'ullar esa uni nazorat qiladi. Standartga ko'ra ba'zi korxonalarda ular rahbariyatni ham o'z ichiga olishi mumkin, masalan egasi o'zi direktor bo'lgan kichik korxonada.
Budjetga bo'nak to'lovi
Soliq va yig'imlar bo'yicha to'liq hisob-kitobdan oldin budjetga to'langan summa. 4410 schyotida turlari bo'yicha hisobga olinadi; 21-son BHMS ga ko'ra bu schyotda xarid qilingan tovar-moddiy zaxiralar bo'yicha hisob-kitob hujjatlarida ko'rsatilgan qo'shilgan qiymat solig'i ham aks etadi (189–190-bandlar).
Budjetga to'lovlar bo'yicha qarz
Korxonaning hisoblangan, lekin hali to'lanmagan soliq va boshqa majburiy to'lovlar bo'yicha davlat budjeti oldidagi qarzi. U 6410 schyot kreditida yoziladi; analitik hisob har bir soliq turi bo'yicha alohida yuritiladi. Avval o'tkazilgan bo'nak to'lovlar 4400 schyotdan, haqiqiy to'lovlar esa pul schyotlaridan 6410 debetiga yoziladi.
Butlovchi buyumlar va sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar
Mahsulotni butlash uchun chetdan tayyor holda sotib olinadigan qismlar, detallar va yarim tayyor mahsulotlar: ular yig'ish yoki qo'shimcha ishlov berishni talab qiladi. 1020 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 91-band).
Buxgalteriya balansi
Korxonaning aktivlari va ularning manbalarini (passivlarini) ma'lum sanaga ko'rsatadigan hisobot. Balansda aktivlar jami doim passivlar jamiga teng bo'ladi.
Buxgalteriya hisobi
Korxonaning mol-mulki, majburiyatlari va xo'jalik operatsiyalari haqidagi ma'lumotlarni hujjatlar asosida yig'ish, qayd etish va hisobotga jamlash tizimi.
Byudjet
Ma'lum davr uchun tuzilgan daromadlar va xarajatlar rejasi. Davlat byudjeti soliqlar va boshqa tushumlar hisobiga shakllanadi.
Bo'rdoqidagi hayvonlar
Go'sht uchun semirtirilayotgan (bo'rdoqiga boqilayotgan) hayvonlar, shuningdek asosiy podadan yaroqsiz deb ajratilgan hayvonlar. 1120 schyotida hisobga olinadi; ortgan vazn qiymati har oy shu schyotga qo'shib boriladi (21-son BHMS, 106 va 108-bandlar).
D
Da'vo (talabnoma) bo'yicha olinadigan to'lov
Korxona hamkoridan (mol yetkazib beruvchi, transport tashkiloti, bank va boshqalar) talab qilayotgan summa. 21-son BHMS (213-band) 4860 schyotida quyidagi da'volarni ko'rsatadi: hisobvaraqlardagi baho va tariflarning shartnoma yoki preyskurantga mos kelmasligi hamda arifmetik xatolar; yuk kamomadi; mol yetkazib beruvchi yoki pudratchi aybi bilan yuzaga kelgan yaroqsiz mahsulot va bo'sh turib qolishlar; bank noto'g'ri hisobdan chiqargan summalar; to'lovchi tan olgan yoki iqtisodiy sud belgilagan jarima, penya va neustoykalar. To'lovchi tan olmagan da'vo summasi hisobda aks ettirilmaydi (213–214-bandlar).
Dalolatnoma
Biror fakt yoki ishni tasdiqlovchi hujjat: bajarilgan ish, topshirilgan mol-mulk, inventarizatsiya natijasi yoki qarzlarni solishtirish.
Dasturiy ta'minot (nomoddiy aktiv sifatida)
Kompyuter dasturi va ma'lumotlar bazasi. Agar dastur biror asosiy vositaning tarkibiy qismi bo'lmasa va unga mutlaq huquq korxonaga tegishli bo'lsa, nomoddiy aktiv hisoblanadi; asosiy vositaning ajralmas qismi bo'lsa, o'sha vosita bilan birga hisobga olinadi (7-son BHMS, 11-band). Hisobi 0430 schyotida.
Davlat maqsadli jamg'armalari
Korxona ajratma to'laydigan davlat maqsadli jamg'armalari. 21-son BHMS (278-band) bo'yicha 6520 schyot tashkilotning davlat maqsadli jamg'armalari oldidagi ajratmalar bo'yicha qarzlari haqidagi ma'lumotlarni umumlashtirish uchun ishlatiladi. Hisoblangan ajratma 6520 kreditida xarajat schyotlari bilan (xodim hisobidan qilinadigan ajratma esa 6710 bilan) bog'lanib yoziladi, to'langanda 6520 debetlanadi. Analitik hisob korxona to'lovchi hisoblangan har bir jamg'arma bo'yicha alohida yuritiladi.
Davr xarajatlari
Mahsulot tannarxiga kirmaydigan, hisobot davrida to'g'ridan-to'g'ri xarajat sifatida tan olinadigan xarajatlar: ma'muriy, sotish va boshqa operatsion xarajatlar.
Debet
Schyotning chap tomoni. Aktiv schyotlarda debet ko'payishni, passiv schyotlarda kamayishni bildiradi. Qisqacha "Dt" deb yoziladi.
Debitorlik qarzi
Boshqa shaxslar va tashkilotlarning korxonaga qarzi. Masalan, tovarni olib, puli hali to'lanmagan xaridorning qarzi.
Debitorlik qarzi aylanuvchanligi
Sotishdan tushumning o'rtacha debitorlik qarziga nisbati: qarz davr ichida necha marta undirilib, yangilanganini ko'rsatadi. Davrdagi kunlar sonini shu koeffitsientga bo'lsak, xaridorlar o'rtacha necha kunda to'lashi chiqadi.
Deflyatsiya
Narxlarning umumiy darajasi pasayib borishi, ya'ni inflyatsiyaning teskarisi. Uni dezinflyatsiyadan farqlash kerak: dezinflyatsiyada narxlar oshishda davom etadi, faqat sekinroq.
Deklarant
Tovar yoki transport vositasini bojxonaga o'z nomidan deklaratsiya qiladigan shaxs, shuningdek nomidan deklaratsiya topshirilayotgan shaxs. Boshqacha aytganda, bojxona oldida tovar haqidagi ma'lumot uchun javob beradigan tomon: hujjatni bojxona brokeri to'ldirgan bo'lsa ham, deklarant u nomidan ish ko'rilgan korxona bo'lib qoladi.
Deponentlangan ish haqi
Hisoblangan, lekin xodim belgilangan kunda olib ketmagan ish haqi. Korxona bu pulni xodimga qarz sifatida 6720 schyotda saqlab turadi, xodim kelganda to'laydi. Analitik hisob har bir xodim bo'yicha yuritiladi.
Depozit
Bankka ma'lum muddatga yoki talab qilib olinguncha qo'yilgan pul. Bank bu pulni o'z faoliyatida ishlatadi va shartnomaga ko'ra qo'yuvchiga foiz to'laydi.
Depozit sertifikati
Bankka ma'lum muddatga pul qo'yilganini va shu muddat oxirida omonat summasi kelishilgan foizi bilan qaytarilishini tasdiqlaydigan hujjat (ko'pincha qimmatli qog'oz shaklida). Oddiy muddatli omonatga o'xshaydi: muddat va foiz oldindan belgilanadi, foiz odatda o'zgarmas bo'ladi. Muddatidan oldin pulni olish ko'pincha jarima yoki foizning bir qismidan voz kechish bilan bog'liq bo'ladi. Ba'zi sertifikatlarni muddati tugashidan oldin boshqa shaxsga o'tkazish mumkin; bu imkoniyat chiqarish shartlarida yoziladi, shuning uchun sotib olishdan oldin shartlarni o'qish kerak.
Devalvatsiya
Milliy valyuta qiymatining chet el valyutalariga nisbatan pasayishi. Tor ma'noda qat'iy kurs rejimida davlat rasmiy kursni pasaytirishini, keng ma'noda esa milliy valyutaning har qanday qadrsizlanishini bildiradi. Natijada import qimmatlashadi, eksport esa xorijiy xaridor uchun arzonlashadi.
Differensial to'lov
Asosiy qarz har oy teng ulushda qaytariladigan, foiz esa qolgan qarzga hisoblanadigan usul. Shuning uchun birinchi to'lov eng katta, keyingilari kamayib boradi; umumiy foiz annuitetga qaraganda biroz kamroq chiqadi.
Dinamika qatori
Bir ko'rsatkichning ketma-ket davrlar yoki sanalar bo'yicha joylashtirilgan qiymatlari. Undan mutlaq o'zgarish, o'sish sur'ati va tendensiya aniqlanadi.
Diskont (obligatsiya bo'yicha chegirma)
Obligatsiya nominal qiymatidan arzon narxda sotilganda yoki sotib olinganda paydo bo'ladigan farq. Emitent uni kechiktirilgan xarajat sifatida (0960, joriy qismi 3220) qoplash muddati davomida xarajatga o'tkazadi; sotib oluvchi esa kechiktirilgan daromad sifatida bosqichma-bosqich daromadga oladi (21-son BHMS, 164 va 263-bandlar).
Diskontlash
Kelajakda olinadigan pulni bugungi qiymatga keltirish: kelajakdagi summa (1 + stavka) ning davrlar soni darajasiga bo'linadi. Bu murakkab foizning teskari amali.
Dispersiya
Qiymatlarning o'rtachadan qanchalik tarqoqligini ko'rsatadigan o'lchov: har bir qiymatning o'rtachadan farqi kvadratga oshirilib, o'rtachasi olinadi. Bosh to'plam uchun yig'indi qiymatlar soni n ga, tanlanma uchun odatda n − 1 ga bo'linadi.
Diversifikatsiya
Xavfni kamaytirish uchun pulni yoki biznesni bir nechta har xil yo'nalishga taqsimlash. Bitta yo'nalishda zarar bo'lsa, boshqalari uni qisman qoplaydi.
Dividend
Korxona sof foydasining ta'sischilar yoki aksiyadorlar o'rtasida taqsimlangan qismi.
Dividend daromadliligi
Bir aksiyaga bir yil uchun to'lanadigan dividendning aksiya joriy bozor narxiga nisbati, foizda. U investorga "aksiyani bugungi narxda olsam, faqat dividend hisobidan qancha daromad olaman" degan savolga javob beradi. Ko'rsatkich faqat dividend daromadini o'lchaydi: aksiya narxining o'sishi yoki tushishi unga kirmaydi. Narx tushganda dividend o'zgarmasa ham daromadlilik oshib ko'rinadi, shuning uchun uni kompaniya ahvoli bilan birga baholash kerak.
Doimiy hisobvaraqlar
Buxgalteriya balansida aks ettiriladigan va hisobot davri oxirida saldoga ega bo'lgan hisobvaraqlar. 21-son BHMS ularni to'rt turga bo'ladi: aktiv (A), passiv (P), kontr-aktiv (KA) va kontr-passiv (KP). Aktiv hisobvaraqda qoldiq va ko'payish debetda, kamayish kreditda yoziladi; passivda aksincha, qoldiq va ko'payish kreditda, kamayish debetda. Kontr-aktiv o'zi bog'langan aktiv hisobvaraq saldosidan chegirilib, aktivning sof qiymatini ko'rsatadi; kontr-passiv xuddi shunday passiv hisobvaraqdan chegiriladi. Doimiy hisobvaraqlarning qarama-qarshisi tranzit hisobvaraqlar: daromad va xarajatlar hisobot davrida ishlatiladi va davr oxiriga saldo qoldirmaydi. Shuning uchun yangi yil doimiy hisobvaraqlarning qoldig'i bilan boshlanadi, tranzitlar esa noldan.
Doimiy muassasa
Chet el yuridik shaxsi O'zbekistondagi tadbirkorlik faoliyatini to'liq yoki qisman amalga oshiradigan doimiy faoliyat joyi. Doimiy muassasa deb e'tirof etiladigan joylar ro'yxati Soliq kodeksining 36-moddasida bandma-band berilgan. Qurilish maydoni, montaj yoki yig'ish obyekti (yoki ular bilan bog'liq nazorat faoliyati) istalgan ketma-ketlikdagi o'n ikki oylik davrda bir yuz sakson uch kundan ortiq davom etsa, xizmat ko'rsatish (jumladan maslahat xizmatlari) esa shunday davrda kamida bir yuz sakson uch kun davom etsa, ular ham doimiy muassasa deb e'tirof etiladi. Kodeksda sanalgan, faqat tayyorgarlik yoki yordamchi xususiyatga ega faoliyat turlari esa doimiy muassasa tashkil etmaydi. Kodeks qoidalariga ko'ra chet el yuridik shaxsining faoliyati O'zbekistonda faoliyat boshlangan sanadan e'tiboran doimiy muassasani tashkil etadi.
Dyurasiya (obligatsiya)
Obligatsiya bo'yicha barcha pul tushumlari (kupon va nominal) kelishigacha bo'lgan vaqtning ularning joriy qiymati bilan tortilgan o'rtachasi, yillarda o'lchanadi (Makoley dyurasiyasi). Kuponli obligatsiyada dyurasiya muddatdan qisqa, chunki pulning bir qismi oldinroq keladi; kuponsiz obligatsiyada esa u muddatga teng. Amaliy ma'nosi: dyurasiya qancha uzun bo'lsa, foiz stavkasi o'zgarganda obligatsiya narxi shuncha kuchli o'zgaradi. Muddat uzayishi dyurasiyani oshiradi, yuqori kupon va yuqori daromadlilik uni kamaytiradi.
E
EBITDA
Foiz xarajatlari, foyda solig'i hamda asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi ayirilishidan oldingi foyda (inglizcha Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization). U turli qarz yuki va amortizatsiya siyosatiga ega korxonalarning asosiy faoliyatdan pul topish qobiliyatini solishtirishda ishlatiladi; rasmiy moliyaviy hisobot ko'rsatkichi emas.
Egri soliq
Tovar yoki xizmat narxiga qo'shilib, oxir-oqibat iste'molchi to'laydigan soliq. Uni sotuvchi undirib, byudjetga o'tkazadi. Masalan, QQS va aksiz solig'i.
Ehtimoliy maksimal zarar (PML)
Anderrayter bitta hodisada, odatdagi noqulay sharoitda yuz berishi mumkin bo'lgan eng katta zararga bergan bahosi. U "bo'lishi mumkin bo'lgan eng yomon natija" emas, "yuz berishi ehtimoli bor eng katta natija": masalan, yong'inda himoya tizimlarining bir qismi ishlaydi deb faraz qilinadi. Sohada yagona ta'rif yo'q, kompaniyalar uni turlicha hisoblaydi. PML sug'urta summasi bilan bir narsa emas: sug'urta summasi shartnomadagi to'lov chegarasi, PML esa anderrayterning ichki bahosi. Bu baho sug'urtalovchiga qancha riskni o'zida qoldirib, qanchasini qayta sug'urtaga berish kerakligini hal qilishda yordam beradi.
Ehtiyot qismlar
Mashina, uskuna va transport vositalarini ta'mirlash, eskirgan qismini almashtirish uchun olingan yoki tayyorlangan detallar hamda zaxiradagi avtomobil shinalari. 1040 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 94-band).
Ehtiyotkorlik prinsipi
Moliyaviy hisobotda aktiv va daromadni oshirib, majburiyat va xarajatni kamaytirib ko'rsatmaslik talabi. Noaniqlik bo'lsa, buxgalter optimistik emas, asosli baho tanlaydi. Shu bilan birga 1-son BHMS bu prinsip yashirin zaxira tuzishga yoki ko'rsatkichlarni ataylab past yoki baland qilib ko'rsatishga ruxsat bermasligini aniq aytadi: ehtiyotkorlik betaraflikning o'rnini bosmaydi. Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv tuzish va zaxiralarni realizatsiyaning sof qiymatigacha kamaytirish shu prinsip amalda ko'rinadigan odatiy holatlardir.
Eksport (bojxona rejimi)
O'zbekiston tovari bojxona hududidan uni qaytarib olib kirish majburiyatisiz olib chiqib ketiladigan bojxona rejimi. Bojxona kodeksiga ko'ra, shu rejimga joylashtirilib, amalda chegaradan chiqib ketgan tovar "O'zbekiston tovari maqomini yo'qotadi". Rejimga joylashtirish talab va shartlari: bojxona to'lovlarini to'lash va iqtisodiy siyosat choralariga rioya qilish; qonunchilikdagi boshqa talab va shartlar ham qo'yilishi mumkin. Tovar bojxona deklaratsiyasi ro'yxatdan o'tgan kundagi holatida chiqib ketishi kerak; tabiiy eskirish yoki tashish va saqlashning normal sharoitida kamayish bundan mustasno. Rejim uchun zarur hujjatlar ro'yxatini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.
Ekvayring
Savdo yoki xizmat korxonasiga bank kartasi orqali to'lovni qabul qilish imkonini beradigan bank xizmati. Bu xizmatni ko'rsatadigan bank ekvayer deyiladi. U korxona bilan shartnoma tuzadi, POS-terminal yoki onlayn to'lov sahifasini ulaydi, to'lovni tasdiqlash so'rovini karta tarmog'iga yo'naltiradi, keyin tushgan summani korxonaning hisobvarag'iga o'tkazadi. Ammo summa to'liq kelmasligi mumkin: shartnomada ekvayerning xizmat haqi (komissiya) nazarda tutilsa, u ushlab qolinadi; miqdori va hisoblash tartibi shartnomaga qarab farq qiladi. Karta egasiga kartani chiqargan bank (emitent) xizmat ko'rsatadi, korxonaga esa ekvayer bank. Bahsli to'lov chiqsa (masalan, xaridor pulni qaytarishni so'rasa), ekvayer korxona tomonida shu jarayonni boshqaradi. Buxgalter uchun bu aniq amaliy ma'noga ega: kartadan tushgan pul bankdan kelganda xizmat haqi ayirib tashlangan bo'lishi mumkin, shuning uchun realizatsiya summasi bilan hisobvaraqqa kelgan summa farq qiladi.
Elektron raqamli imzo
Elektron hujjatni kim imzolaganini va imzodan keyin uning o'zgartirilmaganini tasdiqlovchi elektron rekvizit. Soliq hisobotlari va elektron hisob-fakturalar ERI bilan imzolanadi; kalit va parol sir saqlanishi kerak.
Emissiya daromadi
Aksiyalarni dastlabki sotishda ularning nominal qiymatidan yuqori bahoda olingan mablag'. 21-son BHMS bo'yicha u 8410 schyotining kreditida aks ettiriladi; uning analitik hisobi oddiy va imtiyozli aksiyalar bo'yicha alohida yuritiladi (350-band). Nomida "daromad" bo'lsa-da, u foyda emas, kapitalning bir qismi.
Emitent
Qimmatli qog'ozni o'z nomidan chiqaradigan va shu qog'oz bo'yicha uning egalari oldida majburiyat oladigan tashkilot; davlat ham o'z obligatsiyalarining emitenti bo'ladi. Aksiya chiqargan emitent egalariga o'z kapitalidan ulush beradi, obligatsiya chiqargan emitent esa qarzni belgilangan muddatda qaytarish va odatda foiz to'lash majburiyatini oladi. 21-son BHMS bu so'zni diskont schyotlarida ishlatadi: obligatsiyani diskont bilan sotganda ochiladigan 0960 va 3220 schyotlari faqat «obligatsiyalarni sotuvchi (emitent)lar» tomonidan qo'llanadi (82 va 164-bandlar). Aksiyadorlik jamiyati qaytarib sotib olgan o'z aksiyalari esa 8610 va 8620 schyotlarida yuritiladi va ustav kapitalini kamaytiradi (359 va 360-bandlar).
Erkin bojxona zonasi
Tovar belgilangan joy yoki hududda bojxona bojlari va soliqlar to'lanmasdan, iqtisodiy siyosat choralari qo'llanmasdan joylashtirilib, shu holatda foydalaniladigan bojxona rejimi. Kodeks bo'yicha bu rejimga har qanday tovar joylashtirilishi mumkin; istisnolar: bojxona hududiga olib kirilishi taqiqlangan tovarlar va olib chiqilishi taqiqlangan O'zbekiston tovarlari, bundan tashqari zona faoliyatini ta'minlash uchun zarur O'zbekiston tovarlariga bu rejim qo'llanmaydi. Tovar rejimda cheklanmagan muddat turishi mumkin. Zona ichidagi operatsiyalar va bojxona to'lovlari erkin iqtisodiy zonalar to'g'risidagi qonunchilik bo'yicha tartibga solinadi, chakana savdo esa qonunda ko'rsatilgan holatlardan tashqari taqiqlanadi. BYDdagi kodi 71.
Erkin muomalaga chiqarish (import)
Chet eldan keltirilgan tovar mamlakatda butunlay qoladigan, ya'ni uni qayta olib chiqib ketish majburiyati bo'lmaydigan bojxona rejimi. Tovar bu rejimga joylashtirilishi uchun bojxona to'lovlari to'lanishi va iqtisodiy siyosat choralariga rioya etilishi kerak; shundan keyin u ichki bozordagi boshqa tovarlar kabi erkin sotilishi va ishlatilishi mumkin. Kundalik tilda "import" deganda aynan shu rejim nazarda tutiladi. BYDdagi kodi 40.
Eskrou hisobvarag'i
Bitim tomonlari kelishgan shart bajarilguncha pul (ba'zan hujjat yoki mulk) betaraf uchinchi shaxsda, odatda bankda, saqlanadigan hisobvaraq. Pul xaridordan chiqqan, lekin sotuvchiga hali o'tmagan: uni uchinchi shaxs ushlab turadi va shart bajarilganini tasdiqlovchi hujjat kelgach sotuvchiga, shart bajarilmasa xaridorga qaytaradi. Bu ikki tomonning xavfini kamaytiradi: sotuvchi pul borligiga ishonadi, xaridor esa narsa topshirilmasdan pul ketib qolishidan qo'rqmaydi. Ko'chmas mulk, biznes sotib olish va katta yetkazib berish shartnomalarida keng qo'llanadi. Shartlar, muddat va uchinchi shaxs haqi alohida shartnomada yoziladi.
F
Faktoring
Korxona o'zining debitorlik qarzini (xaridorlardan olinadigan summalarni) shartnoma asosida faktorga (bank yoki moliya kompaniyasiga) berib, to'lov muddati kelishidan oldin pul olishi. Britannica ta'kidlaganidek, faktoringda debitorlik qarzi kredit uchun garov qilib qo'yilmaydi, balki uni undirish mas'uliyati bilan birga sotiladi. Faktor xizmati uchun chegirma yoki komissiya oladi, shuning uchun korxona qarzning to'liq summasini emas, undan kamroq oladi.
Faoliyat uzluksizligi
Moliyaviy hisobot korxona yaqin kelajakda ham faoliyatini davom ettiradi degan taxmin asosida tuziladi degan prinsip. 1-son BHMS ga ko'ra rahbariyat hisobot tayyorlashda faoliyatni davom ettirish imkoniyatini baholaydi; bunga ta'sir qiluvchi muhim hodisa yoki shart-sharoitlardan xabardor bo'lsa, buni hisobotga izohlarda ochib beradi.
Favqulodda vaziyatlardan foyda (zarar)
Korxonaning odatiy faoliyatidan keskin farq qiladigan, tasodifiy va kutilmagan hodisalar natijasida yuzaga keladigan foyda yoki zarar. Foyda 9710 schyot kreditida, zarar 9720 schyot debetida aks ettiriladi; davr oxirida ikkalasi 9910 ga yopiladi.
FIFO usuli
Zaxiralarni baholash usuli: chiqib ketayotgan birliklar tannarxiga birinchi navbatda eng avval xarid qilingan zaxiralar qiymati kiradi, oxirgi qoldiq esa eng so'nggi xaridlar narxida qoladi. 4-son BHMS da nazarda tutilgan usullardan biri.
Fikr bildirishdan bosh tortish
Modifikatsiyalangan fikr turi: auditor yetarli va tegishli dalil ololmagan, buning mumkin bo'lgan ta'siri esa ham muhim, ham keng tarqalgan bo'lishi mumkin bo'lganda beriladi. Bunda auditor hisobot to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini aytmaydi.
Firibgarlik
Nohaq yoki noqonuniy foyda olish uchun aldovga asoslangan qasddan harakat. Auditda firibgarlik tufayli yuzaga keladigan buzilishlar ikki turga bo'linadi: moliyaviy hisobotni qasddan soxtalashtirish va aktivlarni o'zlashtirish. Xatodan farqi shundaki, xato qasddan qilinmaydi.
Fiskal siyosat
Hukumatning iqtisodiyotga davlat xarajatlari va soliqlar orqali ta'sir ko'rsatishi. Iqtisodiyot sekinlashganda xarajatlarni oshirish yoki soliqni kamaytirish (rag'batlantiruvchi siyosat), qizib ketganda esa aksincha (cheklovchi siyosat) qo'llanishi mumkin.
Foiz marjasi
Bankning kreditlardan olgan foiz daromadi bilan omonat va boshqa jalb qilingan mablag'lar uchun to'lagan foiz xarajati o'rtasidagi farq (sof foiz daromadi); ko'pincha u foiz keltiruvchi aktivlarga nisbatan foizda ham ifodalanadi. Bu bank daromadining asosiy manbalaridan biri.
Foiz stavkasi
Qarz yoki omonat summasi uchun to'lanadigan haqning foizdagi o'lchami. Odatda bir yilga nisbatan ko'rsatiladi.
Foizlar ko'rinishidagi daromadlar
Korxonaning uzoq muddatli va joriy investitsiyalari (depozit, berilgan qarz, obligatsiya) bo'yicha oladigan foizlari. Ular moliyaviy faoliyat daromadi bo'lib, 9530 schyot kreditida 4830 "Olinadigan foizlar" schyoti bilan bog'lanib yoziladi.
Foizlar ko'rinishidagi xarajatlar
Bank kreditlari, mol yetkazib beruvchi kreditlari, qarzlar va moliyaviy ijara bo'yicha korxona to'laydigan foizlar. Ular moliyaviy faoliyat xarajati bo'lib, 9610 schyot debetida 6920 "Hisoblangan foizlar" yoki pul schyotlari bilan bog'lanib yoziladi.
Fond birjasi
Kompaniyalarning aksiyalari va boshqa qimmatli qog'ozlari belgilangan qoidalar bo'yicha sotib olinadigan va sotiladigan uyushgan bozor (joy yoki elektron tizim). Birjada savdo odatda brokerlar orqali o'tadi, narx esa xaridorlar va sotuvchilarning buyurtmalari to'qnashuvidan shakllanadi va hamma uchun ochiq e'lon qilinadi. Birja ikkilamchi bozorning markazi: unda investorlar ilgari chiqarilgan qog'ozlarni bir-biriga sotadi, emitent bu savdodan pul olmaydi. Qog'oz birja savdosiga qo'yilishi uchun emitent birja talablariga javob berishi va axborotni oshkor qilib borishi kerak.
Foyda solig'i
Yuridik shaxslar soliq solinadigan foydasidan to'laydigan soliq.
Foyda solig'i bo'yicha xarajat
Yil davomida foydadan hisoblangan foyda solig'i (bo'nak to'lovlari va qayta hisoblash bilan) korxona xarajati sifatida 9810 schyot debetida, budjetga to'lovlar bo'yicha qarz schyoti kreditida yoziladi. Foydadan hisoblangan boshqa soliq majburiyatlari 9820 schyotda. Yillik hisobot tuzilganda ikkala schyot 9910 ga yopiladi.
Foydalanish huquqi bo'yicha olingan nomoddiy aktiv
Korxona litsenziya, mualliflik va shunga o'xshash shartnomalar asosida vaqtincha foydalanish uchun olgan, lekin egasi bo'lmagan nomoddiy aktiv: tovar belgisidan ma'lum muddat va hududda foydalanish huquqi, texnologik dastur, sanoat namunasi va hokazo. U balansdan tashqari 016 schyot debetida shartnomadagi bahoda yuritiladi, qaytarilganda kreditlanadi.
Foydalanishdagi inventar va xo'jalik jihozlari
Foydalanishga berilgan va qiymati to'liq ishlab chiqarish yoki davr xarajatlariga o'tkazilgan mayda inventar va xo'jalik jihozlari. Ular saqlanishini nazorat qilish uchun balansdan tashqari 014 schyotda kuzatiladi va yaroqsiz bo'lganda dalolatnoma asosida hisobdan chiqariladi.
Foydali xizmat muddati
Korxona asosiy vositadan foydalanishni kutayotgan davr: yillar yoki ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi bilan o'lchanadi. Uni korxonaning o'zi belgilaydi.
Franshiza
Zararning sug'urtalovchi qoplamaydigan, sug'urta qildiruvchining o'zi ko'taradigan qismi. Shartsiz franshizada bu summa har bir zarardan ayriladi; shartli franshizada zarar belgilangan summadan oshmasa, umuman to'lanmaydi, oshsa, to'liq to'lanadi.
Franshizing
Bir kompaniya (franchayzer) boshqasiga (franchayzi) o'z brendi, tovar belgisi va ish uslubidan haq evaziga foydalanish huquqini beradigan kelishuv. Franchayzi sotib olgan bu huquq 7-son BHMS, 6-banddagi tan olish shartlariga javob bersa, nomoddiy aktiv sifatida 0460 schyotida hisobga olinadi.
G
Garov
Qarz qaytarilmasa, kreditor undirishni qaratishi mumkin bo'lgan mol-mulk. Garov kredit qaytmaslik xavfini kamaytiradi, shuning uchun bank garovli kreditni garovsizga qaraganda qulayroq shartda berishi mumkin.
Geometrik o'rtacha
n ta musbat sonning ko'paytmasidan olingan n-darajali ildiz. U ayniqsa o'sish sur'atlarini o'rtachalashda kerak: har yilgi o'sish oldingi yil natijasiga ko'paytiriladi, qo'shilmaydi. Shuning uchun foizli o'sishlarning oddiy arifmetik o'rtachasi haqiqiy o'rtacha sur'atni oshirib ko'rsatadi, geometrik o'rtacha esa boshlang'ich qiymatdan oxirgi qiymatga aynan olib boradigan bir xil yillik sur'atni beradi. Biznesda bu ko'rsatkich "yillik murakkab o'sish sur'ati" (CAGR) deb ham ataladi. Musbat sonlar uchun geometrik o'rtacha hech qachon arifmetik o'rtachadan katta bo'lmaydi; ular faqat barcha sonlar teng bo'lganda teng chiqadi.
Gistogramma
Miqdoriy ma'lumotlarning intervallar bo'yicha taqsimotini ko'rsatadigan diagramma: har bir interval uchun ustun chiziladi; intervallar kengligi teng bo'lsa, ustun balandligi shu intervalga tushgan kuzatuvlar soniga (chastotaga) mos keladi, kengliklar har xil bo'lsa, chastotani ustun yuzasi ko'rsatadi. Oddiy ustunli diagrammadan farqli ravishda ustunlar bir-biriga tutashib turadi, chunki intervallar uzluksiz shkalani bo'ladi.
Grant
Ijtimoiy maqsadlar, iqtisodiyotni rivojlantirish, ilmiy-texnik va innovatsion dasturlar uchun hukumat, nodavlat, xorijiy va xalqaro tashkilotlar hamda jamg'armalar tekin beradigan pul yoki moddiy resurs. Faqat belgilangan maqsadga ishlatiladi. Grant haqida xabarnoma olinganda: Dt 4890 – Kt 8810.
Gudvill
Biznesni sotib olishda sotib olish bahosi bilan sotib olingan aktivlarning haqiqiy bahosi o'rtasidagi farq sifatida yuzaga keladigan nomoddiy aktiv. 21-son BHMS bo'yicha u 0480 schyotida hisobga olinadi va foydali xizmat muddati davomida har oy hisobdan chiqariladi.
H
Haqqoniy qiymat
Aktiv yoki majburiyatning bozordagi bahosi. 5-son BHMS uni shunday ta'riflaydi: "baholash sanasida bozor ishtirokchilari o'rtasidagi odatdagi operatsiyada aktivni sotishdan olinishi yoki majburiyatni o'tkazish uchun to'lanishi mumkin bo'lgan narx". Muhim jihat: haqqoniy qiymat korxona aktivga qancha pul sarflaganiga emas, bugun bozor unga qancha berishiga qaraydi. Asosiy vositalar hisobida u bir necha joyda ishlatiladi: tekinga (hadya bo'yicha) olingan asosiy vositaning boshlang'ich qiymati haqqoniy qiymat asosida aniqlanadi; qayta baholash usuli tanlansa, asosiy vosita qayta baholash sanasidagi haqqoniy qiymat asosidagi qiymatda hisobga olinadi; inventarizatsiyada topilgan hisobga olinmagan asosiy vosita ham o'xshash vositalarning haqqoniy qiymatida baholanadi.
Hayot sug'urtasi
Inson hayoti bilan bog'liq hodisalardan sug'urta: shartnomaga ko'ra sug'urtalangan shaxs vafot etganda yoki muddatgacha yashab yetganda to'lov qilinadi. Ayrim turlari jamg'arma vazifasini ham bajaradi.
Hisob bahosi
Materiallar kundalik hisobda haqiqiy tannarx o'rniga yuritiladigan oldindan belgilangan baho: reja tannarxi, o'rtacha xarid narxi, ulgurji narx va boshqalar. Materiallar nomenklaturasi katta bo'lganda, ichki harakati jadal bo'lganda, qishloq xo'jaligida va boshqa zarur hollarda qo'llanishi mumkin; haqiqiy tannarx bilan farq 1610 schyotida yig'iladi, xarid jarayoni 1510 schyotida aks etadi (21-son BHMS, 88–89, 112–115-bandlar).
Hisob registri
Birlamchi hujjatlardagi ma'lumotlar guruhlab va tartib bilan yoziladigan jadval, kitob yoki elektron shakl. Kichik tadbirkorlik subyektlari uchun registrlar shakli (moliyaviy-xo'jalik operatsiyalarini qayd etish jurnali, hisobga olish kitobi va qaydnomalar) 20-son BHMS ilovalarida berilgan.
Hisob siyosati
Korxona buxgalteriya hisobini yuritishda tanlagan usullar va qoidalar to'plami. Masalan, amortizatsiya usuli yoki tovarlarni hisobdan chiqarish usuli. Rahbar buyrug'i bilan tasdiqlanadi.
Hisob-faktura
Sotuvchi xaridorga tovar yoki xizmat uchun beradigan hujjat. Unda summa, QQS va tomonlarning rekvizitlari ko'rsatiladi. Hozir asosan elektron shaklda rasmiylashtiriladi.
Hisob-kitob hisobvarag'i
Korxonaning bankda milliy valyutada ochilgan hisobvarag'i: tushumlar shunga keladi, to'lovlar shundan o'tkaziladi; bir nechta bo'lsa, analitik hisob har biri bo'yicha yuritiladi. 5110 schyotining debetida pul kelishi, kreditida chiqishi aks etadi; bank ko'chirmasidagi xato summalar 4860 yoki 6960 schyotlari orqali tuzatiladi (21-son BHMS, 224–225-bandlar).
Hisobdor shaxs
Korxonadan xarid, xo'jalik ehtiyoji yoki xizmat safari uchun bo'nak olgan va uning qanday sarflangani haqida hisobot berishi shart bo'lgan xodim. Unga berilgan pul 4220–4290 schyotlarida, korxonaning unga qarzi esa 6970 schyotida yuritiladi.
Hisobdor shaxsga bo'lgan qarz
Xodim hisobdorlik uchun berilgan puldan ko'proq sarflaganda (masalan, xizmat safarida) korxonaning unga qaytarishi kerak bo'lgan farq. Bu summa 6970 schyot kreditida ko'rsatiladi; analitik hisob har bir hisobdor shaxs bo'yicha.
Hisoblangan foizlar
Olingan kredit va qarzlar bo'yicha hisoblangan, lekin hali to'lanmagan foizlar. Ular 6920 schyotining kreditida yig'iladi va to'langanda debetdan hisobdan chiqariladi.
Hisoblash usuli
Operatsiya pul kelgan yoki ketgan kunda emas, balki u amalda sodir bo'lgan davrda hisobga yoziladigan yondashuv. Daromad mahsulot topshirilgan yoki xizmat ko'rsatilgan oyda, xarajat esa resurs ishlatilgan oyda tan olinadi, pulning qachon harakat qilgani ahamiyatsiz. 1-son BHMS ga ko'ra pul oqimlari to'g'risidagi hisobotdan boshqa barcha moliyaviy hisobotlar shu usulda tuziladi. Natijada hisobot nafaqat to'langan pul, balki kelajakda olinadigan va to'lanadigan summalar haqida ham ma'lumot beradi: sotilgan, lekin hali to'lanmagan mahsulot debitorlik qarzi, olingan, lekin hali to'lanmagan xizmat esa kreditorlik qarzi sifatida balansda ko'rinadi.
Hisobot sanasidan keyingi hodisalar
Hisobot davri tugagan sana bilan moliyaviy hisobot chiqarishga ruxsat berilgan sana oralig'ida yuz bergan, korxona uchun ijobiy yoki salbiy hodisalar. Ular ikki turga bo'linadi: hisobot sanasida allaqachon mavjud bo'lgan holatni tasdiqlaydigan hodisa (hisobot raqamlari tuzatiladi) va hisobot sanasidan keyin paydo bo'lgan holat (raqamlar tuzatilmaydi, muhim bo'lsa izohda ochiladi). Auditor esa 560-son XAS bo'yicha shu davrdagi hodisalarni aniqlash uchun alohida protseduralar bajaradi va xulosa sanasidan keyin bilib qolgan faktlarga ham munosabat bildiradi.
I
Identifikatsiyalangan tannarx usuli
Har bir zaxira birligi o'zining haqiqiy xarid yoki ishlab chiqarish tannarxida hisobdan chiqariladigan baholash usuli. 4-son BHMS bo'yicha bir-birining o'rnini bosmaydigan, alohida tartibda ishlatiladigan zaxiralar va maxsus loyihalar uchun mo'ljallangan mahsulotlarga qo'llanadi.
Ijtimoiy soliq
Ish beruvchi xodimlarga hisoblangan ish haqi summasidan o'z hisobidan to'laydigan soliq. Xodimning maoshidan ushlanmaydi.
Ikki yoqlama yozuv
Buxgalteriyaning asosiy qoidasi: har bir xo'jalik operatsiyasi bir schyotning debetida va boshqa schyotning kreditida bir xil summada aks ettiriladi.
Imtiyozli aksiya
Odatda egasiga dividend olishda va jamiyat tugatilganda mol-mulkdan ulush olishda oddiy aksiyalarga nisbatan ustunlik beradigan, ovoz berish huquqi esa ko'pincha cheklangan aksiya turi; aniq huquqlar qonunchilik va jamiyat ustavi bilan belgilanadi. Jamiyat hisobida 8320 schyotda nominal qiymatida yuritiladi.
Incoterms
Xalqaro savdo palatasi (ICC) chiqaradigan, sotuvchi va xaridor tovarni qayerda topshirishi, xavf qaysi nuqtada xaridorga o'tishi va tashish, sug'urta, rasmiylashtiruv xarajatlarini kim qoplashini qisqa uch harfli belgilar bilan ifodalaydigan qoidalar. Ular oldi-sotdi shartnomasining o'rnini bosmaydi: to'lov shartlari, mulk huquqining o'tishi va javobgarlik kabi masalalar shartnomaning o'zida kelishiladi. BYDda yetkazib berish sharti yo'riqnomaning 7-ilovasidagi tasniflagich bo'yicha raqamli va harfli kod bilan ko'rsatiladi. Incoterms 2020 tahririda 11 ta qoida bor:
Indeks
Ko'rsatkichning joriy darajasini tanlangan bazaviy darajaga solishtiruvchi nisbiy kattalik. Odatda bazaviy davr 100 deb olinadi va joriy davr unga nisbatan ifodalanadi.
Inflyatsiya
Narxlarning umumiy darajasi oshib borishi. Inflyatsiya natijasida bir xil pulga oldingidan kamroq narsa sotib olish mumkin bo'ladi.
Inkassatsiya
Naqd pulni korxona kassasidan inkassatorlar orqali bankka yetkazib, hisobvaraqqa kirim qildirish xizmati. Pul kassadan chiqib, hali bankka tushmagan paytda u "yo'ldagi pul" hisoblanadi.
Interkvartil kenglik (IQR)
Uchinchi kvartil (Q3) bilan birinchi kvartil (Q1) orasidagi farq: IQR = Q3 − Q1. U tartiblangan ma'lumotlarning o'rtadagi 50 foizi qanchalik keng tarqalganini ko'rsatadi. Variatsiya kengligidan (eng katta minus eng kichik) farqi: IQR chetdagi juda katta yoki juda kichik qiymatlarga deyarli ta'sirlanmaydi, shuning uchun notekis taqsimlangan ma'lumotlarda ishonchliroq tarqoqlik o'lchovi. Amaliyotda keng tarqalgan qoida: Q1 − 1,5 × IQR dan past yoki Q3 + 1,5 × IQR dan yuqori qiymat chetga chiqqan deb shubha ostiga olinadi. Kvartillarni hisoblashning bir nechta usuli bor, shuning uchun dasturlar bir oz farqli natija berishi mumkin; hisobotda qaysi usul ishlatilganini yozib qo'yish kerak.
Inventar va xo'jalik jihozlari
Aylanma mablag'lar tarkibidagi mehnat vositalari: asboblar, xo'jalik jihozlari, mayda inventar. Ular 1080 schyotida hisobga olinadi; foydalanishga berilganda qiymati to'liq xarajatga o'tkazilishi mumkin, saqlanishini nazorat qilish uchun esa balansdan tashqari 014 schyotida yuritiladi (21-son BHMS, 98–99-bandlar).
Inventarizatsiya
Mol-mulk va majburiyatlarni haqiqatda sanab, natijani buxgalteriyadagi ma'lumotlar bilan solishtirish. Kamomad yoki ortiqcha chiqsa, hisobda tuzatiladi.
Investitsiya faoliyati
Uzoq muddatli aktivlar va pul ekvivalentlariga kirmaydigan boshqa investitsiyalarni xarid qilish va hisobdan chiqarish bilan bog'liq faoliyat. Pul oqimlari hisobotida alohida bo'lim bo'lib ko'rsatiladi (9-son BHMS).
Ipoteka krediti
Uy-joy yoki boshqa ko'chmas mulk sotib olish (yoki uning garovi ostida pul olish) uchun beriladigan, shu mulk garov qilib qo'yiladigan uzoq muddatli kredit. Qarzdor mulkda yashashi va undan foydalanishi mumkin, ammo kredit qaytarilmasa, bank garovdagi mulk hisobidan talabini qoplash huquqiga ega bo'ladi. Odatda xaridor narxning bir qismini o'z mablag'idan boshlang'ich badal sifatida to'laydi, qolganini bank beradi; qarz ko'p yillar davomida annuitet yoki differensial to'lovlar bilan qaytariladi.
Iste'mol narxlari indeksi
Aholi sotib oladigan tovar va xizmatlarning belgilangan to'plami (iste'mol savati) narxi bazaviy davrga nisbatan qanchaga o'zgarganini ko'rsatadigan indeks. Inflyatsiya darajasi odatda shu indeks orqali o'lchanadi; real hisoblashda har bir tovar xarajatlardagi ulushiga ko'ra vaznlanadi.
Iste'molchi ortiqchaligi
Xaridor tovar uchun to'lashga tayyor bo'lgan eng yuqori narx bilan haqiqatda to'lagan narx o'rtasidagi farq. Bu xaridorning "yutug'i": u tovarni o'zi qadrlaganidan arzonroq oldi. Tushunchani iqtisodchi Alfred Marshall ommalashtirgan va uni insonning o'z muhitidan oladigan qo'shimcha naf o'lchovi deb qaragan. Bozor miqyosida iste'molchi ortiqchaligi talab egri chizig'i ostidagi va bozor narxi chizig'idan yuqoridagi yuza sifatida tasvirlanadi. Narx tushsa, eski xaridorlarning ortiqchaligi oshadi va yangi xaridorlar qo'shiladi; narx oshsa, aksincha.
Ish haqi
Xodimga bajargan mehnati uchun korxona hisoblaydigan haq: ish haqining barcha turlari, mukofotlar, ta'til puli va boshqalar. Hisoblangan ish haqi 6710 schyot kreditida, uni to'lash va undan ushlanmalar shu schyot debetida yoziladi. Analitik hisob har bir xodim bo'yicha yuritiladi.
Ishlash muhimligi
Auditor moliyaviy hisobot uchun belgilagan umumiy muhimlikdan pastroq qilib o'rnatadigan ish chegarasi. 320-son AXS ta'rifiga ko'ra uning maqsadi tuzatilmagan va aniqlanmagan noto'g'riliklar yig'indisi umumiy muhimlikdan oshib ketish ehtimolini yetarlicha past darajaga tushirishdir. Sabab oddiy: auditor har bir moddani alohida tekshiradi, kichik xatolar esa bir-biriga qo'shilib, katta summaga aylanishi mumkin. Shuning uchun alohida schyot va operatsiyalar guruhini tekshirishda "zaxira" qoldirib, pastroq chegara bilan ishlanadi. Kerak bo'lsa, ishlash muhimligi ayrim operatsiyalar turi, schyot qoldig'i yoki ma'lumot ochib berish uchun alohida ham belgilanadi. Uning miqdori auditorning kasbiy mulohazasiga bog'liq.
Ishonch oralig'i
Tanlanma ma'lumotlari asosida bosh to'plamdagi noma'lum ko'rsatkichni (aytaylik, o'rtacha qiymatni) baholash uchun hisoblanadigan qiymatlar oralig'i. Bitta raqam (nuqtaviy baho) o'rniga "pastki chegara – yuqori chegara" beriladi va unga ishonch darajasi (masalan, 95%) qo'shiladi. 95% degani: shu usulda ko'p marta tanlanma olinib oraliq hisoblansa, ularning taxminan 95% i haqiqiy qiymatni o'z ichiga oladi. Tanlanma kattalashsa, oraliq torayadi, ya'ni baho aniqroq bo'ladi.
Ishonchnoma
Bir shaxsga boshqa shaxs yoki tashkilot nomidan harakat qilish huquqini beruvchi hujjat. Masalan, xodim korxona nomidan tovar olib kelishi uchun.
Ishsizlik
Ishlashni xohlaydigan va ishlay oladigan, faol ish qidirayotgan, lekin ishga ega bo'lmagan odamlar mavjudligi. Ishsizlik darajasi ishsizlar sonining ishchi kuchiga (band va ishsizlar yig'indisiga) nisbati, foizda.
Ishchi hisobvaraqlar rejasi
Korxonaning o'zi uchun tuzgan, haqiqatda ishlatadigan hisobvaraqlar ro'yxati. 21-son BHMSga ko'ra tashkilotlar standartning 1-ilovasidagi hisobvaraqlar rejasi asosida moliyaviy-xo'jalik operatsiyalari bo'yicha ishchi hisobvaraqlar rejasini tuzadi va u hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. Umumiy reja barcha tarmoqlar uchun yozilgan va unda yuzlab hisobvaraq bor: qishloq xo'jaligi hayvonlari ham, qurilish ham, qimmatli qog'ozlar ham. Ishchi reja esa korxonaga keraklisini ajratib oladi. Shunda buxgalter keraksiz hisobvaraqqa xato yozuv qilmaydi, yangi xodim esa qaysi operatsiya qayerga yozilishini tez tushunadi.
Ishchi va mahsuldor hayvonlar
Asosiy vosita sifatida hisobga olinadigan hayvonlar: ishchi kuchi yoki yuk tashish uchun ishlatiladiganlari (ot, ho'kiz, tuya, xachir, eshak va boshqalar) va mahsulot (nasl, sut, jun va boshqalar) beradiganlari (sigir, biya, qo'y, echki va boshqalar). 0170 schyotida yuritiladi (21-son BHMS, 19-band).
Ichki audit
Korxonaning o'z xodimlari yoki bo'limi tomonidan ichki nazorat, risklar va jarayonlarni muntazam tekshirish. Rahbariyatga xizmat qiladi.
Ichki daromadlilik darajasi (IRR)
Loyihaning sof joriy qiymatini nolga tenglashtiradigan diskont stavkasi. Uni kapital qiymati yoki kreditning foiz stavkasi bilan solishtirishadi: IRR undan yuqori bo'lsa, loyiha jozibali hisoblanadi.
Ichki nazorat
Xatolar va suiiste'mollarning oldini olish uchun korxonada o'rnatilgan qoidalar va tartiblar: vakolatlarni bo'lish, imzo huquqlari, muntazam solishtirishlar.
J
Jamg'arilgan foyda
O'tgan yillarda to'plangan va taqsimlanmay qolgan foyda (yoki qoplanmagan zarar). Hisobot davri foydasi dividend va rezervga taqsimlangach, qolgan qismi 8710 schyotdan 8720 schyotga o'tkaziladi.
Jarima
Shartnoma shartlarini buzgan tomon ikkinchi tomonga to'laydigan pul. 21-son BHMS buni quyidagicha aks ettiradi: 398-bandga ko'ra xo'jalik shartnomalari shartlarini buzgani uchun qarzdorlardan undirilgan jarimalar, penya, ustamalar va boshqa jarima turlari 9330 "Undirilgan jarima, penya va ustamalar" schyoti kreditida pul yoki olinadigan schyotlar bilan bog'lanib yoziladi; 303-bandga ko'ra korxona tan olgan (yoki e'tirof etilgan) jarimalar, penyalar va neustoykalar bo'yicha qarzi 6960 "Da'volar bo'yicha to'lovlar" schyotida yuritiladi; 410-bandga ko'ra jarimalar va penyalar 9430 "Boshqa operatsion xarajatlar" tarkibiga kiradi.
Javobgarlik sug'urtasi
Sug'urta qildiruvchining o'z mulki yoki sog'lig'ini emas, uning boshqa shaxslarga (uchinchi shaxslarga) yetkazgan zarari uchun to'lashi kerak bo'lgan tovonni qoplaydigan sug'urta turi. To'lov odatda zarar ko'rgan tomonga boradi, sug'urta qildiruvchi esa o'z cho'ntagidan katta summa chiqarishdan himoyalanadi. Javobgarlik qayerdan kelib chiqishiga qarab alohida polislar tuziladi; masalan, kasbiy javobgarlik sug'urtasi mutaxassisning ish jarayonidagi xatosi uchun mijozga yetkazilgan zararni qoplaydi.
Joriy likvidlik koeffitsienti
Joriy (qisqa muddatli) aktivlarning joriy majburiyatlarga nisbati. U korxona yaqin muddatdagi qarzlarini aylanma mablag'lari hisobidan qoplay olishini ko'rsatadi: 1 dan past bo'lsa, joriy qarzlar joriy aktivlardan ko'p.
Joriy majburiyat
Korxona yaqin o'n ikki oy ichida uzishi kerak bo'lgan qarzi: mol yetkazib beruvchiga, budjetga, xodimlarga, bankka va boshqalarga. Hisobvaraqlar rejasida joriy majburiyatlar 6000–6900 schyotlarda yuritiladi va balansda alohida bo'limda ko'rsatiladi.
Jurnal-order
Bir schyotning krediti bo'yicha operatsiyalar korrespondensiyalanuvchi schyotlar debeti bilan birga yoziladigan hisob registri. Jurnal-order shaklidagi hisobning asosiy jadvali.
JShDS
Fuqarolarning ish haqi va boshqa daromadlaridan olinadigan soliq. Ish haqidan uni ish beruvchi ushlab qoladi va byudjetga o'tkazadi.
K
Kafolat bo'yicha majburiyat
Mahsulotni kafolat bilan sotgan korxonaning kafolat muddati davomida uni bepul ta'mirlash yoki almashtirish majburiyati. Korxona o'z tajribasidan kelib chiqib, bir birlik mahsulotga to'g'ri keladigan o'rtacha kafolat xizmati qiymatini hisoblab, uni sotish davrida xarajatga va 6940 schyot kreditiga yozishi mumkin.
Kalkulyatsiya
Bir birlik mahsulot, ish yoki xizmat tannarxini xarajat moddalari bo'yicha hisoblab chiqish. Kalkulyatsiya narx belgilash, foydani rejalash va xarajatlarni nazorat qilish uchun asos bo'ladi.
Kamayib boruvchi qaytim qonuni
Bitta ishlab chiqarish omilini (masalan, ishchilar sonini) ko'paytirib, qolganlarini (uskuna, maydon) o'zgarishsiz qoldirsak, ma'lum nuqtadan keyin har bir qo'shimcha birlik avvalgisidan kamroq qo'shimcha mahsulot beradi. Qonun chegaraviy unumdorlik kamayishi tamoyili deb ham ataladi. Muhim farq: kamayib boruvchi qaytim jami mahsulot kamayishini bildirmaydi, u hali o'sadi, faqat sekinroq. Jami mahsulot kamaya boshlasa, bu "salbiy qaytim" bosqichi. Qonun qisqa muddatga tegishli, chunki uzoq muddatda barcha omillarni, jumladan uskunani ham ko'paytirish mumkin. Amaliy ma'nosi: xodim qo'shishdan oldin cheklovchi omil (pech, stanok, joy) qayerda ekanini aniqlash kerak.
Kameral tekshiruv
Soliq organi o'z idorasida, soliq to'lovchi topshirgan hisobotlar va boshqa ma'lumotlar asosida o'tkazadigan tekshiruv. Korxonaga borilmaydi.
Kamomad
Inventarizatsiyada mol-mulkning haqiqiy miqdori hisobdagidan kam chiqishi. Sababi aniqlanadi, aybdor bo'lsa undan undiriladi.
Kapital qo'yilmalar
Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni yaratish, sotib olish, yaxshilash hamda asosiy podani tashkil etishga sarflangan, hali tayyor aktivga aylanmagan xarajatlar. Ular 0810–0890 schyotlarida yig'iladi; obyekt tayyor bo'lgach, tegishli asosiy vosita yoki nomoddiy aktiv schyotiga o'tkaziladi (21-son BHMS, 67–74-bandlar).
Kapital rentabelligi (ROE)
Egalar kiritgan va korxonada qoldirgan har 100 so'm xususiy kapital bir yilda qancha sof foyda keltirganini ko'rsatadigan ko'rsatkich. Formula: sof foyda ÷ xususiy kapital × 100%. Kapital yil davomida ancha o'zgargan bo'lsa, maxrajga yil boshi va oxiridagi qiymatlarning o'rtachasi olinadi. Aktivlar rentabelligidan farqi: u faqat egalar pulini hisobga oladi. Shuning uchun korxona ko'proq qarz olib ishlasa, xususiy kapital kichik qolib, ROE yuqori chiqishi mumkin; bu yaxshi natija bilan birga yuqori qarz xavfini ham bildiradi. Shu sababli ROE ni moliyaviy leverej bilan birga o'qish kerak.
Kapital yetarliligi koeffitsienti
Bankning o'z kapitali uning riskka tortilgan aktivlariga nisbati. Bu ko'rsatkich bank kutilmagan zararlarni omonatchilar puliga tegmasdan o'z kapitali hisobiga ko'tara oladimi, shuni ko'rsatadi. Formula: kapital ÷ riskka tortilgan aktivlar × 100%. "Riskka tortilgan" degani har bir aktiv balans qiymatida emas, risk vazniga ko'paytirilib olinadi: kam xavfli aktiv (masalan, davlat qimmatli qog'ozi) past vazn bilan, ta'minlanmagan kredit esa yuqori vazn bilan hisoblanadi. Tushuncha Bazel bank nazorati qo'mitasi ishlab chiqqan xalqaro yondashuvga asoslanadi. Eng kam talab va risk vaznlarini har mamlakatning markaziy banki belgilaydi; O'zbekiston uchun aniq me'yorlarni Markaziy bankning amaldagi hujjatidan tekshiring.
Kapitalning o'rtacha tortilgan qiymati
Korxona o'z kapitali va qarz mablag'lari uchun o'rtacha qancha "to'lashini" ko'rsatadigan stavka: har bir manba qiymati uning moliyalashtirishdagi ulushiga qarab vaznlanadi. Investitsiya loyihasining daromadliligi shu stavkadan past bo'lsa, loyiha korxona qiymatini oshirmaydi.
Kasbiy skeptitsizm
Auditorning so'rovchan fikrlash uslubi: olingan hujjat va tushuntirishlarni tanqidiy baholash, ziddiyatli dalil yoki firibgarlik belgilariga e'tiborli bo'lish. Bu rahbariyatga ishonmaslik degani emas, balki har bir da'voni dalil bilan tekshirish demakdir.
KASKO
Transport vositasining o'zini shikastlanish, o'g'irlanish va shartnomada ko'rsatilgan boshqa xavflardan ixtiyoriy sug'urtalash. Transport vositasi egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug'urtalash boshqa shaxslarga yetkazilgan zararni qoplaydi, KASKO esa sug'urtalangan mashina egasining o'z zararini qoplaydi; shartlari va tarifi shartnomada kelishiladi.
Kassa
Korxonaning naqd pul saqlanadigan va naqd to'lovlar qabul qilinadigan yoki beriladigan joyi. Kassadagi milliy valyuta 5010, chet el valyutasi 5020 schyotida hisobga olinadi: kassaga kelgan pul debetda, kassadan to'langan va bankka topshirilgan pul kreditda aks etadi (21-son BHMS, 222-band).
Kassa kitobi
Kassaga kirim qilingan va kassadan chiqim qilingan naqd pul har kuni yoziladigan va kun oxiridagi qoldiq chiqariladigan registr. 20-son BHMS kassa kitobini yuritish yuridik shaxslar tomonidan kassa operatsiyalarini amalga oshirish qoidalarida belgilangan tartibda bo'lishini aytadi.
Kelgusi davr xarajatlari
Joriy davrda to'langan, lekin keyingi hisobot davrlariga tegishli xarajatlar. Ular darhol xarajatga yozilmaydi: avval aktiv sifatida 3100 "Kelgusi davr xarajatlari – joriy qismi" schyotida turadi, keyin tegishli davrlarda ulush-ulush xarajatga o'tkaziladi. 21-son BHMS bo'yicha 3100 schyotining sub-schyotlari quyidagilar.
Kelgusi davrlarda soliq bazasidan chegiriladigan xarajatlar
Joriy davrda soliq solinadigan bazaga kiritiladigan, lekin keyingi hisobot davrlarida soliq solinadigan foydadan chegiriladigan xarajatlar. Ular balansdan tashqari 012 schyotda kuzatiladi; analitik hisob xarajat turi, summasi va chegirish muddati haqida ma'lumot berishi kerak.
Kelgusi xarajatlar va to'lovlar rezervi
Xarajat va to'lovlarni davrlar bo'yicha bir maromda xarajatga olib borish uchun belgilangan tartibda oldindan ajratib boriladigan summa. Rezerv hisoblanganda xarajat schyoti debetlanadi, 8910 kreditlanadi; haqiqiy xarajat yuz berganda 8910 debetlanadi. Rezervlar vaqti-vaqti bilan, yil oxirida albatta, tekshirilib tuzatiladi.
Kechiktirilgan daromad
Pul hisobot davrida olingan (yoki hisoblangan), lekin kelgusi davrlarga tegishli bo'lgan daromad: ijara haqi, sotilgan chipta, jurnal obunasi va hokazo. Tovar yetkazilmaguncha yoki xizmat ko'rsatilmaguncha u 6230 (uzoq muddatlisi 7230) schyotda turadi, keyin 9010, 9020 yoki 9030 schyotga daromad sifatida o'tkaziladi; ijara bo'yicha kechiktirilgan daromad esa tegishli davrda 9350 yoki 9550 schyotga o'tadi.
Kechiktirilgan foyda solig'i
Buxgalteriya hisobi va soliq hisobida daromad yoki xarajat turli davrlarda tan olinishi (vaqtinchalik farqlar) tufayli yuzaga keladigan foyda solig'i summasi. Kelgusida soliqni kamaytiradigan qismi aktiv sifatida 0950 (joriy qismi 3210), kelgusida to'lanadigan qismi majburiyat sifatida 6250 (uzoq muddatli qismi 7250) schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 81, 163 va 267-bandlar).
Kechiktirilgan majburiyat
Hozir yuzaga kelgan, lekin to'lovi yoki daromadga aylanishi keyingi davrlarga suriladigan majburiyat. 21-son BHMS (262-band) bo'yicha joriy qismi oltita schyotda yuritiladi: 6210 "Diskont (chegirma)lar ko'rinishidagi kechiktirilgan daromadlar", 6220 "Mukofot (ustama)lar ko'rinishidagi kechiktirilgan daromadlar", 6230 "Boshqa kechiktirilgan daromadlar", 6240 "Soliqlar va yig'imlar bo'yicha kechiktirilgan majburiyatlar", 6250 "Vaqtinchalik farqlar bo'yicha kechiktirilgan foyda solig'i majburiyatlari" va 6290 "Boshqa kechiktirilgan majburiyatlar". Uzoq muddatli qismi shunga mos 7200 guruhi schyotlarida (7210–7290).
Kechiktirilgan xarajatlar
Allaqachon qilingan, lekin keyingi davrlarda bosqichma-bosqich xarajatga o'tkaziladigan va kelgusi davr xarajatlari (3100) qatoriga kirmaydigan summalar: kechiktirilgan foyda solig'i, obligatsiya diskonti, mavsumiy ishlab chiqarishga tayyorgarlik, yerni rekultivatsiya qilish xarajatlari va boshqalar. Uzoq muddatli qismi 0950–0990, joriy qismi 3210–3290 schyotlarida (21-son BHMS, 162–165-bandlar).
Kirim kassa orderi
Kassaga naqd pul kirganini tasdiqlovchi hujjat. Unda summa, kimdan va nima asosida pul olingani yoziladi.
Kirish QQS
Korxona tovar, ish yoki xizmat sotib olganda yetkazib beruvchiga narx tarkibida to'lagan QQS. Umumbelgilangan tartibdagi QQS to'lovchi qonunda belgilangan shartlar bajarilganda uni sotishdagi QQSdan chegirib, budjetga faqat farqni to'laydi.
Kichik korxona
Kalendar yil davomidagi jami daromadi 1 milliard so'mdan 10 milliard so'mgacha bo'lgan hamda ta'sischilari (ishtirokchilari) yuridik shaxslar bo'lgan tadbirkorlik subyekti (Prezidentning 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Farmoni). Kichik korxona kichik tadbirkorlik subyektlaridan biri hisoblanadi.
Kichik tadbirkorlik subyekti
Prezidentning 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Farmoniga ko'ra tadbirkorlik subyektlarining uch toifasidan biri. Unga uch tur kiradi: yakka tartibdagi tadbirkorlar, mikrofirmalar va kichik korxonalar.
Kliring
Banklar (yoki boshqa ishtirokchilar) bir-biriga bo'lgan talab va majburiyatlarini o'zaro hisobga olib, faqat qolgan sof farqni to'lashi. Britannica kliring palatasini o'xshash faoliyat yurituvchi firmalar tomonidan o'zaro operatsiyalarni hisobga olib, to'lovlarni sof qoldiqlar bilan cheklash uchun tuzilgan muassasa deb tavsiflaydi. Kliring natijasida har bir to'lovni alohida o'tkazish o'rniga kun yakunida kichikroq summa o'tkaziladi, bu bankning likvidlikka bo'lgan ehtiyojini kamaytiradi.
Konservatsiya (asosiy vositalar)
Asosiy vositadan vaqtincha foydalanmaslik uchun uni belgilangan tartibda saqlashga qo'yish. Konservatsiya qilingan obyekt korxona mulki bo'lib qolaveradi, lekin alohida 0199 "Konservatsiya qilingan asosiy vositalar" schyotiga o'tkaziladi (21-son BHMS, 22-band). Konservatsiyaga o'tkazilgan asosiy vositalarga eskirish hisoblanmaydi (21-son BHMS, 26-band).
Kontragent
Korxona bilan shartnoma yoki bitim tuzgan ikkinchi tomon: xaridor, mol yetkazib beruvchi, ijarachi, bank va boshqalar.
Kontraktiv schyot
Biror aktiv schyotining qiymatini kamaytirib, uning haqiqiy (qoldiq) qiymatini ko'rsatish uchun yuritiladigan schyot. Qoldig'i kreditda bo'ladi, lekin u passiv emas: balansda aktiv qiymatidan ayrib ko'rsatiladi.
Kontrpassiv schyot
Passiv schyot (masalan, kapital) qiymatini kamaytirish uchun yuritiladigan schyot. Qoldig'i debetda bo'ladi.
Korrelyatsiya
Ikki ko'rsatkich birgalikda qanday o'zgarishini ko'rsatadigan bog'liqlik. Chiziqli korrelyatsiya koeffitsienti −1 dan +1 gacha bo'ladi: +1 ga yaqin bo'lsa ular birga oshadi, −1 ga yaqin bo'lsa biri oshganda ikkinchisi kamayadi, 0 ga yaqin bo'lsa chiziqli bog'liqlik deyarli yo'q. Korrelyatsiya sabab-oqibatni isbotlamaydi.
Korrespondent hisobvaraq
Bir bankning boshqa bankda (yoki Markaziy bankda) ochilgan hisobvarag'i. Banklar o'zaro to'lovlarni, jumladan mijozlarining boshqa bankdagi hamkorlariga o'tkazmalarini shu hisobvaraqlar orqali amalga oshiradi.
Kovariatsiya
Ikki o'zgaruvchi birgalikda qanday o'zgarishini ko'rsatuvchi ko'rsatkich. Har bir kuzatuvda ikkala o'zgaruvchining o'z o'rtachasidan chetlanishi ko'paytiriladi va bu ko'paytmalar o'rtachalanadi (to'liq to'plamda n ga, tanlanmada odatda n - 1 ga bo'linadi). Ishorasi asosiy ma'lumot beradi: musbat bo'lsa, o'zgaruvchilar bir yo'nalishda, manfiy bo'lsa, qarama-qarshi yo'nalishda o'zgaradi; nolga yaqin bo'lsa, chiziqli bog'liqlik sezilmaydi. Kamchiligi: qiymati o'lchov birliklariga bog'liq, shuning uchun bog'liqlik kuchini solishtirish uchun korrelyatsiya koeffitsienti ishlatiladi.
Kredit (bank krediti)
Qaytarish, muddat va odatda foiz to'lash sharti bilan beriladigan qarz pul. Buxgalteriyadagi "kredit" (schyotning o'ng tomoni) bilan adashtirmang.
Kredit (buxgalteriyada)
Schyotning o'ng tomoni. Aktiv schyotlarda kredit kamayishni, passiv schyotlarda ko'payishni bildiradi. Qisqacha "Kt" deb yoziladi. Bank krediti bilan adashtirmang.
Kredit liniyasi
Bank mijozga ma'lum muddat davomida kelishilgan limit doirasida kreditni bir yo'la emas, kerakli paytda qismlab olish imkonini beradigan kelishuv. Foiz odatda faqat amalda olingan summaga hisoblanadi.
Kredit riski
Qarz oluvchi yoki bitimning boshqa tomoni (kontragent) o'z majburiyatini kelishilgan shartlarda bajarmasligi, ya'ni qarzni yoki foizni o'z vaqtida va to'liq qaytarmasligi ehtimoli. Bank uchun bu eng asosiy risk, chunki uning asosiy aktivi berilgan kreditlar. Bank kredit riskini qarz oluvchini baholash (kredit tarixi, skoring), garov va kafolat olish, kreditlarni tarmoq va mijozlar bo'yicha tarqatish hamda ehtimoliy yo'qotishlarga rezerv tuzish orqali boshqaradi. Bazel qo'mitasi kredit riskini boshqarish tamoyillarini alohida hujjatda bayon qilgan.
Kredit skoringi
Bankning qarz oluvchi haqidagi ma'lumotlarni matematik model yordamida ballarga aylantirib, uning kreditni o'z vaqtida qaytarish ehtimolini baholash usuli. Ball qancha yuqori bo'lsa, kredit berish ehtimoli shuncha katta va shartlari qulayroq bo'ladi; ko'pincha bu jarayon avtomatlashtirilgan.
Kredit tarixi
Shaxs yoki korxonaning ilgari olgan kreditlari va ularni qanday qaytargani haqidagi ma'lumotlar jamlanmasi. Banklar yangi kredit berishdan oldin qarz oluvchining ishonchliligini shu tarix bo'yicha baholaydi.
Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarish
Da'vo muddati o'tib ketgan, ya'ni kreditor talab qilmay qo'ygan qarzlarni (shu jumladan olinmagan, deponentlangan ish haqini) hisobdan chiqarish. Bunday summa korxona uchun daromad bo'lib, 9360 schyot kreditida kreditorlik qarzi schyotlari bilan bog'lanib yoziladi.
Kreditorlik qarzi
Korxonaning boshqalarga qarzi. Masalan, olingan tovar uchun mol yetkazib beruvchiga hali to'lanmagan summa.
Kurs farqi
Chet el valyutasidagi summani so'mga o'tkazishda valyuta kursi o'zgargani sababli yuzaga keladigan so'mdagi farq. 22-son BHMS bo'yicha u moliyaviy faoliyat daromadi (9540) yoki xarajati (9620) sifatida hisobga olinadi.
Kvalifikatsiyalangan aktiv
24-son BHMS ta'rifi bo'yicha, maqsadli foydalanish yoki sotishga tayyorlash "albatta salmoqli vaqtni talab qiladigan aktiv". Bunday aktivni xarid qilish, qurish yoki ishlab chiqarish bilan bevosita bog'liq qarzlar bo'yicha xarajatlar (foizlar va boshqalar) davr xarajatiga emas, aktiv tannarxiga qo'shiladi (kapitalizatsiya qilinadi). Standart misol sifatida binolar, inshootlar, ishlab chiqarish mashinalari va uskunalari, nomoddiy aktivlar, elektr stansiyalari, investitsiya ko'chmas mulkini keltiradi. Kvalifikatsiyalangan aktiv hisoblanmaydi: xarid paytidayoq foydalanish yoki sotishga tayyor aktivlar; yer maydonining o'zi (unda yer tuzilish ishlari olib borilmasa); boshqa turdagi investitsiyalar; har kuni katta miqdorda takroriy ishlab chiqariladigan zaxiralar, ularni ishlab chiqarish uzoq davom etsa ham. Boshqa qarz xarajatlari moliyaviy faoliyat xarajati sifatida tan olinadi.
Kvartil
Tartiblangan qatorni to'rtta teng qismga bo'luvchi uchta qiymat: birinchi kvartil (Q1), ikkinchi kvartil (Q2, ya'ni mediana) va uchinchi kvartil (Q3). Q3 bilan Q1 orasidagi farq kvartillararo kenglik deyiladi; hisoblashning bir necha usuli bor va natijalar biroz farq qilishi mumkin.
Ko'p yillik o'simliklar
Ko'p yil davomida foyda keltiradigan daraxt va o'simliklar: ko'kalamzorlashtirish va bezak (dekoratsiya) o'simliklari, meva-rezavor daraxtlar, yashil devorlar va boshqalar. Ular asosiy vosita sifatida 0180 schyotida hisobga olinadi, eskirishi 0280 schyotida yig'iladi (21-son BHMS, 20 va 24-bandlar).
L
Likvidlik
Aktivni tez va qiymatini yo'qotmasdan pulga aylantirish imkoniyati. Korxona likvidligi esa uning qisqa muddatli qarzlarini o'z vaqtida to'lay olishini bildiradi.
Litsenziya
Huquq egasi tomonidan o'z intellektual mulki obyektidan (dastur, texnologiya, ixtiro, tovar belgisi) shartnomada kelishilgan doirada foydalanishga beriladigan ruxsat. Korxona sotib olgan litsenziya 7-son BHMS, 6-banddagi tan olish shartlarining barchasiga javob bersa, nomoddiy aktiv sifatida 0410 schyotida hisobga olinadi; foydalanish muddati va shartlari litsenziya shartnomasida yoziladi.
Lombard krediti
Qarz oluvchining qimmatli qog'ozlari yoki boshqa moliyaviy aktivlari garovi evaziga beriladigan kredit. Mijoz portfelini sotmasdan pul oladi: aksiya va obligatsiyalar uning mulkida qoladi, lekin bank foydasiga garovga qo'yiladi. Bank aktivning to'liq qiymatini emas, uning bir qismini ("kredit qiymati") qarz sifatida beradi; bu ulush aktivning narxi qanchalik tebranishi va qanchalik tez sotilishiga bog'liq. Asosiy xavf: garovdagi qog'ozlar arzonlashsa, bank qo'shimcha garov yoki qarzni qisman qaytarishni talab qiladi, mijoz buni qilmasa garovni sotishi mumkin. Markaziy banklar tilida "lombard" tijorat banklariga qimmatli qog'oz garovi bilan beriladigan qisqa muddatli kreditni ham anglatadi.
Lozim darajada ehtiyotkorlik
Soliq to'lovchi kontragent tanlayotganda uni oldindan tekshirish majburiyati. Soliq kodeksi tekshirilishi kerak bo'lgan narsalarni sanab o'tadi: kontragent soliq organlarida soliq to'lovchi sifatida hisobga qo'yilganmi; uning ishbilarmonlik obro'si; ishlab chiqarish bazasi va xodimlari bormi; moliyaviy holati; bitim bo'yicha majburiyatini bajara oladimi. Bu talabning soliqdagi oqibati muhim: agar kontragent o'z majburiyatini bajarmagan bo'lsa va soliq to'lovchi bitim tuzayotganda lozim darajada ehtiyotkorlik qilmagan bo'lsa, shu bitim bo'yicha xarajatlar (zararlar) soliq solish maqsadida tan olinmaydi. Soliq organlari kontragentning soliq organida hisobda turgani haqidagi axborotdan va boshqa axborotdan Davlat soliq qo'mitasi belgilagan tartibda foydalanish imkoniyatini beradi.
M
Ma'muriy xarajatlar
Korxonani boshqarish bilan bog'liq xarajatlar: boshqaruv xodimlarining ish haqi, umumiy boshqaruvga xizmat qiladigan asosiy vositalarni ta'mirlash, umumxo'jalik binolarining ijara haqi va boshqalar. 9420 schyotda yig'iladi va davr oxirida 9910 ga yopiladi.
Majburiy audit
Qonunda belgilangan toifadagi korxonalar har yili o'tishi shart bo'lgan audit. Qaysi korxonalar o'tishi qonun hujjatlarida belgilanadi.
Majburiy sug'urta
Qonun bilan belgilangan hollarda shaxs xohlaydimi-yo'qmi, tuzishi shart bo'lgan sug'urta. Uning turlari, shartlari va tariflari qonunchilikda belgilanadi; ixtiyoriy sug'urtada esa shartlarni tomonlar o'zaro kelishadi.
Majburiy zaxira
Tijorat banki jalb qilgan mablag'larning Markaziy bank belgilagan ulushini kredit sifatida bermay, Markaziy bankda saqlashi shart bo'lgan qismi. Bu banklarning to'lov qobiliyatini mustahkamlaydi va Markaziy bankning pul-kredit siyosati vositalaridan biri hisoblanadi.
Majburiyat
Korxonaning boshqalar oldidagi qarzi: kelajakda pul, tovar yoki xizmat bilan uzilishi kerak bo'lgan burch. Balansning passiv qismida ko'rsatiladi.
Majburiyatlar va to'lovlarni ta'minlash
Majburiyat va to'lovlar bajarilishini ta'minlash uchun olingan yoki berilgan kafolatlar. Olingan ta'minot balansdan tashqari 008, berilgan ta'minot 009 schyotda yuritiladi. Kafolatda summa ko'rsatilmagan bo'lsa, u shartnoma shartlaridan aniqlanadi; qarz qoplangan sari ta'minot hisobdan chiqariladi.
Maqsadli foydalaniladigan soliq imtiyozi
Korxona muayyan maqsadli vazifani bajarishi sharti bilan soliq to'lashdan ozod qilingan summa. Bu summa budjetga to'lovlar bo'yicha qarz schyoti debetida va 8840 schyot kreditida aks ettiriladi, ya'ni budjetga qarz o'rniga maqsadli mablag'ga aylanadi.
Maqsadli tushumlar
Muayyan maqsadga ishlatish sharti bilan olinadigan qaytarilmaydigan mablag'lar: grantlar, subsidiyalar, a'zolik badallari, maqsadli soliq imtiyozlari va boshqa maqsadli tushumlar. 21-son BHMS bo'yicha ular xususiy kapital sifatida aks ettirilishi uchun uch shart bor: mablag' maqsadli ishlatiladi, uni jalb qilish bilan bog'liq xarajat yo'q, shartlar bajarilsa qaytarilmaydi. 8800 schyotda yuritiladi.
Markaziy bank
Davlatning pul-kredit siyosatini yurituvchi bosh bank. Milliy valyutani muomalaga chiqaradi, tijorat banklarini nazorat qiladi va asosiy stavkani belgilaydi.
Mas'ul saqlashga qabul qilingan zaxiralar
Korxonaga tegishli bo'lmagan, lekin vaqtincha saqlash uchun topshirilgan tovar-moddiy zaxiralar. Ular balansga kiritilmaydi, balansdan tashqari 002 schyotda qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki hisobvaraq-fakturadagi bahoda yuritiladi; analitik hisob egalari, turlari, navi va saqlash joyi bo'yicha.
Masshtab samarasi
Ishlab chiqarish hajmi oshgani sari bir birlik mahsulotga to'g'ri keladigan o'rtacha xarajatning kamayishi. Asosiy sabablari: doimiy xarajatlar (ijara, uskuna, boshqaruv) ko'proq mahsulotga taqsimlanadi, katta hajmda xomashyo arzonroq olinadi, mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv samaradorlikni oshiradi. Teskari holat ham bor: korxona haddan tashqari kattalashib, boshqarish qiyinlashsa, o'rtacha xarajat yana o'sishi mumkin (masshtabning salbiy samarasi).
Materiallar qiymatidagi farq
Materiallarning haqiqiy tannarxi bilan hisob bahosi o'rtasidagi farq. 1610 schyotida yig'iladi va oy oxirida sarflangan materiallarning hisob bahosiga mutanosib ravishda ishlab chiqarish va davr xarajatlariga taqsimlanadi (21-son BHMS, 115-band).
Mavsumiy tuzatish
Iqtisodiy vaqt qatoridan har yili taxminan bir vaqtda va o'xshash kuchda takrorlanadigan ta'sirlarni (masalan, ob-havo yoki bayramlar ta'sirini) chiqarib tashlaydigan statistik usul. Maqsad: mavsum emas, asosiy tendensiya o'zgarganini ko'rish. Tuzatishda maxsus statistik modellar va dasturlardan foydalaniladi. Tuzatilgan qatorda trend va iqtisodiy sikl aniqroq ko'rinadi.
Mediana
Qiymatlar o'sish tartibida joylashtirilganda aynan o'rtada turgan qiymat. Qiymatlar soni juft bo'lsa, o'rtadagi ikkitasining o'rtachasi olinadi. Mediana keskin farq qiluvchi qiymatlarga o'rtacha arifmetikdan kamroq sezgir.
Mehnat unumdorligi
Mehnat sarfining bir birligiga to'g'ri keladigan mahsulot: odatda bir ishlangan soatga yoki bir xodimga to'g'ri keladigan ishlab chiqarish hajmi yoki qo'shilgan qiymat. Formula: mahsulot ÷ ishlangan soatlar (yoki xodimlar soni). Mamlakat miqyosida u bir ishlangan soatga to'g'ri keladigan yalpi ichki mahsulot sifatida o'lchanishi mumkin. Ko'rsatkich faqat xodimning mahorati yoki tirishqoqligini emas, foydalanilayotgan uskuna, texnologiya va tashkiliy tartib ta'sirini ham aks ettiradi. Shuning uchun unumdorlik o'sishi ish haqini oshirish manbai bo'lishi mumkin: bir soatda ko'proq qiymat yaratilsa, uni taqsimlash imkoniyati ham kengayadi.
MHXS
Ko'plab davlatlarda qo'llanadigan xalqaro moliyaviy hisobot standartlari. Ular moliyaviy hisobotni qanday tuzish va undagi ko'rsatkichlarni qanday baholashni belgilaydi.
Mikrofirma
Ta'sischilari (ishtirokchilari) jismoniy shaxslar bo'lgan va kalendar yil davomidagi jami daromadi 1 milliard so'mgacha bo'lgan tadbirkorlik subyekti (Prezidentning 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Farmoni). Mikrofirma kichik tadbirkorlik subyektlaridan biri hisoblanadi.
Moda
To'plamda eng ko'p takrorlanadigan qiymat. To'plamda bir nechta moda bo'lishi yoki umuman bo'lmasligi ham mumkin; u sonli bo'lmagan belgilar (rang, o'lcham) uchun ham qo'llanadi.
Moddiy zarar (xodim yetkazgan)
Xodim aybi bilan korxona pul mablag'lari yoki tovar-moddiy zaxiralarining kamomadi, talon-taroj qilinishi, buzilishi natijasida yetkazilgan zarar. Uni qoplash bo'yicha xodim qarzi 4730 schyotida hisobga olinadi; mol-mulk o'g'irlanganda, kam chiqqanda, qasddan yo'qotilganda yoki qasddan buzilganda hamda boshqa hollarda zarar hajmi bozor qiymati bo'yicha hisoblanadi (21-son BHMS, 202–203-bandlar).
Modifikatsiyalangan fikr
Auditor moliyaviy hisobot haqida o'zgartirilmagan (modifikatsiyalanmagan) fikr bildira olmaganda beradigan xulosa: hisobotda muhim buzilish borligini aniqlaganda yoki yetarli va tegishli dalil ololmaganda. Uning uchta turi bor; qaysi biri tanlanishi muammo muhimligiga va hisobotga qanchalik keng tarqalganiga bog'liq.
Modifikatsiyalanmagan fikr
Auditor moliyaviy hisobot barcha muhim jihatlardan qo'llanilgan moliyaviy hisobot asosiga mos tayyorlangan degan xulosaga kelganda bildiradigan fikr. Bu "hisobotda bitta ham xato yo'q" degani emas: auditor faqat muhim buzilish yo'qligiga oqilona ishonch hosil qilgan bo'ladi. Xulosaga "Muhim holatga e'tibor qaratish" xatboshisi qo'shilsa ham fikr modifikatsiyalanmagan bo'lib qoladi, chunki u fikrni o'zgartirmaydi, faqat o'quvchi diqqatini hisobotdagi muayyan izohga tortadi. Muhim buzilish topilsa yoki yetarli dalil olinmasa, auditor modifikatsiyalangan fikrga o'tadi.
Mohiyatan tekshirish protseduralari
Hisobotdagi summalarda muhim buzilish bor-yo'qligini bevosita aniqlashga qaratilgan auditorlik protseduralari. Ular ikki turga bo'linadi: operatsiyalar, qoldiqlar va ochib berishlarni batafsil tekshirish hamda mohiyatan tahliliy protseduralar.
Mol yetkazib beruvchi
Korxonaga tovar, material yoki boshqa aktivni sotadigan, yoki xizmat ko'rsatadigan tashkilot yoki tadbirkor. Qiymat kelib tushganda, puli hali to'lanmagan bo'lsa, korxonaning unga qarzi 6010 schyot kreditida yoziladi; analitik hisob har bir yetkazib beruvchi bo'yicha alohida yuritiladi.
Mol-mulk solig'i
Soliq to'lovchiga tegishli ko'chmas mulk uchun to'lanadigan soliq. Uni yuridik shaxslar ham, jismoniy shaxslar ham to'laydi; soliq bazasi, stavkalar va imtiyozlar Soliq kodeksida belgilanadi.
Moliyaviy faoliyat
Tashkilotning xususiy kapitali va qarz mablag'lari miqdori hamda tarkibini o'zgartiradigan faoliyat. 9-son BHMS bo'yicha olingan bank kreditlari shu faoliyatga kiradi.
Moliyaviy hisobot
Korxonaning moliyaviy holati, faoliyat natijalari va pul harakati haqidagi ma'lumotlarni foydalanuvchilarga taqdim etadigan hisobotlar jamlanmasi. 1-son BHMS (12-band) ga ko'ra yillik moliyaviy hisobotlar to'plami quyidagi hisobotlardan iborat:
Moliyaviy ijara
Mulkni shartnoma bo'yicha o'n ikki oydan ortiq muddatga egalik qilish va foydalanish uchun berishdagi ijara munosabati, bunda shartnoma quyidagi to'rt shartdan biriga javob berishi kerak (6-son BHMS, 6-band). Lizing moliyaviy ijaraning alohida turi hisoblanadi (6-son BHMS, 8-band). Ijarachi bunday obyektni o'z balansida 0310 schyotida aks ettiradi, majburiyatni esa 6950 va 7910 schyotlarida (21-son BHMS, 33–35-bandlar).
Moliyaviy leverej
Biznesni moliyalashda o'z kapitali bilan birga qarz mablag'idan foydalanish va uning xususiy kapital rentabelligiga ta'siri. Aktivlar daromadliligi qarz foizidan yuqori bo'lsa, leverej egalar daromadini oshiradi; past bo'lsa, zararni ham kattalashtiradi.
Moliyaviy mustaqillik koeffitsienti
Xususiy kapitalning aktivlar jamiga nisbati. U aktivlarning qancha qismi korxonaning o'z mablag'i hisobidan, qancha qismi qarz hisobidan shakllanganini ko'rsatadi: koeffitsient qancha yuqori bo'lsa, korxona kreditorlarga shuncha kam bog'liq.
Monetar moddalar
Chet el valyutasida olinadigan yoki to'lanadigan, miqdori qat'iy belgilangan yoki aniqlasa bo'ladigan aktiv va majburiyatlar. 22-son BHMS ularga kassa va bankdagi valyutani, valyutada belgilangan debitorlik va kreditorlik qarzlarini (qaytarish sharti bo'lmagan bo'naklardan tashqari), valyutadagi kredit va qarzlarni, xodimlar bilan valyutadagi hisob-kitoblarni, valyutadagi pul ekvivalentlarini va valyutada to'lanadigan dividendlarni misol qilib keltiradi. Ular har oy qayta baholanadi.
Monetar siyosat
Markaziy bankning narxlar barqarorligi va iqtisodiyotdagi pul-kredit sharoitlariga foiz stavkalari, majburiy zaxira va boshqa vositalar orqali ta'sir ko'rsatishi. Stavka oshirilsa kredit qimmatlashadi va inflyatsiyani jilovlashga yordam beradi, pasaytirilsa kredit arzonlashib, iqtisodiy faollik rag'batlantiriladi.
Monopoliya
Bozorda tovarni yagona sotuvchi taklif qiladigan va uning yaqin o'rnini bosuvchisi bo'lmagan holat. Monopolist narxga katta ta'sir o'tkaza oladi, shuning uchun davlatlar bunday bozorlarni odatda alohida tartibga soladi.
Mualliflik huquqi
Fan, adabiyot va san'at asarlariga (kitob, musiqa, film, dastur matni va boshqalar) muallif va boshqa huquq egalarining huquqlari. Buxgalteriyada korxona muallifdan yoki boshqa huquq egasidan sotib olgan asardan foydalanish (nashr etish, ko'paytirish, tarqatish) huquqi muhim: u 7-son BHMS, 6-banddagi tan olish shartlariga javob bersa, nomoddiy aktiv sifatida 0470 schyotida hisobga olinadi.
Muammoli kredit
Qarz oluvchi to'lovlarni uzoq vaqt to'xtatib qo'ygan yoki to'liq qaytarishi jiddiy shubha ostida qolgan kredit. Jahon banki statistikasida ko'rsatkich sifatida asosiy va foiz to'lovi 90 kun va undan ko'p kechikkan yoki garovni sotmasdan to'liq qaytishi dargumon bo'lgan kreditlar olinadi; aniq mezon har mamlakatning bank nazorati qoidalarida belgilanadi. Muammoli kreditlarning jami kreditlardagi ulushi bank tizimi sog'lomligining muhim ko'rsatkichi: u oshsa, bank ko'proq rezerv tuzadi va foydasi kamayadi.
Muhim holatga e'tibor qaratish
Auditorlik xulosasidagi alohida xatboshi: auditor moliyaviy hisobotda to'g'ri ochib berilgan, lekin foydalanuvchi tushunishi uchun juda muhim bo'lgan holatga e'tiborni qaratadi. Bu xatboshi auditor fikrini o'zgartirmaydi.
Muhimlik
Hisobotdagi xato yoki tushirib qoldirilgan ma'lumot foydalanuvchilarning qaroriga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan daraja. Auditor tekshiruvni shu chegaraga qarab rejalashtiradi.
Murakkab foiz
Har davr oxirida hisoblangan foiz asosiy summaga qo'shilib, keyingi davrda foiz ana shu kattalashgan summaga hisoblanadigan usul. Oddiy foizda esa foiz har safar faqat dastlabki summaga hisoblanadi.
N
Naf oluvchi
Sug'urta to'lovini olish huquqi berilgan shaxs. U sug'urta qildiruvchining o'zi bo'lishi ham, shartnomada ko'rsatilgan boshqa shaxs bo'lishi ham mumkin.
Nazorat riski
Tasdiqda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan muhim xatoni korxonaning ichki nazorati o'z vaqtida oldini olmasligi yoki aniqlab tuzatmasligi ehtimoli. 200-son XAS bo'yicha nazorat riski ajralmas risk bilan birga "muhim noto'g'ri ko'rsatish riski"ni tashkil qiladi va u korxonaning o'z ichki nazoratiga bog'liq: auditor uni o'zgartirmaydi, faqat baholaydi. Nazorat qancha zaif bo'lsa, nazorat riski shuncha yuqori va auditor o'zining mohiyatan tekshirish protseduralarini shuncha kengaytirishi kerak bo'ladi. Auditor nazoratga tayanmoqchi bo'lsa, u ishlayotganini nazorat testlari bilan tasdiqlaydi.
Nazorat testlari
Korxonaning ichki nazorati auditor tayanayotgan davr davomida haqiqatan samarali ishlaganini tekshirish uchun bajariladigan protseduralar. Nazorat ishonchli bo'lsa, auditor mohiyatan tekshirish hajmini kamaytirishi mumkin.
Nol gipoteza
Statistik gipotezani tekshirishda boshlang'ich deb qabul qilinadigan taxmin, odatda "farq yo'q" yoki "ta'sir yo'q" degan fikr; H0 bilan belgilanadi. Unga qarama-qarshi fikr muqobil gipoteza deyiladi. Tanlanma ma'lumotlari asosida H0 ni rad etish yoki rad etmaslik hal qilinadi: kuzatilgan farq tasodif bilan tushuntirib bo'lmaydigan darajada katta bo'lsa, H0 rad etiladi. H0 ni rad etmaslik uning to'g'ri ekanini isbotlamaydi, faqat unga qarshi dalil yetarli emasligini bildiradi.
Nominal qiymat
Qimmatli qog'ozda yozilgan, uni chiqarishda belgilangan qiymat. Bozor narxi talab va taklifga qarab nominaldan yuqori ham, past ham bo'lishi mumkin.
Nomoddiy aktiv
Moddiy shakli bo'lmagan, lekin qiymatga ega va uzoq muddat foyda keltiradigan aktiv: dasturiy ta'minot, litsenziya, patent, tovar belgisi.
Nomonetar moddalar
Moliyaviy hisobotning monetar bo'lmagan moddalari. 22-son BHMS ularga valyutaga xarid qilingan asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, gudvill, o'rnatiladigan asbob-uskunalar, kapital qo'yilmalar va tovar-moddiy zaxiralarni, ustav kapitalidagi ulushlar nisbatini, ustav kapitali va aksiyalarga investitsiyalarni hamda qaytarish sharti bo'lmagan oldindan olingan va berilgan bo'naklarni misol qilib keltiradi. Ular operatsiya sanasidagi kurs bo'yicha bir marta yoziladi va keyin qayta hisoblanmaydi.
Normal taqsimot
Uzluksiz miqdorlar uchun statistikada eng ko'p ishlatiladigan ehtimollik taqsimoti. Grafigi o'rtacha qiymat atrofida simmetrik qo'ng'iroq shaklida: qiymatlarning ko'pi o'rtachaga yaqin, undan uzoqlashgan sari kamayib boradi. U ikki parametr bilan to'liq aniqlanadi: o'rtacha (markaz) va standart chetlanish (kenglik). Normal taqsimotda qiymatlarning taxminan 68% i o'rtachadan bir standart chetlanish, 95% i ikki va 99,7% i uch standart chetlanish oralig'ida yotadi. Sifat nazorati, tanlanma tadqiqotlari va ishonch oralig'ini hisoblash shu taqsimotga tayanadi.
Nou-xau
Patent bilan himoyalanmagan, lekin sir saqlanadigan va amaliy qiymatga ega texnik, ishlab chiqarish yoki tijorat bilimi: retsept, texnologik usul, ish tartibi. Sotib olingan nou-xau 7-son BHMS, 6-banddagi tan olish shartlariga javob bersa, nomoddiy aktiv sifatida 0410 schyotida hisobga olinadi.
O
Obligatsiya
Qarz qimmatli qog'ozi: uni chiqargan tashkilot (emitent) egasiga belgilangan muddatda nominal qiymatni qaytarish va odatda foiz to'lash majburiyatini oladi. Aksiyadan farqi: obligatsiya egasi kompaniyaga sherik emas, balki qarz beruvchi hisoblanadi.
Obligatsiya diskonti
Obligatsiya nominal qiymatidan arzonroq narxda sotib olinganda paydo bo'ladigan farq. Uni sotib olgan korxona bu farqni darhol daromad qilmaydi: u 7210 (uzoq muddatli) va 6210 (joriy qismi) schyotlarda kechiktirilgan daromad sifatida turadi va obligatsiya qoplanguncha bo'lib-bo'lib 9530 "Foizlar ko'rinishidagi daromadlar" schyotiga o'tkaziladi. Bu schyotlarni faqat obligatsiya xaridori qo'llaydi.
Obligatsiya kuponi
Obligatsiya emitenti qoplash muddatigacha egasiga muntazam to'laydigan foiz. U odatda nominal qiymatdan yillik foizda belgilanadi (kupon stavkasi) va yiliga bir, ikki yoki to'rt marta to'lanishi mumkin. Kupon odatda obligatsiya chiqarilganda belgilanadi; bozor narxi o'zgarsa ham, to'lanadigan summa nominaldan hisoblanadi. Shuning uchun obligatsiyani nominaldan arzon sotib olgan investorning haqiqiy daromadliligi kupon stavkasidan yuqori, qimmat sotib olganniki esa past bo'ladi. Soliq kodeksiga ko'ra kupon ham, diskont tarzidagi daromad ham foiz deb e'tirof etiladi.
Obligatsiya mukofoti (ustamasi)
Korxona o'zi chiqargan obligatsiyani nominal qiymatidan qimmatroq sotganda olgan ortiqcha summa. Nominal qiymat 6830 yoki 7830 schyotga, ortiqcha qismi esa 7220 va 6220 schyotlarga kechiktirilgan daromad sifatida yoziladi va obligatsiya qoplanguncha 9530 schyotga bo'lib o'tkaziladi. Bu schyotlarni faqat obligatsiya sotuvchi (emitent) qo'llaydi.
Oddiy aksiya
Egasiga odatda aksiyadorlar yig'ilishida ovoz berish va foyda taqsimlanganda dividend olish imkonini beradigan aksiya; aniq huquqlar qonunchilik va jamiyat ustavi bilan belgilanadi. Jamiyat hisobida 8310 schyotda nominal qiymatida yuritiladi; analitik hisob har bir emissiya bo'yicha.
Oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat)
Bir necha shaxs yuridik shaxs tuzmasdan, umumiy maqsad uchun hissa qo'shib birga ishlaydigan shartnoma. Ishtirokchilar qo'shgan mol-mulk birgalikdagi faoliyat ishonchli vakilida balansdan tashqari 015 schyotda yuritiladi va egasiga qaytarilganda hisobdan chiqariladi.
Oligopoliya
Bozorda bir nechta yirik sotuvchi hukmron bo'lgan va har birining narx yoki hajm qarori boshqalariga sezilarli ta'sir qiladigan bozor tuzilmasi. Monopoliyadan farqi: bitta emas, bir necha firma bor; erkin raqobatdan farqi: firmalar kam va ular bir-birining harakatini kuzatib turadi. Britannica qayd etganidek, oligopolistik tarmoqlarda bozor xulqi monopolistik va raqobatli tendensiyalarni aralashtiradi. Firmalar narx urushiga ham, ochiq yoki yashirin kelishuvga ham borishi mumkin, shuning uchun bunday bozorlar raqobat organlari nazoratida bo'ladi.
Olingan bo'nak
Xaridor yoki buyurtmachidan tovar, ish yoki xizmat topshirilishidan oldin olingan to'lov. Tovar topshirilgunga qadar u daromad emas, korxonaning majburiyati hisoblanadi va 6310 schyotida yuritiladi.
Olingan veksel
Xaridor yoki buyurtmachi sotilgan tovar, bajarilgan ish yoki xizmat uchun to'lov hujjati sifatida sotuvchiga bergan veksel. Sotuvchi uni joriy qismida 4020, uzoq muddatli qismida 0910 schyotida debitorlik qarzi sifatida hisobga oladi; muddatida to'lanmasa, da'vo qilinib 4860 schyotiga o'tkaziladi (21-son BHMS, 77 va 172-bandlar).
Operativ ijara
Moliyaviy ijara shartlariga to'g'ri kelmaydigan har qanday mulk ijarasi: mulk vaqtincha foydalanish uchun beriladi va ijaraga beruvchining balansida qoladi (6-son BHMS, 7-band). Ijarachi kelgusi davrlar uchun oldindan to'lagan ijara haqini 3110 schyotida, ijaraga beruvchi olinadigan to'lovni 4820 schyotida hisobga oladi (21-son BHMS, 158 va 207-bandlar).
Operatsion faoliyat
Tashkilotning daromad keltiruvchi asosiy faoliyati hamda investitsiya va moliyaviy faoliyatga tegishli bo'lmagan boshqa faoliyati. Pul oqimlari hisobotining uch bo'limidan biri (9-son BHMS).
Opsion
Ma'lum aktivni (masalan, aksiyani) oldindan kelishilgan narxda, belgilangan muddatgacha sotib olish yoki sotish huquqini beradigan, lekin majburiyat yuklamaydigan shartnoma. Sotib olish huquqi beradigani kol-opsion (call), sotish huquqi beradigani pyut-opsion (put) deyiladi. Kelishilgan narx ijro narxi, huquq uchun to'lanadigan haq esa mukofot (premiya) deb ataladi. Opsion egasi uchun huquq, yozuvchi (sotuvchi) uchun esa majburiyat hosil bo'ladi: egasi huquqdan foydalansa, yozuvchi shartnomani bajarishi shart. Egasi uchun eng ko'p yo'qotish to'langan mukofot bilan cheklanadi, shuning uchun opsion ko'pincha narx o'zgarishidan himoyalanish yoki narx o'sishidan foyda ko'rish uchun ishlatiladi.
Ortiqcha (inventarizatsiyada)
Inventarizatsiyada mol-mulkning haqiqiy miqdori hisobdagidan ko'p chiqishi. Ortiqcha mol-mulk kirim qilinadi va paydo bo'lish sababi aniqlanadi.
Ortiqcha to'langan soliq
Soliq to'lovchi budjetga hisoblangan majburiyatidan ko'proq o'tkazgan summa. U soliq to'lovchining mablag'i bo'lib qoladi: Soliq kodeksida belgilangan tartibda boshqa to'lovlar hisobiga hisobga olinishi yoki qaytarilishi mumkin. Buxgalteriyada 6410 schyotidagi debet qoldiq bilan ko'rinadi.
Overdraft
Bank mijozga hisobvarag'idagi pul tugaganda ham kelishilgan chegaragacha to'lov qilishga ruxsat beradigan qisqa muddatli kredit turi. Hisobvaraqqa keyingi tushumlar odatda shu qarzni yopishga ketadi, foydalanilgan summa uchun esa shartnomaga ko'ra foiz to'lanadi.
O'rinbosar tovarlar
Xaridor bir xil ehtiyojni qondirish uchun biri o'rniga ikkinchisini tanlay oladigan tovarlar. Ularning asosiy belgisi talabning kesishgan elastikligi musbat bo'lishi: bir tovar narxi oshsa, ikkinchisiga talab ortadi. Kesishgan elastiklik = ikkinchi tovar talabining foiz o'zgarishi ÷ birinchi tovar narxining foiz o'zgarishi. Koeffitsient qancha katta bo'lsa, tovarlar bir-birini shuncha yaqin almashtiradi. Bu atama to'ldiruvchi tovarlarning teskarisi: to'ldiruvchilarda (masalan, printer va uning kartriji) bir tovar narxi oshsa, ikkinchisiga talab kamayadi, kesishgan elastiklik manfiy bo'ladi.
O'rnatiladigan asbob-uskunalar
Ishga tushishi uchun montaj talab qiladigan, ya'ni yig'ilib, poydevor, pol yoki bino konstruksiyasiga mahkamlanadigan uskunalar. Ular montajga berilgunga qadar 0710 (mahalliy) yoki 0720 (xorijiy) schyotida turadi; montajni talab qilmaydigan uskunalar (transport, alohida turuvchi stanok va boshqalar) esa bu schyotga emas, to'g'ridan-to'g'ri 0820 ga yoziladi (21-son BHMS, 61–64-bandlar).
O'rnatish uchun qabul qilingan uskunalar
Pudratchi tashkilot montaj qilish uchun buyurtmachidan olgan uskunalar. Ular buyurtmachining mulki bo'lgani uchun pudratchi ularni balansdan tashqari 005 schyotda buyurtmachi hujjatidagi bahoda yuritadi; analitik hisob obyektlar yoki agregatlar bo'yicha.
O'rta tadbirkorlik subyekti
Kalendar yil davomidagi jami daromadi 10 milliard so'mdan 100 milliard so'mgacha bo'lgan tadbirkorlik subyekti (Prezidentning 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Farmoni).
O'rtacha arifmetik
Barcha qiymatlar yig'indisini ularning soniga bo'lib topiladigan ko'rsatkich. Juda katta yoki juda kichik bitta qiymat o'rtachani sezilarli siljitib yuborishi mumkin.
O'rtacha tortilgan qiymat usuli (AVECO)
Zaxiralarni baholash usuli: davr boshidagi qoldiq va davrda kelgan bir xil birliklarning umumiy tannarxi ularning umumiy miqdoriga bo'linadi va chiqqan birliklar shu o'rtacha narxda hisobdan chiqariladi. O'rtacha narx davr oxirida yoki har yangi partiya kelganda hisoblanishi mumkin.
O'sish sur'ati
Joriy davr ko'rsatkichining oldingi (yoki bazaviy) davr ko'rsatkichiga nisbati, foizda. Undan 100 ayrilsa, qo'shimcha o'sish sur'ati chiqadi: ko'rsatkich necha foizga o'zgarganini ko'rsatadi.
O'stirishdagi hayvonlar
Hali asosiy podaga o'tkazilmagan yosh hayvonlar. 21-son BHMS yosh hayvonlar bilan birga bo'rdoqidagi va yaylovdagi katta yoshdagi hayvonlar, parrandalar, yovvoyi hayvonlar, quyonlar, asalari oilalari va qoramollarni ham 1100 guruhida hisobga olishni belgilaydi: o'stirishdagilari 1110, bo'rdoqidagilari 1120 schyotida; asosiy podaga o'tkazilganda 0840 orqali 0170 ga o'tadi (21-son BHMS, 105 va 109-bandlar).
O'tgan yillar foydasi
Oldingi yillarga tegishli bo'lib, joriy hisobot davrida aniqlangan daromad (masalan, o'tgan yili hisobga olinmay qolgan tushum). U joriy davrda 9340 schyot kreditida pul yoki olinadigan schyotlar bilan bog'lanib yoziladi.
O'zaro bog'liq shaxslar
Soliq solish maqsadida bir-birining bitim shartlari yoki faoliyat natijalariga ta'sir o'tkaza oladigan shaxslar. Soliq kodeksining 37-moddasiga ko'ra, ta'sir kapitalda ishtirok etish yoki qarorlarni belgilashning boshqa imkoniyati orqali bo'lishi mumkin, u bevosita yoki boshqa bog'liq shaxslar bilan birgalikda ko'rsatilishidan qat'i nazar hisobga olinadi. Kodeks o'zaro bog'liq deb e'tirof etadigan holatlar pastdagi ro'yxatda (11 band). Bog'liqlikka asos bo'lmaydigan holatlar ham bor: bozordagi ustun mavqe yoki shunga o'xshash holat tufayli ta'sir; davlatning O'zbekiston yuridik shaxslaridagi ishtiroki o'z-o'zidan. Ro'yxatda yo'q boshqa asoslar bo'yicha bog'liqlikni sud e'tirof etadi.
O'zbekiston tovari va chet el tovari
Bojxona kodeksi har bir tovarga "maqom" beradi: u yoki O'zbekiston tovari, yoki chet el tovari. O'zbekiston tovari deb uch xil tovar tan olinadi: O'zbekistonda ishlab chiqarilgan tovar; bojxona hududida erkin muomalaga chiqarilgan tovar; Kodeksga muvofiq shunday maqomga ega bo'lgan tovar. Shu ta'rifga kirmaydigan har qanday tovar, shuningdek Kodeksga ko'ra chet el tovari maqomini olgan tovar chet el tovaridir. Maqom o'zgarib turadi. Import qilingan tovar bojxona to'lovlari to'langan va iqtisodiy siyosat choralariga rioya etilgan taqdirda erkin muomalaga chiqarish (import) rejimiga joylashtiriladi va erkin muomaladagi tovar maqomini oladi. Aksincha, eksport rejimiga joylashtirilib, amalda bojxona hududidan olib chiqilgan tovar O'zbekiston tovari maqomini yo'qotadi. Maqom rejim tanloviga ham ta'sir qiladi: Kodeksga ko'ra eksport rejimi O'zbekiston tovarini qaytarib olib kirish majburiyatisiz olib chiqish rejimidir.
P
Passiv
Aktivlarning qayerdan kelganini ko'rsatadigan manbalar: korxonaning o'z kapitali va majburiyatlari (qarzlari).
Patent
Ixtiro, foydali model yoki sanoat namunasiga bo'lgan mutlaq huquqni tasdiqlovchi hujjat. 7-son BHMS patent egasining shu huquqini nomoddiy aktiv bo'lishi mumkin bo'lgan obyektlar qatoriga kiritadi (10-band), agar u 6-banddagi tan olish shartlarining barchasiga javob bersa; hisobi 0410 schyotida yuritiladi.
Pay va ulush
Aksiyadorlik jamiyati bo'lmagan korxonalarda (MChJ, shirkat va boshqalar) ta'sischining ustav kapitalidagi qismi. Korxona ro'yxatdan o'tgach, ta'sis hujjatlarida belgilangan ulushlar 8330 schyot kreditida va 4610 schyot debetida yoziladi; analitik hisob har bir ta'sischi bo'yicha.
Penya
Soliq belgilangan muddatda to'lanmaganda har bir kechiktirilgan kun uchun hisoblanadigan qo'shimcha summa. Miqdori Soliq kodeksida belgilanadi.
Progressiv soliq
Soliq solinadigan summa kattalashgan sari stavkasi ham ko'tariladigan soliq. Ko'pincha daromad pog'onalarga bo'linadi va har pog'onaga o'z stavkasi qo'llanadi: yuqori stavka butun daromadga emas, faqat chegaradan oshgan qismiga tegadi. Natijada katta daromadli shaxs daromadining kattaroq ulushini soliqqa beradi. Bu proporsional (bir xil stavkali) va regressiv soliqqa qarama-qarshi yondashuv. Muayyan mamlakatda qaysi soliq qanday tuzilgani o'sha mamlakat soliq qonunchiligidan tekshiriladi.
Prokat (prokatdagi buyumlar)
Haq evaziga vaqtincha foydalanishga (prokatga) beriladigan buyumlar: kostyum, velosiped, sport jihozlari va boshqalar. Shunday maqsadda olingan buyumlar 2940 "Prokatdagi buyumlar" schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 148-band).
Proporsional soliq
Soliq bazasi qancha bo'lishidan qat'i nazar bir xil stavka qo'llanadigan soliq. Baza ikki barobar oshsa, soliq summasi ham aynan ikki barobar oshadi, lekin bazaga nisbatan ulushi o'zgarmaydi. Uni hisoblash va nazorat qilish oson; ammo kam va ko'p daromadli to'lovchi baza bo'yicha bir xil ulush to'lagani uchun u daromadlar tengsizligini kamaytirmaydi. Bir xil stavkaga misol QQSning umumiy stavkasi: sotuv summasi qancha bo'lishidan qat'i nazar 12%.
Provodka
Xo'jalik operatsiyasini qaysi schyot debetlanib, qaysi biri kreditlanishini ko'rsatib yozish.
Pudratchi va subpudratchi
Pudratchi – buyurtmachi topshirig'i bilan ish bajaradigan tashkilot (qurilish, ta'mir, montaj, ilmiy-tadqiqot va hokazo). Bosh pudratchi ishning bir qismini boshqa tashkilotga topshirsa, u subpudratchi bo'ladi. Bosh pudratchi o'z subpudratchilariga qarzini ham 6010 schyotda aks ettiradi.
Pul
Tovar va xizmatlar almashinuvida hamma qabul qiladigan vosita. Pul uch vazifani bajaradi: narsalarning qiymatini o'lchaydi, to'lov vositasi bo'ladi va jamg'arib qo'yish imkonini beradi.
Pul ekvivalentlari
21-son BHMS bo'yicha kassada saqlanadigan qiymatliklar: standart ularni "markalar, pattalar va boshqa pul ekvivalentlari" deb sanaydi (235-band). Ular 5610 schyotida nominal qiymatda hisobga olinadi: sotib olinganda schyot debetlanadi, ishlatilganda xarajat schyotlariga hisobdan chiqariladi.
Pul massasi
Mamlakat iqtisodiyotida sarflash uchun mavjud bo'lgan pulning umumiy miqdori: muomaladagi naqd pul va banklardagi turli hisobvaraqlardagi mablag'lar. Uni bir necha "pul agregati" bilan o'lchashadi: tor agregat faqat eng tez sarflanadigan pulni, keng agregat esa muddatli omonatlar kabi kamroq likvid mablag'larni ham qamrab oladi; agregatlar tarkibi mamlakatga qarab farq qiladi. Markaziy bank pul-kredit siyosati orqali pul massasining o'sishiga ta'sir qiladi; u tovar va xizmatlar hajmidan tez o'ssa, inflyatsiya xavfi oshadi.
Pul oqimi
Ma'lum davrda korxonaga kirgan va undan chiqqan pul mablag'larining harakati. Foyda bo'lsa ham pul oqimi manfiy bo'lishi mumkin, masalan, xaridorlar to'lamay turganda.
Pul oqimlari to'g'risidagi hisobot
Hisobot davrida pul mablag'lari va ularning ekvivalentlari qayerdan kelib, qayerga ketganini ko'rsatadigan moliyaviy hisobot qismi. 9-son BHMS bo'yicha tushum va to'lovlar uch toifaga ajratiladi: operatsion faoliyat, investitsiya faoliyati va moliyaviy faoliyat. Olingan bank kreditlari moliyaviy faoliyatga kiradi. Pul mablag'lari bilan ularning ekvivalentlari o'rtasidagi harakat (masalan, ortiqcha pul mablag'larini pul ekvivalentlariga joylashtirish) hisobotda pul oqimi sifatida ko'rsatilmaydi. Foyda va zarar hisobotidan farqi: bu hisobot hisoblangan emas, real kirgan va chiqqan pulni ko'rsatadi.
Pulning vaqt qiymati
Bugun qo'ldagi pul kelajakda olinadigan xuddi shu summadan qimmatroq degan moliya tamoyili: bugungi pulni ishlatib yoki qo'yib daromad olish mumkin, kelajakdagi pulga esa inflyatsiya va qaytmaslik xavfi ta'sir qiladi.
Q
Qaram xo'jalik jamiyati
Boshqa jamiyat ustav kapitalidagi ishtiroki orqali qarorlariga ta'sir o'tkaza oladigan, lekin shu'ba jamiyatidagidek nazorat qilmaydigan jamiyat. 8-son BHMS uni "ta'sir ostidagi (qaram) tashkilot" deb ataydi va bunday investitsiyalar hisobiga qo'llanilmasligini aytadi (3-band). Qaram jamiyatga qilingan investitsiya 0630 schyotida, u bilan joriy hisob-kitoblar 4120 schyotida yuritiladi (21-son BHMS, 56 va 177-bandlar).
Qat'iy hisobdagi blankalar
Saqlanadigan va hisobdorlik asosida beriladigan, soni qat'iy nazorat qilinadigan blankalar. 21-son BHMS (443-band) ularni shunday sanaydi: patta daftarchalari, guvohnoma blanklari, diplomlar, turli abonementlar, talonlar, tovarlarni kuzatib boruvchi hujjatlarning varaqlari va shu kabilar. Aniq ro'yxatni, saqlash va foydalanish tartibini korxonaning o'zi belgilaydi. Ular balansdan tashqari 006 schyotda shartli baholarda yuritiladi.
Qayta ishlash mahsulotlarining chiqish normasi
Qayta ishlashga berilgan tovarning bir birligidan texnologiyaga ko'ra qancha tayyor mahsulot chiqishini ko'rsatadigan miqdor. Bojxona kodeksiga ko'ra u mutlaq qiymatda (masalan, kilogrammda) yoki foizda ifodalanishi mumkin. Bojxona hududida qayta ishlash rejimida norma, agar u belgilangan tartibda tasdiqlanmagan bo'lsa, haqiqiy ishlab chiqarish sharoitidan kelib chiqib vakolatli shaxs tomonidan aniqlanadi va tasdiqlanadi; qayta ishlash ruxsatnomasini berishda esa bojxona organi uni belgilaydi. Bojxona organi bunda vakolatli shaxs taqdim etgan texnologik jarayon hujjatlariga va qayta ishlashning aniq texnologik jarayoniga tayanadi. Mahsulotning tavsifi, miqdori va sifati norma aniqlanganidan keyin belgilanadi. Norma qayta ishlangan mahsulot bilan xomashyo o'rtasidagi "ko'prik": u orqali bojxona qancha chet el tovari mahsulotga aylanganini kuzatadi.
Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar
Buyurtmachi qayta ishlash uchun topshirgan, ishlov beruvchi korxona pul to'lamaydigan xom ashyo va materiallar. Ishlov beruvchi ularni balansdan tashqari 003 schyotda shartnomadagi bahoda yuritadi, o'zining ishlov berish xarajatlarini esa odatdagi xarajat schyotlarida hisobga oladi.
Qayta sug'urta
Sug'urtalovchi o'zi olgan katta xavfning bir qismini boshqa sug'urta (qayta sug'urta) kompaniyasiga o'tkazishi. Bu bitta yirik hodisa sug'urtalovchining moliyaviy holatini izdan chiqarmasligi uchun qilinadi.
Qaytarilmaydigan moliyaviy yordam
Korxonaga pul mablag'lari yoki pul ekvivalentlari ko'rinishida tekinga berilgan, qaytarish sharti bo'lmagan mablag'. U 9380 schyot kreditida pul schyotlari bilan bog'lanib yoziladi. Mol-mulk ko'rinishidagi tekin olish esa 8530 schyotda hisobga olinadi.
Qimmatli qog'oz
Egasiga mulkiy huquq beradigan hujjat (ko'pincha elektron yozuv): aksiya, obligatsiya, veksel va boshqalar. Buxgalteriyada qaysi muddatga olinganiga qarab bir yildan ortiq bo'lsa 0610, qisqa muddatli bo'lsa 5810 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 55 va 241-bandlar).
Qimmatli qog'ozlarni qayta baholashdan daromad
Korxona qisqa muddatli investitsiya sifatida saqlayotgan qimmatli qog'ozlar qiymati oshganda yuzaga keladigan daromad. U 9560 schyot kreditida qisqa muddatli investitsiyalar schyotlari bilan bog'lanib yoziladi.
Qimmatli qog'ozlarni chiqarish va tarqatish xarajatlari
Korxona o'z aksiya yoki obligatsiyalarini chiqarish va investorlarga tarqatish bilan bog'liq sarflari. Ular 9630 schyot debetida majburiyat yoki pul schyotlari bilan bog'lanib yoziladi.
Qisqa muddatli investitsiyalar
Bir yildan oshmaydigan muddatga qilingan moliyaviy qo'yilmalar: boshqa tashkilotlarning qimmatli qog'ozlari, davlat qarzining foizli obligatsiyalari, boshqa tashkilotlarga berilgan qisqa muddatli qarzlar, bank omonatlari. 5810, 5830 va 5890 schyotlarida hisobga olinadi (21-son BHMS, 240–243-bandlar).
Qisqa muddatli kredit
Bankdan o'n ikki oygacha muddatga olingan kredit. Olingan summa 6810 schyot kreditida, qaytarilgani debetida yoziladi. Analitik hisob har bir bank, kredit summasi va muddati bo'yicha yuritiladi. Bankdan tashqari qarz beruvchidan olingan pul esa 6820 "Qisqa muddatli qarzlar" schyotida hisobga olinadi.
Qisqa muddatli qarz
Bank bo'lmagan qarz beruvchidan (boshqa korxona, jismoniy shaxs, xorijiy qarz beruvchi) o'n ikki oydan oshmaydigan muddatga olingan pul. 6820 schyotda yuritiladi; analitik hisob qarz beruvchilar va qaytarish muddatlari bo'yicha.
Qiyosiy ustunlik
Mamlakat (yoki shaxs, korxona) biror mahsulotni boshqalarga nisbatan kamroq voz kechish (alternativ xarajat) bilan ishlab chiqara olishi. Britannica bu nazariyani XIX asrda britaniyalik iqtisodchi Devid Rikardo ishlab chiqqanini qayd etadi: mamlakatlar o'zi nisbatan yaxshiroq qiladigan narsaga ixtisoslashib, qolganini sotib olsa, savdodan ikkala tomon yutadi. Muhim xulosa: bir mamlakat hamma narsani boshqasidan samaraliroq ishlab chiqarsa ham (mutlaq ustunlik), savdo baribir foydali bo'lishi mumkin.
Qizil storno
Xato provodkani bekor qilish usuli: xato yozuv xuddi o'sha schyotlar bilan, lekin minus (qog'ozda qizil rangda) summada qayta yoziladi, so'ng to'g'ri provodka beriladi. Natijada schyotlar aylanmasida ortiqcha summa qolmaydi.
Qoldiq qiymat
Asosiy vosita yoki nomoddiy aktivning boshlang'ich qiymatidan to'plangan amortizatsiya ayrilgandan keyin qolgan qiymati.
Qoplanish muddati
Investitsiya qilingan pul loyihadan keladigan pul oqimlari hisobiga qancha vaqtda to'liq qaytishini ko'rsatadigan ko'rsatkich. Hisoblash oson, lekin oddiy ko'rinishida pulning vaqt qiymatini va qoplanishdan keyingi daromadlarni hisobga olmaydi.
Qoplanmagan zarar
Korxona ko'rgan va hali foyda yoki boshqa manba hisobidan yopilmagan zarar. U 8700 schyotda taqsimlanmagan foydaning teskari holati sifatida debet qoldiq bo'lib turadi va xususiy kapitalni kamaytiradi. Yil yakunida zarar 9910 schyotdan 8710 debetiga o'tkaziladi.
QQS
Tovar va xizmatlar sotilganda qo'shilgan qiymatdan olinadigan soliq. Sotuvchi uni narxga qo'shib undiradi va byudjetga to'laydi. Oxir-oqibat bu soliqni iste'molchi to'laydi.
QQS salbiy farqi
Davr uchun hisobga olinadigan kirish QQS sotishdagi chiqish QQSdan ko'p bo'lganda yuzaga keladigan farq: bu davrda budjetga to'lanadigan QQS qolmaydi, ortiqcha kirish QQS esa soliq to'lovchi foydasiga qoladi. PF-100-son Farmonga ko'ra 10 mln so'mgacha bo'lgan salbiy farq avtomatik qaytariladi.
QQS to'lovchi
QQS hisoblash, uni byudjetga to'lash va xaridlar bo'yicha to'langan QQSni hisobga olish huquqiga ega bo'lgan, soliq organida ro'yxatdan o'tgan soliq to'lovchi.
QQSning soddalashtirilgan tartibi
PF-100-son Farmon bilan joriy etilgan ixtiyoriy tartib: savdo, umumiy ovqatlanish va xizmat ko'rsatish sohasidagi korxonalar 2026-yil 1-iyundan 2030-yil 1-yanvargacha QQSni 6% stavkada to'lashi mumkin. Bunda foyda solig'i 0%, lekin sotib olingan tovar va xizmatlar bo'yicha kirish QQS hisobga olinmaydi.
Qurilish materiallari
Qurilish va montaj ishlarida, bino va inshootlarni qurish yoki pardozlashda ishlatiladigan materiallar, konstruksiya va detallar. 1050 schyotida hisobga olinadi; qurilishga sarflanganda kapital qo'yilmalar (0810) xarajatiga o'tadi (21-son BHMS, 95-band).
Qo'shilgan kapital
Xususiy kapitalning ustav kapitalidan tashqari, egalar bilan bog'liq operatsiyalardan yuzaga keladigan qismi. 21-son BHMS bo'yicha u 8400 schyotida ikki sub-schyotda yuritiladi.
Qo'shimcha provodka
Schyotlar to'g'ri tanlangan, lekin summa kam yozilgan bo'lsa qo'llaniladigan tuzatish: o'sha schyotlar bilan faqat yetishmagan farq qo'shimcha yoziladi. Eski yozuv bekor qilinmaydi.
R
Rahbariyatning yozma bayonoti
Audit oxirida korxona rahbariyati auditorga beradigan xat: unda rahbariyat moliyaviy hisobot uchun javobgarligini va auditorga barcha zarur ma'lumotni berganini yozma tasdiqlaydi. Bu xat qo'shimcha dalil bo'ladi, lekin boshqa dalillarning o'rnini bosmaydi.
Raqobat
Bir bozordagi sotuvchilarning xaridor uchun narx, sifat va xizmat orqali bellashuvi. Raqobat qancha kuchli bo'lsa, sotuvchilar narxni o'zboshimchalik bilan oshira olmaydi va sifatni yaxshilashga majbur bo'ladi.
Real daromad
Narxlar o'zgarishi (inflyatsiya) ta'siridan tozalangan daromad, ya'ni pul bilan qancha tovar va xizmat sotib olish mumkinligini ko'rsatadigan daromad. Nominal daromad oylik varaqasida yozilgan so'mlar soni; real daromad esa shu so'mlarning xarid qobiliyati. Taxminiy hisob: real daromad = nominal daromad ÷ narx indeksi (bazis davr = 1). Agar nominal daromad narxlardan tezroq o'ssa, real daromad oshadi; sekinroq o'ssa, oylik ko'paygan bo'lsa ham, odam aslida kambag'allashadi. Shu sababli ish haqi o'sishini baholashda iste'mol narxlari indeksi bilan solishtirish kerak.
Realizatsiya
Tovar, mahsulot yoki xizmatni xaridorga sotish. Realizatsiyadan tushgan daromad 9000 guruhidagi schyotlarda hisobga olinadi.
Realizatsiya qilishning sof qiymati
Zaxirani sotishdan kutilayotgan joriy qiymatdan uni sotishga tayyorlash va sotish bilan bog'liq baholangan xarajatlar ayirilgandan keyingi summa. Zaxira qiymati shundan pastga tushsa, 4-son BHMS bo'yicha u sof qiymatigacha arzonlashtiriladi.
Reeksport
Ilgari bojxona hududiga olib kirilgan tovarni (yoki bojxona hududida qayta ishlash rejimidagi tovardan olingan mahsulotni) bojxona bojlari va soliqlar to'lanmasdan hamda iqtisodiy siyosat choralari qo'llanmasdan qayta chet elga olib chiqish rejimi; Kodeksning 35-moddasida ko'rsatilgan hollarda esa kirishda to'langan boj va soliqlar qaytariladi. Tovar deklaratsiya qabul qilingan kundan e'tiboran olti oydan kechiktirmay amalda olib chiqilishi kerak. BYDdagi kodi 11.
Refinanslash
Mavjud kreditni yangi, odatda qulayroq shartli (pastroq foiz, uzunroq muddat) kredit hisobidan to'lash. Refinanslashdan oldin yangi kredit bo'yicha komissiya va boshqa xarajatlarni ham hisobga olib, umumiy foyda bor-yo'qligini solishtirish kerak.
Regressiya
Bir ko'rsatkich (natija) boshqa bir yoki bir necha ko'rsatkichga (omillarga) qanday bog'liqligini tenglama ko'rinishida ifodalaydigan statistik usul. Eng sodda ko'rinishi chiziqli regressiya: y = a + b·x, bu yerda b omil bir birlikka o'zgarganda natija o'rtacha qanchaga o'zgarishini bildiradi. Regressiya bog'liqlikni ko'rsatadi, lekin o'z-o'zidan sabab-oqibatni isbotlamaydi.
Reimport
Avval bojxona hududidan olib chiqilgan tovarni Kodeksda belgilangan muddatlarda, bojxona bojlari va soliqlar to'lanmasdan hamda iqtisodiy siyosat choralari qo'llanmasdan qaytarib olib kirish rejimi. Reimport qilingan tovar erkin muomalaga chiqarilgan tovar sifatida qaraladi. Shikastlangan tovarga bu rejim faqat shikast avariya yoki yengib bo'lmas kuch ta'sirida yuz bergani tasdiqlansa qo'llanadi. BYDdagi kodi 41.
Rekvizitlar
Hujjat yoki tashkilotni aniqlovchi majburiy ma'lumotlar: nomi, STIR, bank hisob raqami, manzil, sana, raqam, imzo.
Rentabellik
Biznes qanchalik foydali ishlayotganini ko'rsatuvchi nisbat: foydaning daromad, xarajat yoki aktivlarga nisbati, odatda foizda.
Retsessiya
Iqtisodiy faollikning bir necha oy davom etadigan umumiy pasayishi: ishlab chiqarish, daromadlar va bandlik kamayadi. Ommaviy matnlarda taxminiy belgi sifatida ko'pincha "real yalpi ichki mahsulot ketma-ket ikki chorak qisqarsa" degan qoida keltiriladi. Lekin bu rasmiy ta'rif emas, faqat qo'pol mo'ljal: retsessiya bor-yo'qligi odatda bitta ko'rsatkichga emas, bandlik, daromadlar va ishlab chiqarish dinamikasiga birgalikda qarab baholanadi.
Rezerv kapitali
Xususiy kapitalning 8500 schyotida yuritiladigan qismi. Undagi rezerv fondi ta'sis hujjatlari va qonunchilikka muvofiq taqsimlanmagan foydadan shakllantiriladi: Dt 8710 – Kt 8520. 21-son BHMS bo'yicha 8500 schyotining sub-schyotlari quyidagilar.
Risklarni birlashtirish
Sug'urtaning asosiy mexanizmi: o'xshash xavf ostidagi ko'p kishi nisbatan kichik mukofot to'lab, umumiy jamg'arma hosil qiladi va shu jamg'armadan haqiqatan zarar ko'rgan ozchilikka to'lanadi. Har bir kishi uchun zarar bo'lish-bo'lmasligi oldindan noma'lum, lekin katta guruhda zararlar soni ancha barqaror va bashorat qilinadigan bo'ladi (katta sonlar qonuni). Shu sababli sug'urtalovchi aktuariy hisobi bilan tarifni belgilay oladi. Guruh qancha katta va bir-biriga bog'liq bo'lmagan xavflardan iborat bo'lsa, natija shuncha ishonchli; juda katta risklar esa qayta sug'urta orqali bir nechta sug'urtalovchiga bo'linadi.
Royalti
Patent, litsenziya, tovar belgisi, mualliflik huquqi kabi nomoddiy aktivdan foydalanganlik uchun uning egasiga muntazam to'lanadigan haq; ko'pincha sotuv yoki ishlab chiqarish hajmiga bog'lab belgilanadi. Huquq egasi olinadigan royaltini 4850 schyotida, daromadni 9510 schyotida aks ettiradi (21-son BHMS, 212 va 414-bandlar).
S
Salbiy fikr
Modifikatsiyalangan fikr turi: auditor moliyaviy hisobotdagi buzilishlar ham muhim, ham hisobotga keng tarqalgan degan xulosaga kelganda beriladi. U hisobot umuman olganda haqqoniy emasligini bildiradi.
Saldo
Schyotdagi qoldiq: debet va kredit bo'yicha jami summalar o'rtasidagi farq. Davr boshidagi va oxiridagi saldo bo'ladi.
Sanoat namunasi
Buyumning tashqi ko'rinishiga oid badiiy-konstruktorlik yechimi: shakli, chizmasi, rang uyg'unligi. Unga bo'lgan mutlaq huquq patent bilan tasdiqlanadi va nomoddiy aktiv sifatida 0420 schyotida hisobga olinadi (7-son BHMS, 10-band).
Savdo ustamasi
Tovarning xarid qiymatiga qo'shiladigan va sotish narxini hosil qiladigan summa. Chakana savdo va umumiy ovqatlanishda tovarlar sotish bahosida yuritilsa, ustama alohida 2980 schyotida hisobga olinadi; bu schyot tovarlarga nisbatan kontraktiv bo'lib, sotilgan ustama 9120 ga hisobdan chiqariladi (21-son BHMS, 152-band).
Sayyor tekshiruv
Soliq organi xodimlari korxonaga borib, hujjatlar, mol-mulk va operatsiyalarni joyida tekshiradigan soliq tekshiruvi. Natijasi dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.
Sindikatlangan kredit
Bir qarz oluvchiga bir nechta bank (sindikat) birgalikda beradigan kredit. U bitta bank uchun juda katta yoki bitta bank zimmasiga olishni istamaydigan summalarda ishlatiladi. Sindikatni odatda bosh bank (aranjirovkachi) yig'adi: shartlarni kelishadi, hujjatlarni tayyorlaydi va keyinchalik to'lovlarni banklar o'rtasida taqsimlashni boshqarishi mumkin. Har bir bank kreditning o'z ulushini moliyalashtiradi va shu ulush bo'yicha xavfni ko'taradi, shuning uchun bitta bankning qarz oluvchiga bog'liq xavfi kamayadi. Kredit qat'iy summa, kredit liniyasi yoki ikkalasining aralashmasi shaklida bo'lishi mumkin. Keng sindikatlash rejalashtirilmay, bir necha bankdan iborat kichik guruh beradigan kredit "klub bitimi" (club deal) deb ataladi.
Sirpanuvchi o'rtacha
Dinamika qatoridagi tasodifiy sakrashlarni tekislash usuli: ketma-ket kelgan bir xil sondagi davrlarning o'rtachasi olinadi, keyin "oyna" bir davr oldinga suriladi va hisob takrorlanadi. Oyna qancha uzun bo'lsa, natijaviy chiziq shuncha silliq bo'ladi, lekin yangi o'zgarishlarni kechroq ko'rsatadi. Bu usul davriy va tasodifiy tebranishlarni qisman olib tashlaydi; to'g'ri tanlangan oyna (masalan, 12 oylik) mavsumiy ta'sirni ham tekislaydi. Natijaviy qatorda kuzatuvlar soni asl qatordan kam bo'ladi. Juft sonli oynada o'rtacha davrlar orasiga tushgani uchun uni qo'shimcha markazlashtirish kerak bo'ladi.
Sof aylanma kapital
Joriy aktivlar bilan joriy majburiyatlar o'rtasidagi farq. Bu yaqin muddatdagi barcha qarzlar to'langandan keyin ham kundalik faoliyat uchun qoladigan "zaxira" mablag'ni ko'rsatadi.
Sof foyda
Barcha xarajatlar va foyda solig'i ayrilgandan keyin korxonada qoladigan foyda. Ta'sischilarga dividend shu foydadan taqsimlanadi.
Sof joriy qiymat (NPV)
Loyiha keltiradigan barcha kelgusi pul oqimlarining diskontlangan qiymati yig'indisidan boshlang'ich investitsiya ayirilgandagi natija. NPV musbat bo'lsa, tanlangan stavka bo'yicha loyiha qo'yilgan puldan ko'proq qiymat yaratadi.
Soliq
Davlat qonun asosida jismoniy va yuridik shaxslardan majburiy ravishda oladigan, qaytarilmaydigan to'lov. Soliqlar davlat byudjetini shakllantiradi.
Soliq agenti
Boshqa shaxsning daromadidan soliqni ushlab qolib, byudjetga o'tkazish majburiyati yuklangan shaxs. Masalan, ish beruvchi xodimning JShDSi bo'yicha soliq agenti hisoblanadi.
Soliq bazasi
Soliq hisoblanadigan summa yoki miqdor. Soliq summasi = soliq bazasi × stavka.
Soliq davri
Soliq bazasi aniqlanib, soliq summasi hisoblanadigan vaqt oralig'i: oy, chorak yoki yil. Har bir soliq uchun Soliq kodeksida belgilanadi.
Soliq hisobi
Soliqlarni to'g'ri hisoblash va hisobot tuzish uchun Soliq kodeksi qoidalari bo'yicha ma'lumot yig'ish. U buxgalteriya hisobi ma'lumotlariga asoslanadi, lekin daromad va xarajatni tan olish qoidalari ba'zan farq qiladi, shu sabab buxgalteriya foydasi bilan soliq bazasi har doim ham teng chiqmaydi.
Soliq hisoboti
Soliq to'lovchi soliq organiga belgilangan muddatda topshiradigan hujjat. Unda hisoblangan soliq summasi va uning qanday hisoblangani ko'rsatiladi.
Soliq imtiyozi
Qonunda belgilangan shartlar asosida ayrim soliq to'lovchilarga beriladigan yengillik. Har bir imtiyozning shakli va sharti Soliq kodeksining tegishli moddasida belgilanadi, shuning uchun imtiyozni qo'llashdan oldin o'sha moddaning o'zini o'qish kerak.
Soliq majburiyati
Soliq to'lovchining muayyan soliqni hisoblash, hisobotda ko'rsatish va belgilangan muddatda to'lash bo'yicha davlat oldidagi burchi. Buxgalteriyada hisoblangan, lekin hali to'lanmagan soliq 6410 schyotining kreditida ko'rinadi.
Soliq monitoringi
Soliq organi yuridik shaxsning soliqlarni to'g'ri hisoblashi va o'z vaqtida to'lashini yil davomida, korxona bilan kelishilgan axborot almashinuvi orqali kuzatib boradigan ixtiyoriy nazorat shakli. Soliq kodeksi bo'yicha asosiy qoidalar: monitoring yuridik shaxs to'lovchi yoki agent bo'lgan barcha soliq va yig'imlarni qamrab oladi; oldingi yil daromadi yillik moliyaviy hisobotga ko'ra kamida besh milliard so'm bo'lgan yuridik shaxs ariza berishga haqli; ariza monitoring davridan oldingi yilning 1-iyulidan kechiktirmay beriladi, soliq organi 1-noyabrga qadar qaror qabul qiladi; monitoring o'tkaziladigan davr ariza berilgan yildan keyingi kalendar yil; monitoring shu yilning 1-yanvaridan boshlanib, keyingi yilning 1-iyulida tugallanadi. Arizaga axborotga doir hamkorlik reglamenti, ishtirok ulushi 25 foiz bo'lgan shaxslar haqida axborot va soliq hisob siyosati ilova qilinadi. Monitoring davomida soliq organi xato topsa, "asoslantirilgan fikr" yuboradi; korxona rozi bo'lmasa, e'tiroz bildiradi va masala o'zaro kelishuv tartib-taomilida ko'riladi.
Soliq nazorati
Soliq organlarining soliq to'lovchilar, soliq agentlari va boshqa shaxslar soliq qonunchiligiga rioya etayotganini tekshirish faoliyati. Uning shakllari, o'tkazish tartibi va muddatlari Soliq kodeksida belgilanadi; kameral va sayyor soliq tekshiruvlari ham shu nazorat doirasida o'tkaziladi.
Soliq obyekti
Soliq solinishiga sabab bo'ladigan holat yoki narsa; har bir soliqning obyekti Soliq kodeksida o'sha soliq uchun alohida belgilanadi. Obyekt "nimaga soliq solinadi" degan savolga, soliq bazasi esa "qancha summaga" degan savolga javob beradi.
Soliq qarzi
Belgilangan muddatda to'lanmay qolgan soliq summasi. Kechiktirilgan soliqqa penya hisoblanadi, shuning uchun qarzni tezroq yopish arzonroq tushadi.
Soliq rezidenti
Soliq solish maqsadida mamlakat rezidenti deb tan olingan jismoniy yoki yuridik shaxs. Odatda rezident shu mamlakatda butun dunyodan olgan daromadi bo'yicha, norezident esa faqat shu mamlakatdagi manbalardan olgan daromadi bo'yicha soliq to'laydi. Rezidentlik mezonlari Soliq kodeksida belgilanadi va fuqarolik bilan bir xil narsa emas.
Soliq siri
Vakolatli organlar soliq to'lovchi haqida olgan va oshkor qilinishi taqiqlangan ma'lumotlar. Soliq kodeksining 29-moddasi soliq siriga kirmaydigan ma'lumotlarni alohida sanaydi: hamma foydalana oladigan (jumladan, egasining roziligi bilan ochilgan) ma'lumotlar; soliq to'lovchining identifikatsiya raqami; soliq qonunchiligi buzilishlari va javobgarlik choralari; qo'llanadigan soliq rejimlari va QQS to'lovchi sifatida hisobga qo'yilganlik; to'langan soliqlar va soliq qarzi summalari; yuridik shaxs ishtirokchilari; xodimlarning ro'yxatdagi o'rtacha soni; moliyaviy hisobot bo'yicha daromad va xarajatlar summalari. Soliq sirini davlat organlari, ularning mansabdor shaxslari, jalb etilgan mutaxassis va ekspertlar oshkor qila olmaydi (qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno); xalqaro shartnoma bo'yicha xorijiy soliq organlariga ma'lumot berish oshkor qilish hisoblanmaydi.
Soliq stavkasi
Soliq bazasining har bir birligiga to'g'ri keladigan soliq miqdori. Ko'pincha foizda (bazaning necha foizi), ba'zan esa qat'iy summada belgilanadi. Soliq summasi = soliq bazasi × stavka.
Soliq to'lovchi
Soliq qonunchiligiga ko'ra soliq to'lash majburiyati yuklangan yuridik yoki jismoniy shaxs. Masalan, daromaddan olinadigan soliqni boshqa shaxs (soliq agenti) ushlab qolib to'lasa ham, soliq to'lovchi baribir o'sha daromad egasi bo'lib qoladi.
Soliq to'lovchining vakili
Soliq munosabatlarida soliq to'lovchi nomidan ish ko'radigan shaxs. Soliq kodeksiga ko'ra vakil ikki xil bo'ladi. Qonuniy vakil: yuridik shaxsda qonun yoki ta'sis hujjatlari asosida vakillik qilishga vakolatli shaxslar (odatda rahbar), jismoniy shaxsda fuqarolik qonunchiligi bo'yicha uning vakillari. Yuridik shaxs qonuniy vakilining soliq munosabatlaridagi harakati (harakatsizligi) shu yuridik shaxsning harakati hisoblanadi. Vakolatli vakil: soliq to'lovchi soliq, bojxona organlari va boshqa ishtirokchilar bilan munosabatlarda manfaatini ifodalashni topshirgan soliq maslahatchilari tashkilotlari yoki boshqa shaxslar. Yuridik shaxsning vakolatli vakili shartnoma yoki ishonchnoma asosida, jismoniy shaxsniki esa notarial tasdiqlangan ishonchnoma asosida ishlaydi. Davlat organida (jumladan soliq, moliya yoki bojxona organida) mansabdor bo'lib ishlayotgan shaxs vakolatli vakil bo'la olmaydi.
Soliq to'lovchining shaxsiy kabineti
Davlat soliq qo'mitasining rasmiy veb-saytida joylashgan, soliq to'lovchi bilan soliq organi o'rtasida elektron hujjat almashadigan axborot resursi. Soliq kodeksi bo'yicha asosiy qoidalar: kabinet soliq to'lovchi soliq organida hisobga qo'yilgandan keyin shakllantiriladi; yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar bilan soliq organlari o'rtasidagi axborot almashinuvi faqat shaxsiy kabinet orqali bo'ladi, boshqa jismoniy shaxslar uchun undan foydalanish ixtiyoriy; jismoniy shaxsga, u YaTT bo'lsa ham, bo'lmasa ham, bitta kabinet ochiladi; kabinetga kirish yagona identifikatsiyalash tizimi orqali elektron raqamli imzo bilan amalga oshiriladi; soliq organi kabinetga hujjat yuborganda soliq to'lovchi ko'rsatgan telefon raqamiga SMS-xabar boradi.
Soliq yuki
Korxona to'laydigan barcha soliqlarning uning daromadiga (yoki boshqa tanlangan ko'rsatkichga) nisbati. Bu tahliliy ko'rsatkich: turli soliq tartiblarini yoki yillarni solishtirishda ishlatiladi.
Soliqlar va yig'imlar bo'yicha kechiktirilgan majburiyat
Qonunchilikka muvofiq to'lash muddati keyinga surilishiga ruxsat berilgan soliq va yig'imlar bo'yicha budjet oldidagi qarz. Bir necha yilga kechiktirilgan qismi 7240, yaqin 12 oyda to'lanadigan qismi 6240 schyotda yuritiladi; ular 6400 va 6500 schyotlar bilan bog'lanadi.
Soliqni to'lashni kechiktirish yoki bo'lib-bo'lib to'lash
Soliqni to'lash muddatini keyinga surish yoki summani qismlarga bo'lib to'lash imkoniyati. Soliq kodeksiga ko'ra u manfaatdor shaxsga, agar moliyaviy ahvoli soliqni belgilangan muddatda to'lashga imkon bermasa, lekin berilgan muddat ichida to'lay olishiga yetarli asos bo'lsa beriladi; buning uchun Kodeksning 100-moddasi ikkinchi qismida sanalgan asoslardan kamida bittasi bo'lishi kerak. Tabiiy ofat, texnologik falokat yoki boshqa bartaraf etib bo'lmaydigan holat zarari yoki budjetdan moliyalashtirish (davlat buyurtmasi haqi) kechiktirilgani asos bo'lsa, qarzga foiz hisoblanmaydi; ikkinchi qismning 3, 3¹, 4, 5, 6-bandlari yoki to'rtinchi qism asosida berilganda esa qarz summasiga Markaziy bankning qayta moliyalashtirish stavkasidan kelib chiqib foiz hisoblanadi. Ariza tegishli vakolatli organga beriladi, qaror ariza olingan kundan e'tiboran o'ttiz kun ichida qabul qilinadi. Qarorda qarz summasi, qaysi soliq bo'yicha berilgani, qarz va foizlarni to'lash tartibi hamda muddatlari ko'rsatiladi; vakolatli organ talabiga ko'ra garov hujjatlari, kafillik xati yoki bank kafolati taqdim etiladi. Alohida qoida ham bor: yuridik shaxs va YaTT soliq auditi yoki kameral tekshiruv natijasida qo'shimcha hisoblangan soliqni, qaror kuchga kirgan kundan e'tiboran olti oy ichida teng ulushlarda to'lashga haqli; buning uchun soliq organiga xabarnoma yuboriladi. Soliq va foizlar to'liq to'lansa, kechiktirish muddatidan oldin tugaydi; shartlar buzilsa, vakolatli organ qarori bilan muddatidan oldin tugatilishi mumkin.
Sotib olingan xususiy aksiyalar
Aksiyadorlik jamiyati keyinchalik qayta sotish yoki bekor qilish uchun o'z aksiyadorlaridan qaytarib sotib olgan o'z aksiyalari. 8600 schyot ustav kapitaliga nisbatan kontrpassiv: balansda ustav kapitalidan chegiriladi. Haqiqiy sotib olish narxida 8610 (oddiy) yoki 8620 (imtiyozli) debetida yoziladi. MChJ boshqa ishtirokchiga berish uchun sotib olgan ulushni ham shu schyotda yuritadi.
Sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat) tannarxi
Hisobot davrida sotilgan tayyor mahsulot, tovar, ish va xizmatlarga to'g'ri keladigan tannarx. Sotilganda 9110, 9120 yoki 9130 schyot debetida tayyor mahsulot (2800) yoki tovar (2900) schyotlari bilan bog'lanib yoziladi. Davr oxirida bu schyotlar 9910 ga yopiladi. Sotishdan daromaddan sotilgan mahsulot tannarxi ayirilsa, yalpi foyda chiqadi.
Sotilgan tovarlar (mahsulotlar)ning qaytishi
Xaridor sotib olgan tovar yoki mahsulotni qaytarishi. 9040 schyot 9000 guruhiga nisbatan kontrpassiv: uning debet aylanmasi sotishdan daromadni kamaytiradi. Bunda qaytgan tovar (mahsulot)ning tannarxi zaxiralar schyoti debetiga va sotilgan tovar (mahsulot) tannarxi schyoti (9120 yoki 9110) kreditiga yoziladi.
Sotish xarajatlari
Mahsulotni iste'molchiga yetkazish bilan bog'liq xarajatlar: tashish, transportga ortish, marketing bilan shug'ullanuvchi xodim va bo'limlar xarajatlari va boshqalar. Ular davr xarajati bo'lib, 9410 schyotda yig'iladi va davr oxirida 9910 ga yopiladi.
Ssuda shartnomasi
Bir tomon ikkinchi tomonga mulkni vaqtincha tekin foydalanishga beradigan va shartnoma tugagach o'sha mulk qaytariladigan shartnoma. Mulkni olgan korxona uni balansdan tashqari 011 schyotda yuritadi va egasiga qaytarilganda hisobdan chiqaradi; analitik hisob har bir obyekt bo'yicha.
Stagflyatsiya
Iqtisodiy o'sish to'xtab qolgan yoki pasaygan, ishsizlik yuqori bo'lgan bir paytda narxlar ham tez o'sayotgan holat. Bu so'z "stagnatsiya" (turg'unlik) va "inflyatsiya" so'zlaridan yasalgan; uni yengish qiyin, chunki inflyatsiyaga qarshi choralar iqtisodiy o'sishni yanada sekinlashtirishi mumkin.
Standart chetlanish
Dispersiyaning kvadrat ildizi. U tarqoqlikni dastlabki ma'lumot bilan bir xil o'lchov birligida ko'rsatadi, shuning uchun dispersiyadan ko'ra tushunish osonroq.
STIR
Har bir soliq to'lovchiga beriladigan yagona raqam. Soliq hisobotlari, shartnomalar va hisob-fakturalarda ko'rsatiladi.
Subrogatsiya
Sug'urta to'lovini amalga oshirgan sug'urtalovchiga zarar uchun javobgar shaxsdan to'langan summani undirish huquqining o'tishi. Shu bilan sug'urta qildiruvchi bir zarar uchun ikki marta pul olmaydi, aybdor esa javobgarlikdan qutulmaydi.
Subsidiya
Davlat iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida, belgilangan shartlar bilan korxonaga pul yoki natura shaklida beradigan yordam. U qo'shimcha to'lov, subvensiya va boshqa ko'rinishlarda bo'lishi mumkin. Hisobi 8820 schyotda yuritiladi.
Sug'urta agenti
Sug'urtalovchi nomidan va uning topshirig'i bilan mijozlarga sug'urta taklif qiladigan, shartnoma tuzishda yordam beradigan shaxs yoki tashkilot. Agent sug'urtalovchi manfaatini ifodalaydi va odatda undan komissiya oladi.
Sug'urta brokeri
Mijoz (sug'urta qildiruvchi) manfaatida ishlab, unga turli sug'urtalovchilar takliflarini solishtirib, eng mos shartni tanlashga yordam beradigan vositachi. Agentdan farqi: agent sug'urtalovchi tarafida, broker esa mijoz tarafida turadi.
Sug'urta bo'yicha to'lovlar (korxona qarzi)
Korxonaning o'z mulki va xodimlarini sug'urtalash, shuningdek uchinchi shaxslar oldidagi fuqarolik javobgarligini sug'urtalash shartnomalari bo'yicha sug'urta tashkilotiga to'lashi kerak bo'lgan, lekin hali to'lanmagan summalar. Ular 6510 schyot kreditida xarajat schyotlari bilan bog'lanib yoziladi; analitik hisob har bir sug'urtachi va shartnoma bo'yicha yuritiladi.
Sug'urta hodisasi
Sug'urta shartnomasida ko'rsatilgan va yuz berganda sug'urtalovchining to'lov qilish majburiyatini keltirib chiqaradigan voqea. Shartnomada ko'rsatilmagan voqea sug'urta hodisasi hisoblanmaydi.
Sug'urta manfaati
Sug'urta qildiruvchining sug'urtalanayotgan mol-mulk yoki shaxsning saqlanib qolishidan real moddiy manfaatdorligi: mulk yo'qolsa yoki zarar ko'rsa, uning o'zi moddiy zarar ko'radi. Bu tamoyil sug'urtani tavakkal o'yiniga aylanishdan saqlaydi: begona uyning yonishiga "tikib" sug'urta qilish mumkin emas. Manfaat faqat egalikdan emas, ijara, garov yoki qarz munosabatidan ham kelib chiqishi mumkin.
Sug'urta mukofoti
Sug'urta qildiruvchi sug'urta himoyasi uchun sug'urtalovchiga to'laydigan haq. Nomi "mukofot" bo'lsa-da, bu sug'urta qildiruvchi oladigan pul emas, balki u to'laydigan pul.
Sug'urta polisi
Sug'urta shartnomasi tuzilganini tasdiqlaydigan hujjat. Unda odatda kim sug'urta qilingani, nima sug'urtalangani, muddat, sug'urta summasi va mukofot ko'rsatiladi; hozir ko'p hollarda elektron shaklda beriladi.
Sug'urta qildiruvchi
Sug'urtalovchi bilan shartnoma tuzib, sug'urta mukofotini to'laydigan shaxs yoki korxona. U o'z mol-mulkini, javobgarligini yoki boshqa shaxsni sug'urta qildirishi mumkin.
Sug'urta summasi
Shartnomada kelishilgan va sug'urtalovchi bitta sug'urta hodisasi yoki butun shartnoma bo'yicha to'lashi mumkin bo'lgan eng yuqori summa. To'lov bundan oshmaydi, hatto zarar kattaroq bo'lsa ham.
Sug'urta tarifi
Sug'urta summasi birligi uchun olinadigan sug'urta mukofoti stavkasi; odatda foizda yoki har 100 so'm sug'urta summasiga necha so'm ko'rinishida ifodalanadi. Tarif xavf qanchalik katta ekaniga qarab sug'urtalovchi tomonidan hisoblanadi.
Sug'urta to'lovi
Sug'urta hodisasi yuz berganda sug'urtalovchi shartnomaga ko'ra to'laydigan pul. Uning miqdori zarar hajmi, sug'urta summasi va shartnomadagi shartlar (masalan, franshiza) asosida aniqlanadi.
Sug'urtalovchi
Sug'urta mukofotini olib, sug'urta hodisasi yuz berganda shartnomada kelishilgan summani to'lash majburiyatini oladigan tashkilot.
Schyot
Bir turdagi aktiv, majburiyat, kapital, daromad yoki xarajat harakatini hisobga olib boradigan jadval. Har bir schyotning to'rt xonali kodi bor.
Shartli fikr
Modifikatsiyalangan fikr turi: auditor moliyaviy hisobotda muhim, lekin hisobotga keng tarqalmagan buzilish topganda yoki yetarli dalil ololmay, uning mumkin bo'lgan ta'siri muhim, ammo keng tarqalmagan bo'lsa beriladi. Xulosada hisobot "ko'rsatilgan masala ta'siridan tashqari" to'g'ri aks ettirilgani aytiladi.
Shu'ba xo'jalik jamiyati
Boshqa (bosh) jamiyat uning ustav kapitalida ustun ulushga egaligi, ular orasidagi shartnoma yoki boshqa yo'l bilan qarorlarini belgilab bera oladigan jamiyat (8-son BHMS, 4-band). Bosh tashkilot unga qilgan investitsiyani 0620 schyotida, u bilan joriy hisob-kitoblarni 4120 schyotida yuritadi (21-son BHMS, 56 va 177-bandlar).
Shubhali qarzlar bo'yicha rezerv
Qaytarilishi dargumon bo'lgan debitorlik qarzlari uchun oldindan tuziladigan zaxira. Hisobot yili oxirida debitorlik qarzlari inventarizatsiyasi natijalari asosida, har bir shubhali qarz bo'yicha qarzdorning to'lov qobiliyatini baholab hisoblanadi va 9430 xarajatiga olib boriladi; 4910 schyoti debitorlik qarziga nisbatan kontraktivdir (21-son BHMS, 217–219-bandlar).
T
Ta'sischi (ishtirokchi)
Korxonani tashkil etgan va uning ustav kapitaliga ulush (pay) qo'shgan yoki aksiyasiga obuna bo'lgan shaxs: aksiyadorlik jamiyatining aksiyadori, MChJ ishtirokchisi, shirkat sheriklari va boshqalar. Ustav kapitali ta'sischilarning (ishtirokchilarning) kiritgan mablag'lari yig'indisidir; ular hali kiritmagan ulush 4610 schyotida qarz sifatida turadi (21-son BHMS, 196–197 va 344-bandlar).
Tahliliy protseduralar
Moliyaviy ma'lumotlarni o'zaro va boshqa ma'lumotlar bilan solishtirib, kutilmagan o'zgarish yoki nomutanosiblikni aniqlash usuli. Auditor avval kutiladigan qiymatni taxmin qiladi, so'ng haqiqiy summa bilan farqni tushuntirishni izlaydi.
Taklif
Ishlab chiqaruvchilar ma'lum davrda turli narxlarda sotishga tayyor bo'lgan tovar miqdori. Boshqa sharoitlar o'zgarmasa, narx oshganda taklif qilinadigan miqdor odatda ko'payadi.
Talab
Xaridorlar ma'lum davrda turli narxlarda sotib olishga tayyor va qodir bo'lgan tovar miqdori. Boshqa sharoitlar o'zgarmasa, narx oshganda talab qilinadigan miqdor odatda kamayadi (talab qonuni).
Talabning narx bo'yicha elastikligi
Narx 1 foizga o'zgarganda talab qilinadigan miqdor necha foizga o'zgarishini ko'rsatadigan ko'rsatkich. Uning moduli 1 dan katta bo'lsa talab elastik, 1 dan kichik bo'lsa noelastik deyiladi.
Tanlanma
Bosh to'plamdan o'rganish uchun ajratib olingan qism. Tanlanma tasodifiy va yetarlicha katta bo'lsa, undan olingan xulosani butun to'plamga tatbiq etish ishonchliroq bo'ladi.
Tanlov riski
Auditor tanlanma asosida chiqargan xulosa, xuddi shu protsedura butun to'plamga qo'llanganda chiqadigan xulosadan farq qilishi xavfi. 530-son AXS uni alohida ta'riflaydi va undan tanlovga aloqasi yo'q sabablarga ko'ra noto'g'ri xulosa chiqarish xavfini (tanlovdan tashqari riskni) ajratadi. Tanlov riski ikki xil xatoga olib kelishi mumkin. Birinchisi: auditor nazorat aslidagidan yaxshiroq ishlaydi yoki muhim noto'g'rilik yo'q deb hisoblaydi; bu auditning natijaliligiga ta'sir qiladi va noto'g'ri fikr bildirishga olib kelishi mumkin, shuning uchun xavfliroq. Ikkinchisi: auditor nazoratni aslidagidan yomonroq yoki noto'g'rilikni aslidagidan kattaroq deb hisoblaydi; bu odatda ortiqcha ishga, ya'ni auditning tejamkorligiga ta'sir qiladi. Tanlanma hajmini oshirish tanlov riskini kamaytiradi, lekin uni nolga tushirmaydi.
Tannarx
Mahsulot ishlab chiqarish yoki tovarni sotib olishga ketgan xarajatlar yig'indisi.
Taqsimlanmagan foyda
Korxona yillar davomida to'plagan va ta'sischilarga dividend sifatida taqsimlanmagan sof foyda.
Tara
Mahsulot yoki tovarni saqlash va tashish uchun idish va qadoq: yashik, bochka, shisha, quti. Ishlab chiqaruvchida tara 1060 schyotida (xo'jalik inventari sifatida ishlatiladiganidan tashqari), savdo tashkilotida tovar bilan band va bo'sh taralar 2950 schyotida hisobga olinadi; chakana savdo va umumiy ovqatlanish bufetlaridagi shisha taralar esa 2920 schyotida (21-son BHMS, 96, 146 va 149-bandlar).
Tayyor mahsulot
Ishlab chiqarish jarayoni to'liq tugagan, omborga topshirilgan va sotishga tayyor mahsulot. 21-son BHMS bo'yicha u 2810 schyotida haqiqiy ishlab chiqarish tannarxida hisobga olinadi.
Tashqi audit
Mustaqil auditorlik tashkiloti tomonidan moliyaviy hisobot ishonchliligini tekshirish. Natijasi ta'sischilar, banklar va boshqa foydalanuvchilar uchun auditorlik xulosasi.
Tashqi effekt (eksternaliya)
Bir shaxsning iqtisodiy faoliyati bitimda qatnashmagan uchinchi shaxslarga yetkazadigan va narxda aks etmaydigan foyda yoki zarar. Salbiy tashqi effektda zarar ko'rgan tomon tovon olmaydi (masalan, shovqin, ifloslanish), ijobiysida esa foyda ko'rgan tomon haq to'lamaydi (masalan, qo'shnining bog'idan asalarilar oziqlanishi). Narx bunday oqibatlarni hisobga olmagani uchun bozor resurslarni noto'g'ri taqsimlaydi: salbiy effektli tovar keragidan ko'p, ijobiy effektli tovar esa keragidan kam ishlab chiqariladi. Shuning uchun davlat soliq, jarima, subsidiya yoki normativlar orqali aralashadi.
Tashqi tasdiqlash
Auditor uchinchi shaxsdan (debitor, kreditor, bank) korxona hisobidagi summani to'g'ridan-to'g'ri yozma tasdiqlab berishini so'rashi. Javob korxona orqali emas, bevosita auditorga keladi, shuning uchun bu kuchli auditorlik dalili hisoblanadi.
Tekinga olingan mulk
Korxonaga hech qanday haq to'lanmasdan berilgan mol-mulk (pul mablag'laridan tashqari): asosiy vosita, o'rnatiladigan uskuna va boshqalar. U 8530 schyot kreditida mulk schyotlari bilan bog'lanib yoziladi. Pul ko'rinishidagi tekin yordam esa 9380 schyotda hisobga olinadi. Soliqqa tortilishi soliq qonunchiligi bilan belgilanadi.
Tez likvidlik koeffitsienti
Korxona qisqa muddatli qarzlarini zaxiralarni sotmasdan, faqat tez pulga aylanadigan aktivlar hisobiga qoplay oladimi, shuni ko'rsatadigan nisbat. Formula: (pul mablag'lari + qisqa muddatli investitsiyalar + debitorlik qarzi) ÷ joriy majburiyatlar. Joriy likvidlik koeffitsientidan farqi: tovar-moddiy zaxiralar suratga kiritilmaydi, chunki ularni sotish vaqt talab qiladi va narxi tushib ketishi mumkin. Ko'p moliyaviy qo'llanmalarda 1 atrofidagi qiymat qulay deb ko'riladi, ammo bitta koeffitsient yetarli xulosa bermaydi: uni o'sha sohadagi korxonalar va o'tgan davrlar bilan solishtirish kerak.
Tovar (buxgalteriya hisobida)
Qayta sotish yoki prokatga berish uchun sotib olingan tovar-moddiy zaxiralar. Ishlab chiqarish korxonasida ham buyum faqat sotish uchun maxsus xarid qilingan bo'lsa, tovar sifatida hisobga olinadi. 2910–2990 schyotlarida yuritiladi (21-son BHMS, 142–143-bandlar).
Tovar belgisi
Bir korxona tovar yoki xizmatini boshqalarnikidan ajratib turadigan belgi: nom, logotip, rasm. Huquq egasining tovar belgisi va xizmat ko'rsatish belgisiga bo'lgan mutlaq huquqi nomoddiy aktiv bo'la oladi (7-son BHMS, 10-band); hisobi 0420 schyotida.
Tovar turkumi
Bojxona hisobida bir butun deb qaraladigan tovar to'plami. Bojxona kodeksi turkumni uch holatda tan oladi: bitta oluvchi manziliga bitta transport hujjati bilan kelayotgan tovar; bitta pochta yuk xati bilan jo'natilayotgan tovar; bitta jismoniy shaxs qo'l yuki va bagajida olib o'tayotgan tovar. Tovar to'liq yoki uning bir qismi turkum bo'lishi mumkin. Atamaning amaliy ahamiyati bojxona ko'rigida ko'rinadi: deklaratsiyada bir nomli deb ko'rsatilgan turkumning bir qismi ko'rikdan o'tkazilsa, natija butun turkumga tatbiq etilishi mumkin. Agar vakolatli shaxs (tovar egasi, qonunchilikka ko'ra tovarga nisbatan vakolatga ega shaxs yoki egasi nomidan shartnoma yoxud ishonchnoma asosida ish ko'ruvchi shaxs) bunga qo'shilmasa, qolgan qism uchun qo'shimcha ko'rik talab qilishga haqli.
Tovar-moddiy zaxiralar
4-son BHMS ta'rifiga ko'ra: keyinchalik sotish uchun saqlanadigan, ishlab chiqarish jarayonida bo'lgan, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish, xizmat ko'rsatish yoki ma'muriy va ijtimoiy-madaniy vazifalar uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar. Ular qaysi schyotlarda yuritilishini 21-son BHMS (Hisobvaraqlar rejasi) belgilaydi.
Tovarni bojxona hududidan olib chiqish shartlari
Bojxona kodeksi tovarni chet elga jo'natishdan oldin bajarilishi shart bo'lgan harakatlar tartibini belgilaydi. Birinchi qoida: tovarni olib chiqishga u tegishli bojxona rejimiga joylashtirilgandan keyingina yo'l qo'yiladi. Ikkinchi qoida: bojxona nazoratidan o'tkazilmasdan tovar yoki transport vositasini hududdan olib chiqib bo'lmaydi; nazorat tashuvchi olib chiqish niyatini oldindan xabar qilishi asosida ham o'tkazilishi mumkin. Uchinchi qoida: bojxona deklaratsiyasini berish va tovar bilan Kodeksda nazarda tutilgan keyingi barcha harakatlarni tovar amalda bojxona chegarasini kesib o'tguniga qadar bajarish olib chiqish shartlari hisoblanadi. Tovar eksport rejimiga joylashtirilsa, qo'shimcha talablar bor: bojxona to'lovlarini to'lash va iqtisodiy siyosat choralariga rioya etish, hamda tovar bojxona deklaratsiyasi ro'yxatdan o'tgan kunidagi holatda olib chiqilishi (tabiiy eskirish yoki tashish va saqlashning normal sharoitida kamayish oqibatidagi o'zgarishlar bundan mustasno; 30-modda). Tashuvchi esa tovarni olib chiqishda bojxona deklaratsiyasini yoki olib chiqishga yo'l qo'yuvchi boshqa hujjatni, shuningdek tashish turidan kelib chiqqan holda talab qilinadigan hujjatlarni bojxona organiga taqdim etishi shart. Milliy valyutani va valyuta boyliklarini chegara orqali olib o'tish alohida, qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.
Tovarni chiqarib yuborish
Bojxona organining rasmiylashtiruvni yakunlaydigan va tovardan tanlangan bojxona rejimi shartlariga ko'ra foydalanish yoki uni tasarruf etishga ruxsat berilganini bildiradigan harakati (Bojxona kodeksi, 15-modda). Ya'ni deklaratsiya topshirilgani hali tovardan foydalanish mumkin degani emas: tovar "chiqarib yuborilgan"idan keyingina undan rejim doirasida foydalanish mumkin. Agar ruxsat shaxsning ma'lum talab va shartlarni bajarish majburiyatiga bog'liq bo'lsa, bu shartli chiqarib yuborish deyiladi (22-modda). Kodeks shartli chiqarib yuborilgan deb hisoblaydigan tovarlar pastdagi ro'yxatda. Bunday tovar, qonunchilikda boshqacha tartib bo'lmasa, shartlar bo'yicha majburiyatlar bajarilguncha shartli chiqarilgan hisoblanadi.
Tovarning but saqlanishini ta'minlash operatsiyalari
Bojxona nazorati ostidagi tovar buzilmasligi, chirimasligi yoki zanglamasligi uchun qilinadigan, lekin uning tabiatini o'zgartirmaydigan ishlar. Bojxona kodeksi ularning ro'yxatini beradi: tozalash, shamollatish, quritish (iliq havo bilan quritish ham); saqlashning maqbul harorat rejimini yaratish (sovutish, muzlatish, isitish); himoya o'roviga o'rash, himoyalovchi moy va konservant surtish; zanglashdan himoya qilish uchun bo'yash, muhofazalovchi moddalar bilan ihotalash; korroziyaga qarshi qoplama surtish. Tovarning o'ziga xos xususiyatidan kelib chiqib, qonunchilikka muvofiq boshqa operatsiyalar ham shu toifaga kiritilishi mumkin. Atamaning amaliy ahamiyati ikki tomonlama. Birinchidan, vaqtincha saqlash, bojxona ombori va erkin ombor rejimlarida bunday ishlarga ruxsat bor: vaqtincha saqlash va bojxona omborida ular bojxona organini xabardor qilgan holda bajariladi. Ikkinchidan, bu ishlar qayta ishlash hisoblanmaydi: Kodeks ularni bojxona hududida va undan tashqarida qayta ishlash operatsiyalari jumlasiga kiritmaydi.
Tovarning kuzatuv hujjatlari
Chegaradan o'tayotgan yuk bilan birga yuradigan va u haqidagi bitim hamda tashish faktini tasdiqlaydigan qog'ozlar. Bojxona kodeksi ularni ikki turga bo'ladi: tijorat hujjatlari va transport hujjatlari. Tijorat hujjatlari qatoriga invoys (hisobvaraq-faktura), jo'natish varag'i, o'rov varag'i va yukni chegaradan o'tkazishga oid bitim tuzilganini isbotlaydigan boshqa hujjatlar kiradi. Transport hujjatlariga konosament, yuk xati yoki tashish shartnomasi borligini tasdiqlovchi va tashishda yuk bilan birga boradigan boshqa hujjat kiradi. Oddiy qilib aytganda: tijorat hujjati "nima, kimdan, qanchaga sotib olindi" degan savolga, transport hujjati esa "kim, nima bilan, qayerga olib kelyapti" degan savolga javob beradi.
Tovarning o'zgarmas holati
Tovar bojxona rejimiga joylashtirilgan kundagi xossalarini rejim tugaguncha o'sha hajmda saqlab qolishi. Bojxona kodeksi bu holatdan ikki xil o'zgarishni ajratib qo'yadi: tovarning tabiiy eskirishi va oddiy tashish yoki saqlash sharoitida yuz beradigan kamayish. Bu ikkisi "o'zgarish" hisoblanmaydi. Talab bir nechta rejimda uchraydi: vaqtincha olib chiqilgan tovar ham, vaqtincha olib kirilgan tovar ham o'zgarmas holatda qolishi kerak. Vaqtincha olib kirilgan tovarga texnik xizmat va mayda ta'mir qilish mumkin, kapital ta'mirlash va modernizatsiya esa mumkin emas. Bunda xizmat natijasida tovar qiymati rejimga joylashtirilgan paytdagi qiymatidan oshib ketmasligi shart. Qisqasi, tovar qanday kirgan bo'lsa, rejim yopilganda ham shunday bo'lishi kerak.
Transfer narx
O'zaro bog'liq shaxslar, jumladan bosh va shu'ba korxona o'rtasidagi bitimda qo'llanadigan narx. Bunday narx bozor narxidan sun'iy past yoki baland qo'yilsa, foyda soliq kamroq joyga "ko'chirilishi" mumkin; shuning uchun soliq organlari bunday bitimlar narxining bozor sharoitlariga mosligini tekshiradi; tartibi soliq qonunchiligida belgilanadi.
Transfert narx bo'yicha mustaqil tuzatish
Soliq to'lovchi aloqador tarafga narxni bozordan farqli qo'yishi soliq summasini kamaytirgan yoki zararni ko'paytirgan bo'lsa, buni soliq nazoratini kutmasdan o'zi tuzatishi. Soliq kodeksining 177-moddasi bunga to'lovchiga huquq beradi (majburlamaydi). Tuzatish tegishli soliq davrlarini o'z ichiga olgan kalendar yil tugagach kiritiladi. Yuridik shaxslar buni foyda solig'i bo'yicha hisobotni taqdim etish muddatlarida, jismoniy shaxslar esa yillik daromad deklaratsiyasini topshirish muddatlarida amalga oshiradi. Qaysi bitim tuzatilgani aniqlashtirilgan hisobotga ilova qilinadigan tushuntirishda ko'rsatiladi. Tuzatish natijasida to'lanmagan soliq chiqsa, u shu davr uchun foyda solig'ini (jismoniy shaxslarda daromad solig'ini) to'lash sanasidan kechiktirmasdan to'lanadi; shu muddatgacha bo'lgan davr uchun penya hisoblanmaydi. Asosiy transfert narx tushunchasi alohida atamada (transfer narx) yoritilgan.
Tranzit schyot
Davr davomida daromad yoki xarajatlarni yig'ib, davr oxirida yakuniy moliyaviy natija schyotiga (9900) yopiladigan schyot. Shuning uchun davr oxirida qoldig'i bo'lmaydi va balansda ko'rinmaydi.
Tugallanmagan ishlab chiqarish
Ishlov berish boshlangan, lekin hali tayyor mahsulot holiga kelmagan mahsulot va bajarilib bitmagan ishlar. 21-son BHMS bo'yicha 2010 "Asosiy ishlab chiqarish" schyotining oy oxiridagi saldosi aynan tugallanmagan ishlab chiqarish tannarxini ko'rsatadi.
Tugallanmagan qurilish
Hali qurib bitkazilmagan va foydalanishga topshirilmagan bino, inshoot hamda montajdagi uskunalar bo'yicha yig'ilgan xarajatlar. Qurilish pudrat yoki xo'jalik usulida bo'lishidan qat'i nazar 0810 schyotida hisobga olinadi; obyekt topshirilgach Dt 0100 – Kt 0810 yozuvi bilan asosiy vositaga o'tadi (21-son BHMS, 7 va 68-bandlar).
Tugatish qiymati
5-son BHMS ta'rifiga ko'ra: kutilayotgan foydali xizmat muddati oxirida asosiy vositani tugatish chog'ida olinishi kutilayotgan aktivlar summasi, chiqib ketish bo'yicha kutilayotgan xarajatlar chegirilgan holda. Amortizatsiyalanadigan qiymatni aniqlashda boshlang'ich qiymatdan chegiriladi.
Tuzatilmagan noto'g'riliklar
Auditor audit davomida aniqlab, ro'yxatga yig'gan, ammo korxona rahbariyati hisobotda tuzatmagan xatolar. 450-son AXS ularni alohida atama sifatida belgilaydi, chunki aynan shu qoldiq auditor fikriga ta'sir qiladi: tuzatilgan xato hisobotda endi yo'q, tuzatilmagani esa qolgan. Auditor ayon arzimas (juda mayda) xatolardan tashqari barcha noto'g'riliklarni yig'ib boradi, rahbariyatdan ularni tuzatishni so'raydi va oxirida tuzatilmay qolganlarining jami ta'sirini muhimlik bilan solishtirib baholaydi. Agar ta'sir muhim bo'lsa, bu auditorlik xulosasidagi fikr turiga ta'sir qilishi mumkin. Xatolarning har biri va tuzatilgan-tuzatilmagani auditorlik ish hujjatlarida qayd etiladi.
To'lanadigan dividend
Dividend to'lash haqida qaror e'lon qilingandan keyin hali to'lanmagan dividend summasi. 21-son BHMS (281-band) bo'yicha tashkilot rahbariyati dividend to'lash to'g'risida qaror e'lon qilganidan so'ng bu summa joriy majburiyat sifatida aks ettiriladi: Dt 8710 – Kt 6610. To'langanda 6610 debetlanadi.
To'lanadigan obligatsiya
Korxona o'zi chiqarib sotgan va keyinchalik egalariga qaytarib to'lashi kerak bo'lgan obligatsiyalar bo'yicha majburiyat. To'lov muddati 12 oygacha bo'lsa 6830, undan uzoq bo'lsa 7830 schyotda nominal qiymatida yuritiladi; nominaldan yuqori sotilgan qismi mukofot sifatida 6220 yoki 7220 schyotga yoziladi.
To'lanadigan veksel
Korxona qarz beruvchidan pul olib, uning evaziga bergan veksel. Tovar uchun berilgan vekseldan farqi shundaki, bu yerda korxona pul mablag'i oladi. Qaytarish muddati 12 oygacha bo'lsa 6840, undan uzoq bo'lsa 7840 schyotda hisobga olinadi.
To'ldiruvchi tovarlar
Birgalikda iste'mol qilinadigan, biri ikkinchisisiz to'liq naf bermaydigan tovarlar. Ularning belgisi talabning kesishgan elastikligi manfiy bo'lishi: bir tovar arzonlashsa, ikkinchisiga talab ortadi, qimmatlashsa, kamayadi. Kesishgan elastiklik = ikkinchi tovar talabining foiz o'zgarishi ÷ birinchi tovar narxining foiz o'zgarishi. Musbat koeffitsient o'rinbosar tovarlarni, nolga yaqin koeffitsient o'zaro bog'liq bo'lmagan tovarlarni bildiradi. Manfiy son mutlaq qiymat jihatidan qancha katta bo'lsa, bog'liqlik shuncha kuchli. Bog'liqlik har doim ham simmetrik emas va uni taxmin bilan emas, bozor ma'lumotlari bilan tekshirish kerak. Biznes uchun xulosa: bir tovarga chegirma ko'pincha ikkinchisining sotuvini oshiradi.
To'lov topshiriqnomasi
Hisobvaraq egasining bankka o'z hisobvarag'idan ma'lum summani ko'rsatilgan oluvchiga o'tkazish haqidagi topshirig'i. Unda to'lovchi va oluvchi rekvizitlari, summa va to'lov maqsadi yoziladi.
To'lovga qobiliyatsiz debitorning hisobdan chiqarilgan qarzi
Qarzdor to'lay olmagani sababli zararga o'tkazilib balansdan chiqarilgan debitorlik qarzi. Qarzdorning mulkiy holati o'zgarsa undirish imkonini kuzatish uchun u belgilangan muddat davomida balansdan tashqari 007 schyotda turadi. Keyin undirilsa: Dt 5110 – Kt 9390 va bir vaqtda Kt 007.
To'g'ri soliq
Daromad yoki mol-mulkdan bevosita undiriladigan va og'irligi to'lovchining o'ziga tushadigan soliq. Masalan, foyda solig'i, JShDS, mol-mulk solig'i.
U
Umumiy avariya
Dengiz yo'lida kema va yukni umumiy xavfdan qutqarish uchun ataylab qilingan favqulodda qurbon yoki xarajat, hamda uning zarari barcha manfaatdorlar o'rtasida taqsimlanishi. Masalan, bo'ronda kemani yengillatish uchun yukning bir qismi dengizga tashlanadi: yuki tashlangan egani boshqalar "qutqardi", shuning uchun zarar faqat uning bo'ynida qolmaydi. Buyuk Britaniyaning 1906-yilgi Dengiz sug'urtasi to'g'risidagi qonuni umumiy avariya zararini umumiy avariya harakati sabab bo'lgan yoki undan bevosita kelib chiqqan zarar deb ta'riflaydi; u qurbon qilingan mulkni ham, sarflangan xarajatni ham o'z ichiga oladi. Har bir ishtirokchi (kema egasi, har bir yuk egasi) qutqarilgan qiymatiga mutanosib ulush to'laydi. Bu xususiy avariyadan farq qiladi: xususiy avariyada zararni faqat ziyon ko'rgan tomon (yoki uning sug'urtalovchisi) ko'taradi.
Umumishlab chiqarish xarajatlari
Bitta mahsulotga emas, butun sexga tegishli bilvosita ishlab chiqarish xarajatlari. Ular avval 2510 schyotida yig'iladi, so'ng 2010 va 2310 schyotlariga taqsimlanadi; taqsimlash tartibi hisob siyosatida belgilanadi. 128-bandda bu schyotda aks etadigan xarajatlar quyidagicha sanalgan (21-son BHMS, 127–129-bandlar).
Ustav kapitali
Ta'sis hujjatida belgilangan faoliyatni ta'minlash uchun ta'sischilar (ishtirokchilar) tashkilot mulkiga qo'shgan ulushlar, aksiyalarning nominal qiymati va boshqa hissalarning pul ifodasidagi yig'indisi. Aksiyadorlik jamiyatida uni aksiyadorlar (8310 oddiy, 8320 imtiyozli aksiyalar), mas'uliyati cheklangan jamiyat va boshqa shakllarda esa ishtirokchilar (8330 pay va ulushlar) shakllantiradi. Hissa pul, asosiy vosita, nomoddiy aktiv, qimmatli qog'oz yoki tovar-moddiy zaxira bilan kiritilishi mumkin; hali kiritilmagan ulush 4610 schyotida ta'sischilarning qarzi sifatida turadi.
Ustav kapitaliga ta'sischilarning ulushlari bo'yicha qarzi
Ta'sischilar ustav kapitaliga va'da qilgan, lekin hali kiritmagan ulush summasi. 21-son BHMS bu qarzni 4610 "Ustav kapitaliga ta'sischilarning ulushlari bo'yicha qarzi" hisobvarag'ida yuritishni belgilaydi. Mantiq oddiy: korxona ro'yxatdan o'tgach, e'lon qilingan ustav kapitali summasida 4610 debetlanadi va ustav kapitali hisobvaraqlari (8300) kreditlanadi. Ta'sischi ulushini pul bilan kiritganda 4610 kreditlanib, pul hisobvarag'i debetlanadi. Ulush mol-mulk bilan kiritilsa, 4610 kiritilgan aktivni hisobga oluvchi hisobvaraq bilan bog'lanadi: asosiy vositalar, tugallanmagan qurilish yoki o'rnatiladigan uskuna, nomoddiy aktivlar, uzoq yoki qisqa muddatli investitsiyalar, tovar-moddiy zaxiralar. Ulush ta'sischining ish haqidan ushlab qolinsa, 4610 hisobvarag'i 6710 "Ish haqi bo'yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar" hisobvarag'i bilan bog'lanadi. Analitik hisob har bir ta'sischi bo'yicha alohida yuritiladi, shuning uchun kim qancha qarzdorligi doim ko'rinib turadi.
Ustav kapitalini oshirish bo'yicha ulush
Ta'sischilar ustav kapitalini ko'paytirish uchun kiritgan, lekin ta'sis hujjatlaridagi o'zgarish hali davlat ro'yxatidan o'tmagan mablag'. Ro'yxatdan o'tgunga qadar bu summa korxonaning ta'sischi oldidagi majburiyati bo'lib, 6630 schyotda turadi.
Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi
Ta'sischi ustav kapitaliga chet el valyutasida ulush kiritganda, ta'sis hujjatlari ro'yxatdan o'tgan sanadagi va pul haqiqatda kiritilgan sanadagi Markaziy bank kurslari farqidan kelib chiqadigan summa. Ijobiy farq 8420 schyotda qo'shilgan kapital sifatida yoziladi; salbiy farq avval shu schyotdagi ijobiy farq hisobidan, undan oshgani 9620 schyotdan qoplanadi.
Uzatuvchi moslamalar
Energiya yoki moddani bir joydan boshqa joyga yetkazadigan asosiy vositalar: elektr quvvatini uzatish tizimlari, quvurlar, issiqlik va gaz tarmoqlari, transmissiyalar va boshqalar. Ular binolar va inshootlar bilan birga 0120 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 14-band).
Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash
Asosiy vositalar va boshqa uzoq muddatli aktivlar qiymatini joriy qiymatga moslashtirish. Qiymat oshgani 8510 schyot kreditida yoziladi. Qiymat kamaysa, avval shu aktiv bo'yicha 8510 dagi oldingi oshish summasi doirasida kamaytiriladi, undan oshgani 9430 schyotda xarajat bo'ladi.
Uzoq muddatli investitsiyalar
Korxonaning bir yildan ortiq muddatga boshqa tashkilotlarning qimmatli qog'ozlariga, shu'ba va qaram jamiyatlar hamda boshqa tashkilotlarning ustav kapitaliga qo'ygan mablag'lari va bergan uzoq muddatli qarzlari. 0610–0690 schyotlarida hisobga olinadi (21-son BHMS, 53-band; 8 va 12-son BHMS).
Uzoq muddatli kredit
Bankdan o'n ikki oydan uzoq muddatga olingan kredit. Olingan summa 7810 schyot kreditida yoziladi. Har safar qaytarish vaqti 12 oy ichiga kirgan qismi 6950 "Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi" schyotiga o'tkaziladi: Dt 7810 – Kt 6950.
Uzoq muddatli majburiyat
Uzish muddati o'n ikki oydan keyin keladigan qarz. Hisobvaraqlar rejasida bunday majburiyatlar 7000–7900 schyotlarda yuritiladi. To'lash vaqti yaqinlashgan qismi 6950 "Uzoq muddatli majburiyatlar – joriy qismi" schyotiga o'tkaziladi.
Uzoq muddatli majburiyatning joriy qismi
Uzoq muddatli kredit, qarz, obligatsiya, veksel yoki moliyaviy ijara bo'yicha qarzning yaqin o'n ikki oy ichida to'lanishi kerak bo'lgan qismi. U 6950 schyotga o'tkaziladi va shu summaga uzoq muddatli majburiyat kamayadi. Shunda balansda qaysi qarz tez orada to'lanishi aniq ko'rinadi.
Uzoq muddatli qarz
Bank bo'lmagan qarz beruvchidan o'n ikki oydan uzoq muddatga olingan pul. 7820 schyotda yuritiladi; yaqin 12 oyda qaytariladigan qismi 6950 schyotga o'tkaziladi va uzoq muddatli qarz summasini kamaytiradi.
V
Vakolatlarni taqsimlash
Bitta operatsiyaning turli bosqichlarini (ruxsat berish, bajarish, hisobga olish, nazorat) turli xodimlarga topshirish. Ichki nazoratning asosiy tamoyili.
Vakolatli iqtisodiy operator
Qonunchilikdagi talablarga javob bergani uchun bojxona munosabatlarida alohida maqom olgan yuridik shaxs. Bojxona kodeksiga ko'ra bu maqomni faqat yuridik shaxslar olishi mumkin. Maqom qanday olinishini, reyestrga kirish uchun korxona qaysi mezonlar bo'yicha tanlanishini va operatorga qanday soddalashtirilgan tartib-taomillar ochilishini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi. Reyestrni Davlat bojxona qo'mitasi yuritadi, uni o'z rasmiy veb-saytiga joylashtiradi va "kamida har oyda" yangilab boradi. Mohiyatan bu bojxona bilan ishonchga asoslangan munosabat: talablarni doimiy bajarib kelayotgan korxona uchun tartib-taomillar soddalashtiriladi.
Valyuta
Davlatning pul birligi. Xorijiy valyuta deganda boshqa davlatning puli tushuniladi, masalan AQSh dollari yoki yevro.
Valyuta hisobvarag'i
Korxonaning bankda chet el valyutasida ochilgan hisobvarag'i. Mamlakat ichidagi banklardagi valyuta hisobvaraqlari 5210, chet eldagilari 5220 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 227–228-bandlar); qayta baholashda kurs farqi yuzaga keladi.
Vaqtincha olib kirish
Tovar mamlakatga ma'lum muddatga keltirilib, so'ng qaytarib olib chiqib ketiladigan bojxona rejimi. Bu davrda tovar bojxona to'lovlaridan shartli ozod qilinadi yoki davriy bojxona to'lovlari to'lanadi, iqtisodiy siyosat choralari esa qo'llanmaydi. Tovar bojxona tomonidan aniqlanadigan (identifikatsiya qilinadigan) bo'lishi va o'zgarmas holatda qolishi kerak: uni soz saqlash uchun mayda ta'mir mumkin, lekin kapital ta'mir va modernizatsiya mumkin emas. Kodeksga ko'ra muddat rejimga joylashtirilgan sanadan e'tiboran ikki yil; Kodeksning 64-moddasida sanab o'tilgan hollarda vakolatli shaxs arizasi bilan bojxona organi uni uzaytirishi mumkin. Bu rejim besh guruh tovarga qo'llanmaydi: importi umuman taqiqlangan tovarlar; chiqindilar; quvur orqali keladigan neft va gaz, shuningdek elektr energiyasi, suv va yoqilg'i; sarf materiallari, sarf namunalari, xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar; O'zbekiston yuridik va jismoniy shaxslari olib kiradigan avtotransport vositalari (xalqaro yuk tashish uchun hamda qonunchilik va xalqaro shartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno). Sarf materiallari va sarf namunalarini faqat reklama, namoyish va ilmiy-tadqiqot maqsadlarida bitta nusxada vaqtincha olib kirishga yo'l qo'yiladi. BYDdagi kodi 42.
Vaqtincha olib chiqish (bojxona rejimi)
Erkin muomaladagi tovar bojxona hududidan tashqarida vaqtincha foydalanish uchun olib chiqiladigan bojxona rejimi. Bunda bojxona bojlari va soliqlardan shartli ozod qilinadi, iqtisodiy siyosat choralari qo'llanilmaydi. 37-moddaga ko'ra rejimga joylashtirish shartlari: bojxona organi tovarni identifikatsiya qila olishi; tovar vakolatli organlar nazoratida bo'lsa, ularning ruxsatnomalari bojxona organlari axborot tizimida mavjud bo'lishi; rejimga joylashtiruvchi O'zbekistonning yuridik yoki jismoniy shaxsi yoxud vakolatli davlat organlarida akkreditatsiya qilingan chet ellik shaxs bo'lishi. Olib chiqilgan tovar o'zgarmas holatda qolishi kerak. Kodeksning 39-moddasiga ko'ra umumiy muddat rejimga joylashtirilgan sanadan boshlab ikki yil; shu moddada sanalgan tovarlar uchun (chet eldagi O'zbekiston obyektlari, diplomatik va konsullik muassasalarida foydalaniladigan tovarlar; ijaraga berilgan temir yo'l va havo transporti vositalari; lizing bo'yicha olib chiqilgan tovarlar; eksport kontrakti shartlari bo'yicha kafolat muddati ichida xizmat ko'rsatish va nuqsonlarni bartaraf etish uchun olib chiqilgan tovarlar; Vazirlar Mahkamasi qarori bilan uzoqroq muddat belgilangan tovarlar) bojxona organi muddatni vakolatli shaxs arizasiga ko'ra uzaytirishi mumkin. Muddat oxirigacha tovar qaytarib olib kirilishi yoki boshqa rejimga (masalan, eksportga) o'tkazilishi lozim; aks holda olib chiqishdagi bojxona qiymatidan boj va soliqlar to'lanadi (41-moddada sanalgan ikki holat bundan mustasno: avariya yoki yengib bo'lmas kuch ta'sirida tovarning yo'q bo'lishi; tovar turgan chet davlat organlarining qarorlari yoki mansabdor shaxslarining harakati (harakatsizligi) natijasida tovarning vakolatli shaxs egaligidan chiqib ketishi). 37-moddaga ko'ra quyidagi ro'yxatdagi tovarlar bu rejimga joylashtirilmaydi; kodeks bu ro'yxatdagi tovarlarni faqat reklama, namoyish qilish va ilmiy-tadqiqot maqsadlarida bitta nusxadan vaqtincha olib chiqishga yo'l qo'yadi.
Vaqtinchalik farq
Buxgalteriya hisobidagi foyda bilan soliq solinadigan foyda o'rtasidagi, vaqt o'tishi bilan yo'qoladigan farq. Masalan, biror xarajat buxgalteriyada bir yilda, soliq hisobida esa boshqa yilda tan olinadi. Bunday farqdan kechiktirilgan foyda solig'i kelib chiqadi (6250, 7250 schyotlar; aktiv tomoni 0950 schyot).
Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari
Vaqtincha soliqdan yoki bojxona to'lovidan ozod qilinishi natijasida bo'shagan, maqsadli ishlatilishi talab qilinmaydigan mablag'lar. Ular har bir to'lov turi bo'yicha balansdan tashqari 013 schyot debetida yuritiladi, moliyaviy natijalar hisobotiga ta'sir qilmaydi va imtiyoz davri tugagach hisobdan chiqariladi.
Variatsiya kengligi
To'plamdagi eng katta va eng kichik qiymat o'rtasidagi farq. Hisoblash oson, lekin faqat ikki chekka qiymatga tayangani uchun bitta g'ayrioddiy qiymat uni keskin o'zgartiradi.
Variatsiya koeffitsienti
Standart chetlanishning o'rtachaga nisbati, foizda. O'rtacha darajasi har xil bo'lgan to'plamlarning tarqoqligini solishtirishga yordam beradi.
Vaznli o'rtacha
Har bir qiymat o'z og'irligi (vazni, masalan miqdori) bilan hisobga olinadigan o'rtacha: qiymatlar vaznlariga ko'paytirilib qo'shiladi va vaznlar yig'indisiga bo'linadi.
Veksel
Belgilangan summani ko'rsatilgan muddatda to'lash haqidagi qat'iy yozma qarz majburiyati, qimmatli qog'oz turi. Sotuvchi uchun xaridordan olingan veksel debitorlik qarzini ta'minlaydi (4020, uzoq muddatli qismi 0910), xaridor uchun bergan vekseli to'lash majburiyatidir (6020, 7020). Qachon ishlatiladi: to'lov kechiktirilganda qarzni rasmiy va ishonchli qilish uchun.
Venchur kapital
Hali tajribasi va barqaror daromadi bo'lmagan, lekin tez o'sish salohiyati yuqori yangi kompaniyalarga ulush (aksiya yoki pay) evaziga kiritiladigan mablag'. Bunday kompaniyalarning ko'pi muvaffaqiyatsiz chiqishi mumkin, shuning uchun investor bir nechta loyihaga pul tikadi va bir-ikkitasining katta o'sishi qolgan yo'qotishlarni qoplashiga umid qiladi. Venchur investor odatda faqat pul emas, maslahat va aloqalar ham beradi, chiqish esa kompaniya sotilganda yoki birjaga chiqqanda ulushni sotish orqali bo'ladi. Bank kreditidan farqi: qaytarish va foiz majburiyati yo'q, investor xavfni egasi bilan birga ko'taradi.
Vositachilik shartnomasi
Bir taraf (vositachi) ikkinchi taraf topshirig'i bilan uning tovarini haq evaziga sotadigan kelishuv; tovar sotilgunga qadar egasining mulki bo'lib qoladi. Egasi jo'natgan tovarni 2960 (tayyor mahsulot bo'lsa 2830) schyotida, vositachi esa balansdan tashqari 004 schyotida hisobga oladi (21-son BHMS, 140 va 150-bandlar).
X
Xaridorlarga berilgan chegirma
Shartnoma shartlariga ko'ra yoki sotilgan tovarda nuqson topilgani uchun xaridorga berilgan narx kamaytirishi. 9050 schyot 9000 guruhiga nisbatan kontrpassiv: debet aylanmasi sotishdan daromadni kamaytiradi va olinadigan schyotlar bilan bog'lanadi.
Xedjlash
Narx, valyuta kursi yoki foiz stavkasi o'zgarishidan ko'riladigan zararni kamaytirish uchun asosiy pozitsiyaga qarama-qarshi yo'nalishdagi bitim tuzish. Maqsad foyda topish emas, natijani oldindan bashorat qilinadigan qilish: asosiy bitimda zarar bo'lsa, xedj bitimida foyda chiqib, uni qoplaydi va aksincha. Buning bahosi bor: narx qulay tomonga o'zgarsa, xedj qo'shimcha foydadan ham mahrum qiladi. Buning uchun ko'pincha hosila moliyaviy instrumentlardan foydalaniladi; quyidagi misoldagi forvard shartnomasi shulardan biri.
Xizmat ko'rsatuvchi xo'jaliklar
Korxona balansidagi, lekin asosiy faoliyatga bog'liq bo'lmagan ishlab chiqarish va xo'jaliklar: 21-son BHMS (133-band) ularning qatorida sog'liqni saqlash obyektlari, bolalar bog'chalari, uy-joy kommunal xo'jaligi obyektlari, sport va madaniyat obyektlari, tikuvchilik va boshqa maishiy xizmat ko'rsatish ustaxonalari, oshxona va bufetlar, ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlikka oid ajratilgan bo'linmalarni ko'rsatadi. Ularning xarajatlari 2710 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 133–134-bandlar).
Xizmat safari
Xodimning ish beruvchi buyrug'i bilan doimiy ish joyidan boshqa joyga xizmat topshirig'ini bajarish uchun ma'lum muddatga jo'nashi. Safar uchun berilgan bo'nak 4220 schyotida hisobga olinadi va safardan keyin avans hisoboti bilan yopiladi.
Xom ashyo va asosiy materiallar
Tayyor mahsulot tarkibiga kiradigan yoki uning asosini tashkil etadigan materiallar; shu schyotda yordamchi materiallar, qayta ishlashga tayyorlangan qishloq xo'jaligi mahsulotlari, yem-xashak va to'shamalar ham hisobga olinadi. 1010 schyoti (21-son BHMS, 90-band).
Xususiy kapital
Korxona aktivlaridan barcha majburiyatlar ayirilgandan keyin egalarga tegishli bo'lib qoladigan qism. 21-son BHMS uni qisqa ta'riflaydi: "tashkilotning aktivlari va majburiyatlari o'rtasidagi farqdir". Standartga ko'ra xususiy kapital egalarning qo'shimcha investitsiyasi hisobiga ham, faoliyat natijasiga qarab ham ko'payishi yoki kamayishi mumkin. Hisobvaraqlar rejasining "Xususiy kapital" bobi quyidagi guruhlardan iborat: 8300 "Ustav kapitali", 8400 "Qo'shilgan kapital", 8500 "Rezerv kapitali", 8600 "Sotib olingan xususiy aksiyalar" (kontrpassiv), 8700 "Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar)", 8800 "Maqsadli tushumlar", 8900 "Kelgusi xarajatlar va to'lovlar rezervlari". Balansda u passivning bir qismi, lekin qarzdan farqli o'laroq, uni qaytarish muddati yo'q.
Y
Yakka tartibdagi tadbirkor
Yuridik shaxs tashkil etmasdan, jismoniy shaxs sifatida ro'yxatdan o'tib tadbirkorlik qiladigan shaxs. PF-21-son Farmonga (2023-yil 10-fevral) ko'ra yakka tartibdagi tadbirkorlar kichik tadbirkorlik subyektlari qatoriga kiradi.
Yakuniy moliyaviy natija
Hisobot yili oxirida asosiy faoliyat, moliyaviy faoliyat va favqulodda daromadlardan shu faoliyatlar xarajatlari ayirilgandan keyin chiqadigan sof foyda yoki zarar. 9910 schyot debetida xarajat va zararlar, kreditida foydalar yig'iladi; qoldiq sof natijani ko'rsatadi va 8710 schyotga yopiladi.
Yalpi foyda
Sotishdan tushgan sof daromad bilan sotilgan mahsulot tannarxi o'rtasidagi farq. Davr xarajatlari hali ayrilmagan bo'ladi.
Yalpi ichki mahsulot (YaIM)
Mamlakat hududida ma'lum davrda ishlab chiqarilgan barcha yakuniy tovar va xizmatlarning bozor qiymati. YaIM ishlab chiqarish, daromadlar va xarajatlar usullari bilan hisoblanadi; oraliq mahsulot ikki marta hisoblanmasligi uchun faqat yakuniy mahsulot olinadi.
Yarim tayyor mahsulot
Korxonaning o'zida ishlab chiqarishning bir bosqichidan o'tgan, lekin hali tayyor mahsulot bo'lmagan va keyingi bosqichda qayta ishlanadigan (yoki chetga sotilishi mumkin bo'lgan) mahsulot: yigirilgan ip, xom surp, cho'yan va boshqalar. 2110 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 121-band).
Yaroqsiz mahsulot (brak)
Sifat talablariga javob bermaydigan mahsulot. Tuzatish xarajatlari va tuzatib bo'lmaydigan brakdan yo'qotishlar 2610 schyotida yig'iladi; aybdordan undiriladigan va foydalanish mumkin bo'lgan qoldiq qiymati ayirilgach, qolgani ishlab chiqarish tannarxiga o'tkaziladi. Kafolatli ta'mirlash xarajatlari ham shu schyotda (21-son BHMS, 131-band).
Yer solig'i
Yer uchastkasiga egalik qilish yoki undan foydalanish uchun to'lanadigan soliq. Soliq bazasi, stavkalar va imtiyozlar Soliq kodeksida belgilanadi; summa odatda uchastka qancha daromad keltirganiga emas, uning o'ziga bog'liq.
Yer va tabiiy resurslardan foydalanish huquqi
Yer uchastkasi, yer osti boyliklari va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish huquqi. Yerning o'zi emas, undan foydalanish huquqi nomoddiy aktiv bo'ladi (7-son BHMS, 10-band) va 0440 schyotida hisobga olinadi; mulk huquqidagi yer esa 0110 schyotida.
Yerni obodonlashtirish
Yer maydonining o'zini emas, uning holatini yaxshilaydigan ishlarni hisobga olish: yer tuzilishini o'zgartirish, kirish yo'llari, transport to'xtash maydonlari, devorlar, ko'kalamzorlashtirish va boshqa inshootlar. Bunday xarajatlar avval 0850 schyotida yig'iladi, ish tugagach 0111 "Yerni obodonlashtirish" schyotiga o'tkaziladi (21-son BHMS, 12 va 72-bandlar).
Yirik tadbirkorlik subyekti
Kalendar yil davomidagi jami daromadi 100 milliard so'm va undan yuqori bo'lgan tadbirkorlik subyekti (Prezidentning 2023-yil 10-fevraldagi PF-21-son Farmoni).
Yoqilg'i (buxgalteriya hisobida)
Neft mahsulotlari va yoqilg'i-moylash materiallari (benzin, dizel, moy va boshqalar), qattiq (ko'mir, o'tin) va gazsimon yoqilg'i hamda yoqilg'i sifatida ishlatiladigan chiqindilar. Ular 1030 schyotida hisobga olinadi, YoMM talonlari bilan olingan yoqilg'i ham shu yerda (21-son BHMS, 93-band).
Yordamchi ishlab chiqarish
Asosiy ishlab chiqarishga yoki asosiy faoliyatga yordamchi va xizmat ko'rsatuvchi ishlab chiqarish. 21-son BHMS (124-band) 2310 schyotini quyidagilarni ta'minlaydigan xarajatlar uchun qo'llashni belgilaydi: energiyaning turli xillari bilan xizmat ko'rsatish; transport xizmati; asosiy vositalarni ta'mirlash; asboblar, muhrlar, ehtiyot qismlar, qurilish detallari va konstruksiyalarini tayyorlash yoki qurilish materiallarini boyitish; tosh, shag'al, qum va boshqa ruda bo'lmagan materiallarni qazib olish; yog'och materiallarni tayyorlash va taxta qilish; qishloq xo'jaligi mahsulotlarini tuzlash, quritish va konserva qilish. Ularning xarajatlari 2310 schyotida yig'iladi va xizmat ko'rsatilgan bo'linma xarajatiga o'tkaziladi (21-son BHMS, 123–125-bandlar).
Yo'ldagi pul o'tkazmalari
Saqlash joyidan chiqib ketgan, lekin hali mo'ljallangan joyiga yetib bormagan pul mablag'lari: inkassatorga berilgan tushum yoki yo'ldagi pul o'tkazmasi. 21-son BHMSda ular 5710 schyotida hisobga olinadi; standart bu schyotni tranzit hisobvaraq deb ataydi (238-band).
Yo'ldagi tovarlar
Hisobot davri oxirida korxonaga tegishli bo'lgan, lekin hali omborga yetib kelmagan tovarlar. Ular 2970 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 151-band); tovar kelgach, tegishli ombor schyotiga o'tkaziladi.
Z
Z-ball (standartlashtirilgan qiymat)
Bitta kuzatuv o'rtachadan necha standart chetlanish uzoqlikda turganini ko'rsatadigan son. Formula: z = (x − o'rtacha) ÷ standart chetlanish. Musbat z qiymat o'rtachadan yuqorida, manfiy z pastda ekanini bildiradi, nol esa aynan o'rtachada. Z-ballning asosiy foydasi: har xil o'lchov birligidagi yoki har xil darajadagi ko'rsatkichlarni bitta shkalaga keltiradi va ularni bevosita solishtirish imkonini beradi. Z-ballni ehtimollikka aylantirish (masalan, "bunday natija necha foiz hollarda uchraydi") ma'lumotlar taxminan normal taqsimlangan deb faraz qilinganda o'rinli.
Zararlilik koeffitsienti (sug'urtada)
Sug'urtalovchining ma'lum davrdagi zararlari (sug'urta to'lovlari va ular bo'yicha majburiyatlar) shu davrda ishlab topilgan sug'urta mukofotlariga nisbati, foizda. U yig'ilgan mukofotning qancha qismi zararlarni qoplashga ketayotganini ko'rsatadi. Ba'zi hisob-kitoblarda suratga zararni rasmiylashtirish xarajatlari ham qo'shiladi, shuning uchun ko'rsatkichni solishtirishdan oldin qanday hisoblanganini bilish kerak. Koeffitsient juda yuqori bo'lsa, tarif riskka yetarli emasligi mumkin; juda past bo'lsa, mijoz uchun sug'urta qimmat bo'lishi mumkin.
Zararni tartibga soluvchi (loss adjuster)
Sug'urta hodisasi yuz bergach, zararning sababini va hajmini o'rganib, polis shartlari bo'yicha qancha to'lanishi kerakligi haqida sug'urtalovchiga xulosa beradigan mutaxassis. U odatda sug'urtalovchida ishlaydi yoki sug'urtalovchi yollagan mustaqil firmadan bo'ladi. Ishi: hodisa joyini ko'zdan kechirish, zararni tasdiqlovchi hujjat va dalillarni yig'ish, zarar polisda qoplanadigan xavfga kiradimi yoki istisnomi, shuni aniqlash va zarar summasini hisoblash. Uning vazifasi sug'urta qildiruvchining advokati bo'lish emas, zararni polis bo'yicha baholash; shuning uchun ba'zi mamlakatlarda sug'urta qildiruvchi o'z manfaatini himoya qilish uchun alohida mutaxassis yollaydi.
Zararsizlik nuqtasi
Daromad barcha xarajatlarni aynan qoplaydigan, foyda ham, zarar ham bo'lmaydigan sotuv hajmi. Doimiy xarajatlarni bir birlikdan qoladigan marja (narx minus o'zgaruvchan xarajat) ga bo'lib topiladi.
Zaxiralar aylanuvchanligi
Korxona bir davrda (odatda bir yilda) o'z zaxirasini necha marta sotib, yangilaganini ko'rsatadigan ko'rsatkich. Formula: sotilgan mahsulot (tovar) tannarxi ÷ o'rtacha zaxira. O'rtacha zaxira odatda davr boshi va oxiridagi qoldiqlar yig'indisining yarmi. Suratga tushum emas, tannarx olinadi, chunki zaxira balansda tannarxda turadi. Undan "zaxira kunlari" ham chiqadi: 365 ÷ aylanuvchanlik, ya'ni tovar omborda o'rtacha necha kun turishi. Yuqori aylanuvchanlik odatda pul zaxiraga uzoq qotib qolmasligini bildiradi; past ko'rsatkich ortiqcha yoki eskirgan tovarga ishora qilishi mumkin. Tarmoqlar orasida solishtirish ehtiyotkorlik talab qiladi: non do'koni bilan mebel savdosining normal darajasi bir xil bo'lmaydi.
Zaxiralarni davriy hisobga olish
Davr davomida xaridlar 9140 schyotda yig'ib boriladigan, sotilgan tovar tannarxi esa faqat davr oxirida inventarizatsiyadan keyin aniqlanadigan usul. Zaxira qoldig'ining o'zgarishi 9150 schyot orqali aks ettiriladi: kamayish uning debetida, o'sish kreditida. Ikkala schyot 9910 ga yopiladi.
Zaxiralarni uzluksiz hisobga olish
Har bir kirim va chiqim darhol schyotlarda qayd etiladigan tovar-moddiy zaxiralar hisobi usuli. Har bir mahsulot yoki tovar tannarxi uning harakatiga qarab xarajat schyotlarida yig'iladi, shuning uchun istalgan kun zaxira qoldig'ini hisobdan bilish mumkin. Davriy hisobdan farqi shu.
C
Chek daftarchasi
Bank beradigan va korxona undagi cheklar bilan oldindan ajratib qo'yilgan (deponentlangan) mablag'dan to'lov qiladigan daftarcha. Shu maqsadda ajratilgan pul 5520 schyotida hisobga olinadi (21-son BHMS, 232-band).
Chet el kapitali ishtirokidagi tashkilot
Ustav kapitalida xorijiy investorning ulushi bor tashkilot. Korxona bunday tashkilotga qilgan uzoq muddatli investitsiyasini 0640 schyotida alohida hisobga oladi (21-son BHMS, 56-band); analitik hisob mamlakat ichidagi va xorijdagi investitsiyalar bo'yicha ma'lumot berishi kerak (59-band).
Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar
Korxona o'z materialini boshqa tashkilotga qayta ishlash uchun beradi, material esa uning mulki bo'lib qoladi. Berilgan materiallar 1070 schyotida, qayta ishlovchiga to'langan haq esa tayyor buyum qiymatiga qo'shiladi (21-son BHMS, 97-band). Qayta ishlovchi esa bu materialni balansdan tashqari 003 schyotida yuritadi (440-band).
Chetga chiqqan qiymat
To'plamdagi boshqa qiymatlardan keskin farq qiladigan kuzatuv. U o'lchash yoki kiritish xatosi bo'lishi ham, haqiqiy noyob hodisa bo'lishi ham mumkin, shuning uchun uni o'ylamay o'chirib tashlamay, sababini aniqlash kerak.
Chiqib ketayotgan ta'sischi ulushi
Ta'sischilar tarkibidan chiqayotgan ishtirokchiga korxona qaytarishi kerak bo'lgan ulush qiymati. Bu qarz 6620 schyot kreditida 8330, 8610 yoki 8620 schyotlar bilan bog'lanib yoziladi. Ulush pul o'rniga asosiy vosita bilan berilsa, vosita 9210 schyot orqali chiqib ketadi.
Chiqim kassa orderi
Kassadan naqd pul berilganini tasdiqlovchi hujjat. Pulni olgan shaxs unga imzo qo'yadi.
Chiqish QQS
Korxona o'z tovar, ish yoki xizmatini sotganda narx ustiga hisoblab, xaridordan oladigan QQS. Umumiy stavka 12%. Budjetga to'lanadigan summa: chiqish QQS minus hisobga olinadigan kirish QQS.
Ta'riflar Hisobchi mualliflari tomonidan umumiy tushuntirish uchun yozilgan. Rasmiy ta'riflar tegishli qonun va standartlarda beriladi.