Barcha maqolalar
Buxgalteriya, soliq va audit bo'yicha tushuntirishlar.
Ish haqi nima va u qanday hisoblanadi?
Alifbo darslarining o'ninchisi: avtomobil yuvish joyidagi ikki xodimning oyligi ikki xil usulda hisoblanadi. Biri yuvilgan mashina soniga, ikkinchisi ishlagan kunlariga qarab. Ish haqi xodim va ish beruvchi uchun nima ekanini ko'ramiz.
Jamg'arma nima va u qanday yig'iladi?
Alifbo darslarining to'qqizinchisi: velosiped orzu qilgan o'quvchi qiz har hafta qancha ajratsa, maqsadiga qachon yetadi; oila esa kutilmagan kun uchun zaxirani qanday yig'adi. Haftalar va oylar jadvali bilan.
Qarz: berish va olish
Alifbo darslarining sakkizinchisi: mahalla do'konidagi nasiya daftari, do'kondorning o'zi ham kimgadir qarzdorligi va qarz ustiga to'lanadigan haq. Qarzning ikki tomonini oddiy jadvalda ko'ramiz.
Mulk va mol-mulk nima?
Alifbo darslarining yettinchisi: tikuvchi ayolning uyidagi narsalardan qaysilari uniki, qaysilari esa faqat foydalanish uchun olingan. Mol-mulk ro'yxatini tuzib, qiymatini hisoblaymiz.
Foyda va zarar qanday hisoblanadi?
Alifbo darslarining oltinchisi: tarvuz sotuvchining ikki haftasi, bittasi foyda, ikkinchisi zarar bilan tugaydi. Bitta tarvuzdan qancha qolishini va zararni qanday kamaytirish mumkinligini hisoblaymiz.
Bitta ma'lumot, butun korxona: ERP tizimlari qanday paydo bo'lgan va buxgalteriyani qanday o'zgartirgan?
1960-yillarda zavodlar xomashyo ehtiyojini kompyuterda hisoblashni boshladi, 1972-yilda IBMning besh sobiq xodimi SAP kompaniyasiga asos soldi, 1990-yillar boshida esa "ERP" atamasi paydo bo'ldi. Buxgalteriya alohida dasturdan korxonaning umumiy tizimiga aylandi. Qisqa tezislar va alohida dasturlar o'rtasida solishtirish qancha vaqt olishi haqida hisob.
Karvon yo'lidan YuNESKO ro'yxatigacha: "Ipak yo'li" nomi qayerdan kelgan va uning qaysi qismlari jahon merosiga kiritilgan?
Karvonlar asrlar davomida yurgan yo'lga "Ipak yo'li" nomi ancha keyin, XIX asrda nemis tilidagi asarlarda paydo bo'lgan. Bugun bu yo'lning qismlari YuNESKO jahon merosi ro'yxatida "yo'laklar" sifatida turibdi: 2014-yilda Chang'an–Tyanshan, 2023-yilda Zarafshon–Qoraqum yo'lagi. Qisqa tezislar va ko'p vositachili savdoda narx qanday o'sishi haqida hisob.
Davlat statistikasidan rasmiy statistikagacha: O'zbekistonda statistika qonunlari va 2026-yilgi aholi ro'yxati
O'zbekistonda statistika ishini avval 2002-yilgi "Davlat statistikasi to'g'risida"gi Qonun, 2021-yildan esa "Rasmiy statistika to'g'risida"gi Qonun tartibga soladi. Statistika idorasi 2022 va 2025-yillarda qayta tashkil etildi, 2026-yil boshida esa 1989-yildan beri birinchi umumxalq aholi ro'yxati o'tkazildi. Qisqa tezislar va aholi soni o'zgarganda jon boshiga ko'rsatkich qanday o'zgarishi haqida hisob.
1992, 2000, 2021: O'zbekistonda auditorlik faoliyati to'g'risidagi qonun qanday o'zgargan?
O'zbekistonda audit uch bosqichli qonunchilik yo'lini bosib o'tgan: 1992-yildagi birinchi matn, 2000-yildagi yangi tahrir va 2021-yilda qabul qilingan O'RQ-677-son Qonun. Bugun xalqaro audit standartlari to'g'ridan-to'g'ri auditorlik faoliyati standartlari hisoblanadi. Sanalar, har bir matn qancha amal qilgani va audit shartnomasida qaysi qonunga havola qilish kerakligi haqida jadval.
Qonundan standartgacha: O'zbekistonda buxgalteriya hisobi qoidalari 1996-yildan bugungacha qanday shakllangan?
Buxgalterning kundalik ishi ikki qavatli qoidalarga tayanadi: tepada "Buxgalteriya hisobi to'g'risida"gi Qonun, uning ostida esa milliy standartlar (BHMS). Qonun 1996-yilda qabul qilingan va 2016-yilda yangi tahrirda chiqqan, standartlar esa 1998-yildan 2024-yilgacha bir necha to'lqinda yangilangan. Sanalar, rasmiy hujjatlar va arxiv hisobotini qaysi qoida bilan o'qish kerakligi haqida jadval.
Yig'imni sotuvchi to'laydi, lekin yuki kimga tushadi? Talab elastikligi va «kim aslida to'laydi» savoli
Har bir quti uchun 3 000 so'm qat'iy yig'im joriy qilindi deb faraz qilaylik. Bir tovarda narx atigi 1 000 so'mga oshadi va qolgan 2 000 so'mni sotuvchi ko'taradi, boshqasida narx 2 400 so'mga ko'tariladi. Farqni kim to'lashi qonunda yozilgani emas, xaridor va sotuvchining narxga sezgirligi belgilaydi. Ikki bozor misolida hisob.
Mijozga yetkazishni necha daqiqada va'da qilish kerak? O'rtacha emas, 90-persentil
Yetkazib berish o'rtacha 34,5 daqiqa. "35 daqiqada yetkazamiz" deb va'da qilinsa, misoldagi 20 ta buyurtmadan 6 tasi, ya'ni har o'ntadan uchtasi kechikkan bo'lardi. Persentil nima, 90-persentil qanday topiladi, Excel nega biroz boshqa raqam beradi va xizmat muddatini qaysi ko'rsatkichga qarab e'lon qilish kerak.
Bank valyutani bir kursda sotadi, boshqa kursda sotib oladi: ayirboshlash aslida qanchaga tushadi?
Firma 10 000 dollar sotib oldi, bir haftadan keyin shartnoma bekor bo'ldi va dollarni bankka qaytarib sotdi. Kurs o'zgarmagan, lekin 1,5 mln so'm yo'qoldi. Sotish va sotib olish kursi farqi qanday ishlaydi, nega eng past kurs har doim eng arzon emas va buxgalteriyada nima aniq, nima hisob siyosatiga qoladi.
Zarar o'tgan yili bo'lgan, da'vo bu yil keldi: javobgarlik polisi to'laydimi? «Hodisa asosidagi» va «da'vo asosidagi» shartlar
Loyiha byurosining xatosi 2024-yilda bo'lgan, buyurtmachi esa 2025-yilda da'vo qildi. Qaysi yilning polisi javob beradi va umuman javob beradimi? Javobgarlik polislaridagi ikki asosiy tamoyil, retroaktiv sana va kengaytirilgan xabar berish davri, to'rt holat jadvali bilan.
Arzon mikser 3 yil, qimmati 6 yil ishlaydi: qaysi biri yiliga arzonroq tushadi? Ekvivalent yillik xarajat usuli
Bir xamir qorish mashinasi 90 mln so'm turadi va 3 yil ishlaydi, ikkinchisi 150 mln va 6 yil. Xarajatlarning bugungi qiymati birinchisida ancha kam, lekin bu solishtirish noto'g'ri: muddatlar har xil. Ekvivalent yillik xarajat ikkala uskunani "bir yillik narx"ga keltiradi va javob teskari chiqadi. Hisob, tekshiruv va usulning cheklovlari.
Rahbariyat taxmin qilgan raqamni auditor qanday tekshiradi: hisob baholari auditi (540-son AXS, qayta ko'rib chiqilgan) va uchta yondashuv
Shubhali qarzlar rezervi, kafolat zaxirasi, zaxiralarning sof qiymati: bu raqamlar hujjatdan ko'chirilmaydi, taxmin qilinadi. 540-son AXS auditordan nimani talab qiladi, baholash noaniqligi, murakkablik va subyektivlik nima, uchta tekshirish yondashuvi va o'tgan yil baholariga orqaga qarash: kafel savdosi misolida.
Ikki yil zarar, uchinchi yil foyda: zararni kelgusiga o'tkazish foyda solig'ini qanday kamaytiradi va choraklik hisobotlarda nega hisobga olinmaydi?
Plastik idish ishlab chiqaruvchi korxona 2024 va 2025-yillarni zarar bilan yopdi, 2026-yilda esa foydaga chiqdi. Soliq kodeksining 333-moddasi bo'yicha zararlar qaysi tartibda o'tkaziladi, qancha soliq tejaladi, choraklarda to'langan soliq nima bo'ladi va qaysi hollarda zarar o'tkazilmaydi: yillar kesimida hisob-kitob.
Qaychi, xalat, stol jihozlari: inventar va xo'jalik jihozlari qachon xarajatga o'tadi va nega ular balansdan tashqari 014 schyotida yana kuzatiladi?
Tikuv sexi qaychi, xodimlarga xalat va buxgalteriyaga stol jihozlari sotib oldi. Ular asosiy vosita emas, lekin bir martada yo'qolib ham ketmaydi. 4-son BHMS mezonlari, 1080 schyotidan xarajatga o'tkazish, balansdan tashqari 014 dagi nazorat va yaroqsiz bo'lganda hisobdan chiqarish: raqamli misol va provodkalar.
Bojxona qiymatini aniqlashning 6 usuli: birinchisi ishlamasa, keyingisiga qanday o'tiladi va bu tovar tannarxiga ta'sir qiladimi?
Kontrakt narxi har doim ham bojxona qiymati bo'lavermaydi. Bojxona kodeksi oltita usulni qat'iy navbat bilan qo'llashni talab qiladi. Har usul qachon ishlatilishi, zaxira usulda nimalar taqiqlangani va buxgalteriya tannarxi bilan farqi: 8 punkt va chegirib tashlash usulining hisob misoli.
Yo'q qilish (76-kod) va davlat foydasiga voz kechish (75-kod): yaroqsiz yoki keraksiz chet el tovaridan bojsiz qanday qutulish mumkin va hisobda nima yoziladi?
Chegaraga kelgan oyna partiyasining bir qismi singan, yana bir qismi buyurtmaga to'g'ri kelmaydigan o'lchamda. Ularni import qilib boj to'lash shartmi yoki yo'q qilish va davlat foydasiga voz kechish rejimlari yordam beradimi? Shartlar, hujjatlar, taqiqlar va buxgalteriya yozuvlari bir korxona misolida.
Daromad va xarajat: oila va do'kon misolida
Alifbo darslarining beshinchisi: pul qayerdan keladi, qayerga ketadi va oy oxirida nima qoladi. Bitta oila budjeti va bitta non do'koni hisobini yonma-yon qo'yib ko'ramiz.
Tovar va xizmat: farqi nima?
Alifbo darslarining to'rtinchisi: qo'lda ushlab, uyga olib ketadigan narsa bilan birov siz uchun bajaradigan ish o'rtasidagi farq. Sartarosh, novvoy va kafe misolida.
Narx nima va u qanday paydo bo'ladi?
Alifbo darslarining uchinchisi: bitta non narxi ichida nimalar yashiringan, novvoy narxni qanday o'ylab topadi va nega qishda pomidor qimmatlashadi. Oddiy misollar bilan.
Bozor nima?
Alifbo darslarining ikkinchisi: bozor faqat rasta va peshtaxtami, unda kimlar uchrashadi va nega bitta ko'chadagi uchta novvoy xaridor uchun yaxshi. Eng oddiy so'zlar bilan.
Pul nima va u nima uchun kerak?
Alifbo darslarining birinchisi: pul bo'lmasa non olish qanchalik qiyin bo'lardi, pul qanday uchta ishni bajaradi va cho'ntak puli qanday qilib katta xaridga aylanadi. Hech narsa bilmaydigan o'quvchi uchun.
Sug'urta shartnomasida kim kim: naf oluvchi, sug'urta summasi, tarif va franshiza bitta kafe misolida
Kursning ikkinchi darsi: sug'urta shartnomasining ishtirokchilari (sug'urtalovchi, sug'urta qildiruvchi, sug'urtalangan shaxs, naf oluvchi, agent va broker) va sakkizta asosiy atama, kafe uskunasini yong'indan sug'urtalashning shartli hisob-kitobi bilan.
Pulning uch vazifasi va moliyaning birinchi atamalari: inflyatsiya, foiz va likvidlik oila jamg'armasi misolida
Kursning ikkinchi darsi: pul qanday uch vazifani bajaradi, moliyaning yettita asosiy atamasi (pul, valyuta, inflyatsiya, foiz stavkasi, pulning vaqt qiymati, likvidlik, pul oqimi) va bir yillik jamg'armani saqlashning uch yo'li shartli raqamlarda.
Oqilona ishonch nima: auditor nega «bitta ham xato yo'q» deb kafolat bermaydi va auditning asosiy atamalari
Kursning ikkinchi darsi: xalqaro audit standartlari bo'yicha oqilona ishonch nima, nega audit mutlaq kafolat bermaydi (uchta sabab) va auditning sakkizta asosiy atamasi uchta do'kon egasi misolida.
Soliqning yetti elementi: har qanday soliqni tushunish uchun qaysi savollarga javob topish kerak?
Kursning ikkinchi darsi: Soliq kodeksi bo'yicha soliqning yetti elementi (obyekt, baza, stavka, davr, hisoblash, hisobot va to'lash tartibi), soliq to'lovchi, soliq agenti va soliq imtiyozi tushunchalari bitta mebel ustaxonasining QQS misolida.
Aktiv, majburiyat va xususiy kapital: kafe ochilgan kuni «nima bor» va «qayerdan kelgan» savollariga buxgalteriya qanday javob beradi?
Kursning ikkinchi darsi: buxgalteriyaning to'qqizta eng kerakli atamasi (aktiv, majburiyat, xususiy kapital, passiv, debitorlik va kreditorlik qarzi, balans, schyot, birlamchi hujjat) bitta kafening ochilish kuni misolida va nega balansning ikki tomoni doim teng chiqadi.