Barcha maqolalar
Buxgalteriya, soliq va audit bo'yicha tushuntirishlar.
Buxgalteriya balansini (1-shakl) satrma-satr to'ldirish: har bir satrga qaysi schyot qoldig'i yoziladi?
181-son buyruq bilan tasdiqlangan Nizomning 1-ilovasi bo'yicha buxgalteriya balansining barcha satrlari: satr kodi, qavsdagi schyotlar va har biriga sodda izoh. Eskirish, amortizatsiya, savdo ustamasi va shubhali qarzlar rezervi qayerda ayiriladi, jami satrlar qaysi formula bilan chiqadi, muddati o'tgan qarzlar ilovasi qanday tuziladi. Oxirida kichik mebel sexining schyot qoldiqlaridan to'ldirilgan balans.
Import va eksport nima: «olib kirish» va «olib chiqish» so'zlari qayerdan kelgan va tashqi savdo kimga kerak?
Kursning birinchi darsi: import va eksport oddiy so'zlar bilan nima, ikkala so'z qaysi lotincha fe'llardan kelgan, quritilgan o'rik va telefon misolida tashqi savdo, bojxona nima uchun kerak va bu sohada kimlar ishlaydi.
Iqtisod nima: cheklangan pul va cheksiz istaklar orasidagi tanlov haqidagi fanga birinchi qadam
Kursning birinchi darsi: iqtisod oddiy so'zlar bilan nima, u nega «tanlov haqidagi fan» deyiladi, «iqtisod» va «ekonomika» so'zlarining ma'nosi va talaba hamyonidagi 50 ming so'm misolida birinchi iqtisodiy qaror.
Statistika nima: «davlat ishlari» haqidagi fan qanday qilib raqamlar tiliga aylangan?
Kursning birinchi darsi: statistika oddiy so'zlar bilan nima, so'z qaysi tillardan kelgan va nega «davlat» bilan bog'liq, sartaroshxonaning bir haftalik mijozlari misolida o'rtacha va mediana, bu fanga kimlar hissa qo'shgan.
Bank nima: pul almashtiruvchining stolidan mobil ilovagacha va «bankrot» so'zidagi singan skameyka
Kursning birinchi darsi: bank oddiy so'zlar bilan nima va u qanday pul topadi, «bank» so'zi qaysi italyancha so'zdan kelgan, «bankrot» so'zi bilan qanday bog'langan va bank xizmatlari kundalik hayotda qayerda uchraydi.
Sug'urta nima: ko'pchilik oz-ozdan to'lab, bittasining katta zararini qanday qoplaydi?
Kursning birinchi darsi: sug'urta oddiy so'zlar bilan nima, uning asosiy g'oyasi (xavfni ko'pchilikka bo'lish) yuzta kafe misolida, inglizcha «insurance» so'zi nimani anglatadi va bu sohaga kimlar hissa qo'shgan.
Moliya nima: oila hamyonidan davlat xazinasigacha, so'zning ildizi va boshlovchi uchun birinchi qadam
Kursning birinchi darsi: moliya oddiy so'zlar bilan nima, u buxgalteriyadan nimasi bilan farq qiladi, o'zbekcha «moliya» va inglizcha «finance» so'zlarining ildizi va oila byudjetida pulni rejalashtirishning oddiy misoli.
Audit nima: «eshitish»dan boshlangan kasb bugun nimani tekshiradi va kimga kerak?
Kursning birinchi darsi: audit oddiy so'zlar bilan nima, u soliq tekshiruvidan qanday farq qiladi, so'z lotincha qaysi fe'ldan kelgan va do'kon egasi nega begona tekshiruvchini chaqiradi.
Soliq nima: qahva narxida yashiringan davlat ulushi va «baholamoq»dan kelgan «tax» so'zi
Kursning birinchi darsi: soliq oddiy so'zlar bilan nima, u jarimadan va xayriyadan nimasi bilan farq qiladi, inglizcha «tax» so'zi qaysi lotincha fe'ldan kelgan va bir piyola qahva narxida qancha QQS bor.
Buxgalteriya nima: «kitob ushlovchi» degan so'z qayerdan kelgan va bu hisob kimga kerak?
Kursning birinchi darsi: buxgalteriya oddiy so'zlar bilan nima, «buxgalter» so'zi nemis tilidagi qaysi so'zdan kelgan, kafe egasi uchun daftar nima beradi va bu fanga kimlar hissa qo'shgan. Hech narsa bilmaydigan o'quvchi uchun.
Zenon papiruslari: 2 300 yil oldin Misrdagi yirik mulk boshqaruvchisi hisobni qanday yuritgan?
XX asr boshida Misrdagi Fayyum vohasida mahalliy qazuvchilar ikki mingdan ortiq papirusdan iborat arxivni topib oldi. Bu mil. av. III asrda yirik mulkni boshqargan Zenon ismli xizmatchining xatlari, shartnomalari va hisob yozuvlari edi. Qisqa tezislar va don omborining kirim-chiqim hisobi misoli.
Ikki qonun, yigirma yil: O'zbekistonda sug'urta faoliyati qonunchiligi qanday yangilangan?
2002-yilgi "Sug'urta faoliyati to'g'risida"gi Qonun yigirma yilga yaqin sug'urta bozorining asosiy hujjati bo'ldi, 2022-yildan esa uning o'rnini yangi qonun egalladi. Sanalar, yangi qonunga kirgan tushunchalar va birgalikda sug'urtalash (koinsurance) bo'yicha shartli hisob.
O'zbekiston Markaziy banki to'g'risidagi qonun: 1995-yilgi matn va 2019-yilgi yangi tahrir nimani o'zgartirdi?
Markaziy bankning vakolatlari 1995-yilda qabul qilingan qonun va uning 2019-yilda tasdiqlangan yangi tahriri bilan belgilangan. Yangi tahrirdan so'ng bank inflyatsiyani nishonga olish rejimiga o'tdi. Qisqa tezislar, sanalar va real foiz stavkasini hisoblash misoli.
Uch bosqich, bitta maqsad: O'zbekiston Soliq kodeksi 1997-yildan bugungacha qanday o'zgargan?
O'zbekistonda soliq qoidalari bitta kitobga jamlangan va bu kitob ikki marta tubdan yangilangan: kodeksning 1998, 2008 va 2020-yillarda kuchga kirgan matnlari. Sanalar, amaldagi kodeksdagi soliqlar ro'yxati va eski hujjatni qaysi kodeks bilan o'qish kerakligi haqida amaliy jadval.
So'm-kupondan so'mgacha: O'zbekistonning milliy puli qanday joriy etilgan?
1993-yil kuzida hamyonlarda bir vaqtning o'zida eski sovet rubli va yangi so'm-kupon yurgan. Oradan qariyb sakkiz oy o'tib, 1994-yil 1-iyulda so'm muomalaga chiqdi. Milliy valyutaning qadamma-qadam tarixi, rasmiy sanalar va do'kon balansini yangi pulga qayta hisoblash misoli.
O'zimiz tayyorlaymizmi yoki tayyorini sotib olamizmi: qaror uchun qaysi xarajatlar haqiqatan muhim?
Restoranning o'zi yopgan noni to'liq tannarxda 3 383 so'm, tayyor non 3 200 so'm. Demak, sotib olish arzonmi? Yo'q: tandir eskirishi va ijara ulushi qaror qanday bo'lmasin saqlanib qoladi. Faqat farq qiladigan xarajatlar hisoblansa, o'zimiz yopish oyiga 900 ming so'm tejaydi. Ammo bo'shagan joydan daromad bo'lsa, javob yana o'zgaradi.
Sirpanuvchi o'rtacha: dam olish kunlari tushum sakraganda, savdo haqiqatan o'syaptimi yoki yo'qmi, qanday bilish mumkin?
Yakshanba 7,7 mln, dushanba 4,1 mln: tushum bir kunda 47 foizga «qulagandek». Aslida hech narsa qulamagan, bu oddiy haftalik ritm. Yetti kunlik sirpanuvchi o'rtacha shu shovqinni olib tashlaydi va uch haftada o'rtacha kunlik tushum 5,33 dan 6,01 mln so'mga o'sganini ko'rsatadi. Oyna uzunligini qanday tanlash va qanday xatolardan qochish kerak.
Bonus-malus: kichik zarar uchun sug'urta tovonini olish qachon kelajakdagi mukofotdan qimmatga tushadi?
Avtomobilning 1,2 mln so'mlik shikastini sug'urtachi qoplashi mumkin. Lekin tovon olinsa, zararsiz yillar uchun yig'ilgan chegirma yo'qoladi va keyingi besh yilda mukofot jami 1,4 mln so'mga qimmatlashadi. Bonus-malus mantiqi, shartli koeffitsientlar jadvali va «o'zim to'layman yoki sug'urtaga murojaat qilaman» qarorining chegarasi.
Bank garovingizni nega bozor narxidan arzon baholaydi va qancha kredit olish mumkinligi qanday hisoblanadi?
Ombor, yuk mashinasi va tovarning bozor narxi jami 1 150 mln so'm, ammo bank ularni 720 mln deb hisoblaydi va 500 mln kredit uchun 625 mln garov so'raydi. Bu adolatsizlik emas, garovni tez sotishdagi yo'qotishlardan himoya. Shartli koeffitsientlar bilan to'liq hisob-kitob, garov turlarining farqi va garovning hisobda qayerda ko'rinishi.
13 haftalik pul prognozi: hisob raqamda pul qachon tugashini oldindan qanday ko'rish mumkin?
Uch oy davomida mebel ustaxonasiga kiradigan pul chiqadigan puldan ko'p. Shunga qaramay, 4-haftada hisob raqam minusga tushadi va 6-haftada teshik 135 mln so'mga yetadi. Haftalik pul prognozi bu muammoni oldindan ko'rsatadi, to'rtta oddiy qaror esa jami summani o'zgartirmasdan teshikni yopadi.
Audit topshirig'i shartlarini kelishish (210-son AXS): auditor ishni qabul qilishdan oldin nimani tekshiradi va topshiriq xatida nima bo'ladi?
Audit shartnomasi imzolanmasdan oldin auditor ikkita old shartni tekshiradi va rahbariyat bilan mas'uliyatni yozma kelishib oladi. Topshiriq xatining majburiy mazmuni, takroriy auditda va shartlar o'zgarganda nima qilinadi: 8 punkt va tekshiruv varag'i.
QQS bazasiga tuzatish: tovar qaytsa, narx o'zgarsa yoki xizmatdan voz kechilsa nima qilinadi?
Soliq kodeksining 257-moddasi QQS bazasini qachon kamaytirish yoki oshirishga ruxsat beradi, buni qaysi hujjat bilan va qaysi oyda qilish kerak, bir yillik muddat nimani anglatadi: bosmaxona misolida oyma-oy hisob.
Xaridorga sotuvdan keyin chegirma berilsa: 9050 schyoti qanday ishlaydi va tushum qanday kamayadi?
Ulgurji mebel korxonasi chorak oxirida do'konga hajm uchun bonus berdi, boshqa xaridorga tirnalgan stollar uchun narxni tushirdi. Ikkala holat 9050 orqali qanday yoziladi, oy oxirida qanday yopiladi va hisobotdagi sof tushum qanday chiqadi.
Vaqtincha olib chiqish (12-kod): ko'rgazmaga yoki ijaraga chiqqan tovar uchun qanday shartlar bor va u chet elda sotilsa nima bo'ladi?
Nasos zavodi ko'rgazma nusxasini qo'shni davlatdagi ko'rgazmaga olib chiqdi, u yerda uni sotib olishmoqchi. Qaysi tovarlarni vaqtincha olib chiqib bo'lmaydi, ikki yillik muddat qachon uzaytiriladi va rejim eksportga qanday aylantiriladi: 8 punkt va misol.
Reeksport (11-kod): import qilingan tovar yetkazib beruvchiga qaytarilsa, to'langan boj qanday qaytariladi va hisobda nima yoziladi?
Xom ashyoning bir qismi kontraktga mos kelmadi va ochilmasdan chet elga qaytarildi. Reeksport shartlari, boj va soliqni qaytarishning ikki yillik sharti, bojxonaga ariza va 10 ish kunlik muddat, buxgalteriyadagi da'vo yozuvlari: qadoq fabrikasi misolida.
YaTT uchun aylanma solig'i 1%: kimga tegishli, kimga emas?
Yakka tartibdagi tadbirkor yil davomida bir milliard so'mgacha sotsa, tushumidan 1 foiz soliq to'laydi. Lekin o'zi import qilgan, alkogolni turg'un shoxobchada chakana sotgan yoki zargarlik buyumi sotgan tadbirkorga bu tartib to'g'ri kelmaydi. Marketplace orqali sotuvchi o'yinchoq do'koni misolida: kimga 1 foiz, kimga emas, hisobot qachon va chegaradan oshsa nima bo'ladi.
Fransua Kene va "Iqtisodiy jadval" (1758): saroy shifokori iqtisodiyotni qanday qilib bitta sxemaga sig'dirgan?
Adam Smitdan oldin Fransiyada iqtisodiyotni yaxlit tizim sifatida o'rgangan bir guruh olimlar bo'lgan. Ularning yetakchisi qirol shifokori Fransua Kene edi. Uning 1758-yilgi "Iqtisodiy jadvali" nimani ko'rsatgani, "sof mahsulot" g'oyasi va fiziokratlar qayerda adashgani haqida.
Florens Naytingeyl: hamshira raqamlar va diagramma bilan armiya kasalxonalarini qanday o'zgartirgan?
Ko'pchilik uni qo'lida chiroq tutgan hamshira sifatida taniydi. Ammo Florens Naytingeyl o'z davrining kuchli statistiklaridan biri ham edi: London statistika jamiyatining birinchi ayol a'zosi va mashhur "atirgul diagrammasi" muallifi. Raqamlar qanday qilib islohot dalili bo'lgani va doiraviy diagrammani to'g'ri chizish siri haqida.
Kompyuter "atrofida"mi yoki "ichidan"mi: auditorlar kompyuterni qanday qilib tekshiruv quroliga aylantirgan?
Buxgalteriya magnit lentaga ko'chganda auditorlar qiyin savolga duch keldi: ko'zga ko'rinmaydigan yozuvni qanday tekshirish kerak? 1960–1970-yillarda paydo bo'lgan umumiy audit dasturlari va kompyuter yordamida audit usullari (CAAT) haqida qisqa tezislar va shartli misol.
Gerbli qog'oz solig'i (1765): bitta soliq qanday qilib butun mustamlakalarni oyoqqa turg'azdi?
Gazeta, shartnoma, hatto o'yin kartasi ham maxsus muhrlangan qog'ozda bo'lishi kerak edi. 1765-yilda Britaniya parlamenti Amerika mustamlakalariga solgan "gerbli yig'im" bir yil ham yashamadi, ammo soliq va vakillik haqidagi bahsni boshlab berdi. Qisqa tezislar va hujjatga solinadigan qat'iy yig'im bo'yicha shartli hisob.